BÁO CÁO THỰC TẬP
Đề tài
Hệ thống di tích lịch sử Thanh Hóa
với việc phát triển du lịch
MỤC LỤC
BÁO CÁO THỰC TẬP 1
Đề tài 1
Hệ thống di tích lịch sử Thanh Hóa với việc phát triển du lịch 1
MỤC LỤC 2
Lời Mở Đầu
Mới nghe em chớ vội cười
Cây rau má “sâm” của người xứ Thanh
Miền quê bão lụt nắng hanh
Vươn lên để sống chỉ nhành má thôi….
Hãy còn văng vẳng đâu đây một lời tâm huyết, xứ Thanh một miền “địa linh,
nhân kiệt”, như một người mẹ đôn hậu và thông minh đã sản sinh cho đất nước biết
bao anh hùng và danh nhân văn hóa. Đây còn là quê hương của ba dòng vua (tiền
Lê, Nhà Hồ, Hậu Lê), là nơi hai dòng chúa: Chúa Trịnh và Chúa Nguyễn.
Thanh Hóa có bề dày về lịch sử đấu tranh cách mạng từ bao đời và truyền
thống văn hóa, lại có địa hình thiên nhiên sông núi phong phú đa dạng. Vì thế di
tích và thắng cảnh xứ Thanh rất thơ mộng và đặc sắc. Từ lâu bạn bè gần xa vẫn thiết
tha đến với cái đẹp say lòng, với những miền quê vừa duyên dáng, vừa oai hùng của
Hàm Rồng kỳ tú, rung động lòng người trong thập cảnh huyền ảo mộng mơ: Từ
Thức gặp tiên, của Ngàn Nưa lịch sử, Cửa Hà giàu niềm thi cảm, của suối cá Cẩm
Lương có một không hai và Sầm Sơn đón gió đại dương, của vườn Quốc gia Bến
En, Thanh Hóa đã vang danh tên tuổi bởi văn hóa Núi Đọ, văn hóa Đông Sơn,
mảnh đất của Bà Triệu cưỡi voi đánh giặc và Lam Sơn tụ nghĩa của Lê Lợi mười
năm làm rạng rỡ non sông đất nước…
Bên cạnh những truyền thống quý báu của con người xứ Thanh cùng với
những tài nguyên mà thiên nhiên ưu đãi. Những người nông dân nơi đây đang từng
giờ, từng ngày lao động sản xuất hăng say để xây dựng quê hương đất nước. Cũng

Thanh Hóa là 11.106km², chia làm 3 vùng: đồng bằng ven biển, trung du, miền núi.
1.1.2. Lịch sử hình thành
Vùng đất xứ Thanh có lịch sử hình thành lâu đời. Đây là một trong những
nơi hình thành nên các nền văn hóa cổ của nước ta và của khu vực Đông Nam Á.
Các di chỉ khảo cổ cho thấy người Việt đã sống ở đây cách nay 6000 năm.
Thời kì dựng nước nó là bộ Cửu Chân và bộ Quân Ninh của nước Văn Lang. Thời
Nhà Hán chính quyền đô hộ Thanh Hóa thuộc quận Cửu Chân. Thời kì tự chủ thì
Thanh Hóa được đổi tên nhiều, Nhà Đinh và Tiền Lê Thanh Hóa gọi là đạo Ái
Châu, Nhà Lý thời kỳ đầu gọi là trại Ái Châu, về sau vào năm Thuận Thiên 1 thì gọi
là Phủ Thanh Hóa (Thanh: trong sáng; Hóa: biến hóa).
Năm 1430, Hồ Hán Thương đổi phủ Thanh Hóa thành phủ Thiên Xương.
Sau khi nhà Hồ thất thủ, nhà Minh cai trị Đại Việt, lại đổi lại làm phủ Thanh Hóa
như cũ, đặt thêm hai huyện: Lôi Dương, Thụy Nguyên. Về địa giới vẫn không đổi.
Sau khi khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi, nhà hậu Lê cầm quyền. Năm Thuận
Thiên thứ nhất (năm 1428), Lê Thái Tổ chia nước làm 5 đạo, Thanh Hóa thuộc Hải
Tây đạo, đến năm Quang Thuận thứ 7 (năm 1466) đặt tên là Thừa Tuyên Thanh
Hóa, năm Quang Thuận thứ 10 (năm 1469) lại đổi thành Thừa Tuyên Thanh Hoa,
tên Thanh Hoa có từ đây. Thanh Hoa Thừa Tuyên theo “Thiên Nam dư hạ tập” lãnh
4 phủ, 16 huyện và 4 châu. Thời Nhà Lê, Thanh Hóa là thừa tuyên Thanh Hóa, gồm
phần đất tỉnh Thanh Hóa ngày nay và tỉnh Ninh Bình (thời kỳ đó là phủ Trường
Yên, trực thuộc) và tỉnh Hủa Phăn (Sầm Nưa) của Lào (thời kỳ đó gọi là châu Sầm).
Sau khi nhà Nguyễn lên nắm quyền, Thanh Hóa thuộc quyền cai trị của nhà
Nguyễn. Năm Gia Long thứ nhất (1802), gọi là trấn Thanh Hóa. Năm Minh Mệnh
thứ 12 (1831), đổi trấn thành tỉnh, bắt đầu gọi là tỉnh Thanh Hoa (Hoa: tinh hoa).
Đến năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), lại đổi thành tỉnh Thanh Hóa. Tên gọi Thanh
Hóa không đổi từ đó cho tới ngày nay.
1.1.3. Điều kiện tự nhiên
a. Địa hình, địa mạo
Địa hình Thanh Hóa nghiêng từ tây bắc xuống đông nam. Ở phía tây bắc,
những đồi núi cao trên 1.000m đến 1.500m thoải dần, kéo dài và mở rộng về phía

hay gió phơn Tây Nam. Gió Đông Nam thổi từ biển vào đem theo không khí mát
mẻ.
Mùa nóng ở đây bắt đầu từ cuối mùa xuân đến giữa mùa thu, mùa này nắng,
mưa nhiều thường hay có lụt, bão, hạn hán, gặp những ngày có gió Lào nhiệt độ lên
tới 39 - 40°C. Mùa lạnh bắt đầu từ giữa mùa thu đến hết mùa xuân năm sau. Mùa
này thường hay xuất hiện gió mùa đông bắc, lại mưa ít; đầu mùa thường hanh khô.
Lượng nước trung bình hàng năm khoảng 1730-1980mm, mưa nhiều tập trung vào
thời kỳ từ tháng 5 đến tháng 10 âm lịch, còn từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau lượng
mưa chỉ dưới 15%.
Hàng năm Thanh Hóa có khoảng 1700 giờ nắng, tháng nắng nhất là tháng 7,
tháng có ít nắng là tháng 2 và tháng 3. Thành phố Thanh Hóa chỉ cách bờ biển Sầm
Sơn 10km đường chim bay, vì thế nó nằm vào tiểu vùng khí hậu đồng bằng ven
biển, chính nhờ có gió biển mà những ngày có gió Lào, thời gian không khí bị hun
nóng chỉ xảy ra từ 10 giờ sáng đến muộn nhất là 12 giờ đêm. Thanh Hóa cũng như
các tỉnh miền Trung Việt Nam thường hay chịu các trận bão từ Thái Bình Dương.
Theo chu kỳ từ 3-5 năm lại xuất hiện một lần từ cấp 9 đến cấp 10, cá biệt có năm
cấp 11 đến cấp 12.
1.1.4. Điều kiện kinh tế, xã hội
a. Điều kiện kinh tế
Là tỉnh có nguồn tài nguyên đa dạng nhưng nhìn chung nguồn tài nguyên có
trữ lượng không lớn, và thường phân bố không tập trung nên rất khó cho việc xi
măng Nghi sơn, phân bón Hàm rồng, Đa số nguồn tài nguyên đang bị thất thoát
phát triển công nghiệp khai khoáng. Thanh Hóa hiện tại mới chỉ có một số nhà máy
đang tiến hành khai thác nguồn tài nguyên, như: nhà máy xi măng Bỉm sơn, do
kiểm soát không chặt chẽ.
Về công nghiệp, Cũng như Việt Nam, nền công nghiệp Thanh Hóa không
phát triển. Tính đến thời điểm năm 2009, Thanh Hóa có 5 khu công nghiệp tập
trung và phân tán. Một số khu công nghiệp: Khu công nghiệp Bỉm Sơn - Thị xã
Bỉm Sơn; Khu công nghiệp Nghi Sơn (nằm trong Khu kinh tế Nghi Sơn) - Huyện
Tĩnh Gia; Khu công nghiệp Lễ Môn - Thành phố Thanh Hóa; Khu công nghiệp

Phương, phía tây bắc có khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông và khu bảo tồn thiên
nhiên Pù Hu, phía tây nam có khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên là những nơi tồn
trữ và bảo vệ các nguồn gien, động vật, thực vật quý, đồng thời là những điểm du
lịch hấp dẫn.
Ngư nghiệp, Ngư nghiệp Thanh Hóa có nhiều điều kiện phát triển. Thanh
Hóa có 102 km bờ biển và vùng lãnh hải rộng 17.000 km2, với những bãi cá, bãi
tôm có trữ lượng lớn. Dọc bờ biển có 5 cửa lạch lớn, thuận lợi cho tàu thuyền ra
vào. Vì vậy Thanh Hóa có điều kiện phát triển ngư nghiệp rất tốt.
Các ngành dịch vụ
Về ngân hàng, bên cạnh Ngân hàng Nhà nước, hệ thống ngân hàng thương
mại trên địa bàn tỉnh gồm Ngân hàng Công thương, Ngân hàng Đầu tư Phát triển,
Ngân hàng Nông nghiệp và PTNT, Ngân hàng Chính sách. Hiện nay, các ngân hàng
đang thực hiện đổi mới và đa dạng hóa các hình thức huy động vốn, áp dụng các
công nghệ tiên tiến trong việc chuyển phát nhanh, thanh toán liên ngân hàng, thanh
toán quốc tế bảo đảm an toàn và hiệu quả. Tổng nguồn vốn huy động tín dụng hàng
năm đạt trên 3.000 tỷ đồng, tổng dư nợ năm 2002 đạt trên 4.000 tỷ đồng, tăng 20%
so với năm 2001.
Về Bảo hiểm, Là tỉnh có dân số đông thứ ba cả nước, Thanh Hóa được xác
định là thị trường tiềm năng ở tất cả các loại hình bảo hiểm nhân thọ và phi nhân
thọ. Hiện tại trên địa bàn tỉnh có tám công ty bảo hiểm được cấp phép hoạt động
bảo hiểm. Các công ty bảo hiểm trên địa bàn đang không ngừng mở rộng thị trường,
tạo sự cạnh tranh lành mạnh nhằm mục đích nâng cao chất lượng phục vụ khách
hàng.
Thương mại dịch vụ, Trong quá trình thực hiện công cuộc đổi mới, thương
mại Thanh Hóa đã có bước phát triển quan trọng. Trên địa bàn đã hình thành hệ
thống bán buôn, bán lẻ với sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế, tạo điều kiện
lưu thông thuận tiện hàng hóa phục vụ nhu cầu đời sống, sinh hoạt và sản xuất của
nhân dân. Kim ngạch xuất khẩu tăng đều qua các năm, năm 2000 đạt trên 30 triệu
USD, năm 2001 đạt 43 triệu USD và năm 2002 đạt 58 triệu USD. Thị trường xuất
khẩu ngày càng được mở rộng, bên cạnh thị trường Nhật Bản, Đông Nam Á, một số

- Suối cá thần Cẩm Lương: Thuộc làng Ngọc, xã Cẩm Lương, huyện Cẩm
Thủy, cách thành phố Thanh Hóa 80 km về phía Tây, là suối cá tự nhiên, có tới
hàng ngàn con cá. Mỗi con cá nặng từ 2 đến 8 kg, có cá chúa nặng tới 30 kg.
- Cụm di tích Nga Sơn: Động Từ Thức, Cửa biển Thần Phù, Chiến khu Ba
Đình, đền thờ Mai An Tiêm
- Cụm di tích thành nhà Hồ, gồm thành Tây Đô (thuộc địa phận 2 xã: Vĩnh
Tiến và Vĩnh Long, huyện Vĩnh Lộc, cách thành phố Thanh Hóa khoảng 50 km) và
các di tích kề cận như đàn Nam Giao, động Tiên Sơn (thuộc xã Vĩnh An, huyện
Vĩnh Lộc)
- Khu di tích lịch sử Lam Kinh: Thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, cách
thành phố Thanh Hóa 50 km về phía Tây. Hiện còn lưu giữ các điêu khắc đá như
bia Vĩnh Lăng (Lê Lợi), bia hoàng hậu Ngô Thị Ngọc Dao, các di tích cung điện
thành nội, thành ngoại, sân Rồng
- Thái miếu nhà Hậu Lê: thuộc phường Đông Vệ, thành phố Thanh Hóa, có
27 thần vị và có nhiều hiện vật có từ thế kỷ 17, 18.
- Đền Bà Triệu, huyện Hậu Lộc.
- Đền thờ Lê Hoàn, huyện Thọ Xuân.
- Khu di tích lịch sử Phủ Trịnh và chùa Báo Ân, đã được xếp hạng cấp quốc
gia.
- Khu lăng miếu Triệu Tường, huyện Hà Trung, nơi phát tích triều Nguyễn.
- Phủ Na (huyện Triệu Sơn), đền Sòng (Bỉm Sơn).
- Khu di chỉ, khảo cổ văn hóa Đông Sơn.
- Khu di tích Hàm Rồng: gồm cầu Hàm Rồng (một biểu tượng thời Chiến
tranh Việt Nam), đồi Quyết Thắng.
- Tòa Giám mục công giáo Thanh Hóa, chùa Thanh Hà, chùa Chanh và chùa
Mật Đa (thành phố Thanh Hóa).
- Thác Muốn, Điền Quang , Điền Lư, Bá Thước
- Suối cá Văn Nho, Bá Thước
…
b. Điều kiện xã hội

Hồng Nguyên, Hữu Loan, Nguyễn Bao, Nguyễn Duy, nhà văn Triệu Bôn Trong
thời kì chiến tranh chống Mỹ những năm 1960-1975, địa danh Hàm Rồng là đề tài
của nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật.
Một số tác phẩm thơ viết về quê hương Thanh Hóa như: Về lại xứ Thanh
(Phan Quế), Về với Sầm Sơn (Hà Hồng Kỳ), Quê Mẹ (Lưu Đình Long), Quê tôi
đấy - Xứ Thanh! (Văn Công Hùng), Dô tả, dô tà (Mạnh Lê), Mẹ Tơm (Tố Hữu),
Trụ cầu Hàm Rồng (Mã Giang Lân).
Ẩm thực: Đến Thanh Hóa du khách sẽ được thưởng thức những món đặc sản
độc đáo nổi tiếng cả nước của xứ Thanh như: nem chua Thanh Hóa, chè lam Phủ
Quảng, dê núi đá, gà đồi (của huyện Vĩnh Lộc), bánh gai Tứ Trụ (của huyện Thọ
Xuân), các món chế biến từ hến làng Giàng (huyện Thiệu Hóa), bánh đa cầu Bố
(thành phố Thanh Hóa), mía đen Kim Tân (huyện Thạch Thành), hay các món hải
sản: cua biển, ghẹ, sò huyết, tôm, mực, cá thu, cá tràu từ các huyện ven biển Sầm
Sơn, Tĩnh Gia, Nga Sơn.
b. Con người xứ Thanh
Con người xứ Thanh với một lòng mến khách, tính tình ngay thẳng. Siêng
năng trong lao động sản xuất và anh hùng trong đánh giặc ngoại xâm. Người xứ
Thanh sống nặng tình nặng nghĩa, họ tin vào đời sống tinh thần, vào thế giới tâm
linh, tin vào sự công bằng và chở che của trời đất. Vì thế, những đình làng cổ kính
luôn được gìn giữ với tấm lòng trân trọng và thành kính. Những mái đình còn lại
với thời gian không còn nhiều, nhưng vẫn giữ được những nét chạm trổ tinh xảo của
nghệ nhân xưa với mái ngói âm dương phủ đầy rêu và không gian trang nghiêm pha
chút u tịch của chốn thờ tự.
Thanh Hóa là tỉnh có có truyền thống hiếu học ở Việt Nam, từ thời phong
kiến đã có nhiều vị đỗ đạt cao trong các kì thi. Việc học hành ở Thanh Hóa cho thấy
có nhiều người đỗ đạt. Suốt hai triều Lê, Nguyễn tỉnh Thanh Hóa có 1690 cử nhân
(không có số liệu về tú tài nhưng thông thường mỗi khoa thi cứ 20 cử nhân thì có 70
tú tài).Có 2 trạng nguyên, 7 bảng nhãn ,6 Thám hoa. Nếu kể cả những người đỗ
nhất giáp chế khoa thì có thêm 7 người nữa.
Tại Thanh Hóa có nhiều người là người mở đầu hay tiêu biểu cho nền học

Bờ biển Sầm Sơn dài 10km bằng phẳng và nhiều hải sản quý như tôm he, cá
thu, mực Sầm Sơn có cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, vùng biển bao la với những
thắng tích và huyền thoại mang đậm chất nhân văn và lòng mến khách. Bãi biển
Sầm Sơn là một trong những bãi biển rộng và đẹp ở phía bắc.
* Biển Hải Hòa, Tĩnh Gia
Nằm trên địa phận huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hoá, biển Hải Hoà gần như
chưa có tên trên “bản đồ” du lịch Việt Nam. Tuy nhiên, với nét đẹp “hoang sơ” và
bờ biển rất sạch, biển Hải Hoà sẽ sớm trở thành điểm đến của khách du lịch trong
thời gian tới. Biển có nét đẹp “hoang sơ” với bờ cát mịn trải dài xen lẫn những rặng
phi lao. Người dân Hải Hoà rất mến khách, họ chủ yếu sinh sống bằng nghề đánh
bắt hải sản và ai đến đây cũng được họ đón tiếp bằng như nụ cười thân thiện.
Đến với Hải Hoà, chúng ta có thể thưởng thức những món ăn đặc trưng của
biển và món “đặc sản” mà gần như chỉ ở Hải Hoà mới có: gỏi sứa chấm nước sốt,
nộm sứa và bánh đa. Mới đây, bãi biển Hải Hoà đã được tỉnh Thanh Hóa đưa vào
quy hoạch thiết kế trong khu sinh thái du lịch. Trong tương lai không xa, bãi biển
Hải Hoà sẽ trở thành điểm đến quen thuộc của những du khách muốn có được một
kỳ nghỉ mát lý thú, vui vẻ.
2.1.2. Thắng cảnh
* Hòn Trống Mái
Hòn Trống Mái nằm trên núi Trường Lệ thuộc địa phận thị xã Sầm Sơn. Hòn
Trống Mái chính là sự xếp đặt từ ba khối đá thiên nhiên đã có từ bao đời nay. Hòn
lớn bằng phẳng ở dưới trông như cái bệ lớn.
Một hòn có đầu nhọn nằm chồng lên trên trông giống hình dáng con gà
trống; hòn đối diện nhỏ hơn, có dáng tựa con gà mái. Các khối đá có hình dáng đẹp
thơ mộng được gắn với truyền thuyết về một mối tình chung thủy, đã cùng nhau
chết trong một trân đại hồng thuỷ
Theo truyền thuyết dân gian, thì thuở xa xưa, bờ biển Sầm Sơn ăn vào tận
nơi này. Một lần có chàng trai đánh cá l àng Trường Lệ, thấy một cô gái bị sóng
biển xô vào bờ. Chàng trai đã cứu sống nàng, rồi hai người yêu nhau, nguyện kết
làm vợ chồng.

(làng Giàng, thuộc xã Thiệu Dương, huyện Thiệu Hóa) chạy ngoằn nghèo, nhấp
nhô uốn lượn ven bờ sông Mã, khi chạy hết tầm nó ngóc cao tạo thành một cái đầu
giống như đầu Rồng, có mắt, có mũi với cái mồm đang chực đớp lấy viên ngọc.
Trông hình dáng ấy người ta gọi là Hàm Rồng - tên chữ là Long Hạm. Đối diện với
Hàm Rồng bên kia sông có một hòn núi tròn trĩnh xinh xắn gọi là núi Ngọc, tên chữ
là Hỏa Châu. Nếu không có dòng sông Mã chảy giữa núi Rồng và núi Ngọc thì
vùng núi Rồng có đủ 100 ngọn, “Chín mươi chín ngọn bên đông. Còn một ngọn Nít
qua sông chưa về” theo người xưa nói thì nơi nào có đủ con số một trăm như 100
ngọn núi, 100 con sông, 100 cồn đất, 100 cái giếng (tự nhiên), thì nơi đó sẽ trở
thành đế đô trường cửu. Chung quanh núi Rồng còn có rất nhiều ngọn núi mang
những tên các con vật thuộc loại tứ linh: long, ly, quy, phượng.
Từ phía làng Dương Xá (làng Giàng) đi lên ta gặp ngọn Ngũ Hoa Phong hay
còn gọi là núi Ngũ Nhạc, từ xa giống như năm bông sen chụm lại giữa một cánh
đồng rộng mênh mông. Ở đó có nhiều núi đá vôi và hang động, đẹp nhất là động
Tiên. Vào trong động rộng và sáng, nhũ đá rủ xuống tạo thành nhiều hình thù kỳ
thú trong hang có đường lên trời, có đường xuống âm phủ.
Ngọn Phù Thi Sơn trông giống một thiếu nữ đang nằm ngủ, đầu gối vào thân
rồng. Gần đấy có hai quả núi trông một to, một nhỏ, người ta gọi là núi Mẹ, núi
Con. Bên cạnh núi Mẹ và núi Con có một quả núi giống như tiều phu đang nằm
nghỉ quay đầu về phía đông để ngắm trời mây non nước. Sát với hòn Tiều Phu là
núi con Mèo. Đi về phía đầu rồng ta lại gặp ngọn núi con Lợn, núi con Cóc rồi
đến núi Cánh Tiên - Tay Tiên. Trên dãy núi này có 3 ngọn cao vút được gọi là Ba
Hiệu. Trên sườn núi Ba Hiệu trong thời kỳ chống Mỹ cứu nước người ta đắp hai
chữ “Quyết Thắng” cực to, ta đi xa hàng cây số vẫn nhìn rõ chữ, nên còn có tên là
núi “Quyết Thắng”.
Về phía tay phải núi Cánh Tiên có một quả núi trên đỉnh có nhiều phiến đá to
dựng đứng và chụm vào nhau như một bó đũa, người ta đặt tên là núi “So Đũa”.
Tiến về làng Đông Sơn là núi Mã Yên giống như yên ngựa. Dưới chân núi
Mã Yên có một cái giếng thiên tạo, nhân dân địa phương gọi là giếng Tiên. Nước
giếng Tiên trong vắt và ngọt lịm. Dù trời làm hạn hán lâu ngày hay lụt bão kéo dài

quả là một vùng “non nước hữu tình”. Theo An Nam chí lược đã ngợi ca cảnh sắc
nơi đây: “Núi cao và đẹp trông ra sông Định Minh (sông Mã), lên cao thấy nước
trời một sắc thật là giai cảnh ”.
* Cụm thắng cảnh Tiến Nông
Thắng cảnh Tiến Nông thuộc xã Tiến Nông, huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh
Hóa. Cụm thắng cảnh này gồm các di tích chùa Hoà Long, Phúc Vạn và bãi cò Tiến
Nông. Thắng cảnh này được tạo nên bởi sự kết hợp giữa nét cổ kính của những ngôi
chùa và cảnh trí tự nhiên của các cây cổ thụ tạo thành nơi cư ngụ cho chim, cò được
người dân gọi là “Bãi cò Tiến Nông”.
* Khu di tích thắng cảnh Phố Cát
Khu di tích thắng cảnh Phố Cát thuộc xã Thành Vân, huyện Thạch Thành.
Nơi đây có đền thờ Liễu Hạnh, có thác nước đẹp và cũng là một trong những trung
tâm lễ hội dân gian hàng năm.
* Danh thắng Biện Sơn
Cụm di tích danh thắng Biện Sơn thuộc vùng của biển Lạch Bạng, trên vùng
đất hai xã Hải Thượng, Hải Bình, huyện Tĩnh Gia. Đây là vùng cửa sông, có núi,
bãi tắm, các di tích lịch sử tạo nên cụm di tích và danh thắng đẹp.
* Suối cá Cẩm Lương
Chỉ cách thành phố Thanh Hóa 80 km về phía Tây, suối cá thần thôn Lương
Ngọc xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thuỷ là một danh lam thắng cảnh diệu kỳ, một
tuyệt phẩm của thiên nhiên có một không hai.
Gọi là Suối cá thần (hay Mó Ngọc) vì suối ở đây toàn là cá, mật độ cá dày
đặc, mà kỳ lạ thay nước lại chẳng tanh. Người dân ở đây vẫn thường sinh hoạt nấu
nướng bằng thứ nước của dòng suối này từ khi lập bản cho đến giờ.
Gọi là cá thần vì cá ở đây ngày ngày sống chung bầu bạn với người, chẳng
thấy chết khi nào, và chẳng ai ăn thịt bao giờ, cá cứ thế sinh sôi đàn đàn lũ lũ, đủ
các thế hệ. Cá cũng ăn thức ăn như người như: lạc rang, mỳ tôm, ngô và chẳng
bơi đâu xa, chỉ tung tăng bơi lội từ cửa hang đến lòng suối chừng một độ hơn trăm
mét rồi quay trở vào. Nước suối ngọc trong vắt, nhìn rõ lớp đá cuội như có ai lát
dưới lòng suối. Mỗi khi có ánh nắng chiếu xuống, những viên đá trở nên long lanh

Mồng to bằng lá Cọ
Trừ quái lập công.
Ơn ông to bằng bể
Công ông to bằng trời.
Du khách thích ngao du mê cảnh sông nước hữu tình có thể đi bằng ca nô,
tàu thuyền qua Ngốc - Vọ dừng lại ngắm cảnh trời mây non nước Cửa Hà cho thêm
niềm cảm hứng một lần lên với vùng cao. Để thoả chí nam nhi rong ruổi thoả thích
ngắm núi ngắm đồi, thăm thú đây đó, du khách có thể đi xe máy theo đường 217
qua thành nhà Hồ thuộc huyện Vĩnh Lộc dừng chân thưởng thức công trình kỳ vĩ
của cha ông, rồi đến phố huyện vùng cao thuộc thị trấn Cẩm Thuỷ, thăm thú chợ
phiên, ghé cửa hàng thổ cẩm mua quà cho mình cho bạn.
Đến suối cá thần Cẩm Lương, bạn có thể được thưởng thức món ngô nướng,
ngô luộc đặc sản của vùng này. Hạt ngô to, mẩy, căng đều mà mềm, thơm ngọt. Ở
đây còn có quả bầu ngô trồng núi đá, quả to chừng bằng cái bát to rất thơm, bùi và
ngon đến lạ lùng. Vào mùa mưa, bạn nên tìm mua loài ốc đá, thứ ốc ăn lá cây rừng
thịt thơm ngon bổ mát. Một điều hút hồn du khách đến suối cá thần Cẩm Lương là
cảm giác được khám phá hang động. Cách cửa hang suối cá chưa đến một trăm mét,
theo cô cậu dẫn đường mến khách ngược lên mái núi đá là gặp động. Động Cây
Đăng (hay còn gọi hang Dơi- vì có vô số dơi trú ngụ ở đây). Động cao chừng 70m
so với khu vực suối, đường lên xuống khá dễ dàng nhờ các bậc đá tự nhiên. Vượt
qua khóm lá, rừng cây đến nơi cửa động mở ra như đón như mời với muôn hình vạn
trạng nhủ đá nguyên sơ. Càng vào sâu trong động, cảnh sắc càng đẹp lung linh,
huyền bí như muốn níu giữ, mời gọi du khách.
Chỉ cần mất vài đồng bạc lẻ cho đám trẻ địa phương, bạn sẽ có cả đèn pin
chạy bằng ắc qui đủ sáng để ngắm cảnh và nghe lời giới thiệu mê lơi của các em.
Chẳng hiểu ai soạn sẵn cho mà chúng thuyết minh cứ như hướng dẫn viên chuyên
nghiệp cừ khôi. Này đây đụn vàng đụn bạc, đây vú mẹ với dòng sữa ngọt ngào
không ngừng chảy. Này đây rồng chầu hổ phục, đây sông Ngân Ngưu Lang Chức
Nữ bước chân tài tử gót tiên. Này đây mai đào cúc trúc, long ly quy phượng, rồng
quấn mây bay, đây bánh chưng bánh dày quả na quả táo, muôn sắc màu lung linh

cây dược liệu. Hệ động vật ở đây cũng rất phong phú. Đặc biệt nơi đây còn có nhiều
loài động vật quý hiếm như voi, sóc đá, gấu ngựa, hổ, báo, vượn
Trong lòng vườn còn có hồ sông Mực rộng trên dưới 3.000 ha, là thủy vực
của 4 con suối lớn. Trên hồ có 21 hòn đảo lớn nhỏ và nhiều bán đảo với rừng xen
lẫn các mỏm đá tạo thành nhiều hình thù kỳ vĩ. Bên cạnh đó là dãy núi đá Hải Vân
ẩn chứa nhiều hang động đẹp nổi tiếng như cụm hang Ngọc dài hơn 80 m, rộng hơn
20 m, trong hang có nhiều thạch nhũ mang hình thù khác nhau.
Bến En không chỉ có cảnh đẹp mà xen giữa vùng thiên nhiên kỳ thú này là
hàng chục bản, làng của trên 14.000 đồng bào thuộc các dân tộc Mường, Kinh,
Thái, Tày sinh sống. Đến đây du khách sẽ được hòa mình vào các hoạt động văn
hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc.
* Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên
Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên được thành lập tháng 12 năm 1999 với
tổng diện tích khu vực là 27.668ha, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là
19.800ha, phân khu phục hồi sinh thái 7.848ha, phân khu dịch vụ, hành chính 20ha.
Ngoài ra, vùng đệm của khu bảo tồn thiên nhiên có diện tích 33.590ha. Tuy nhiên
một tài liệu khác cho rằng tổng diện tích của khu bảo tồn là 23.610 ha thuộc địa
phận các xã Bát Mọt, Yên Nhân, Xuân Khao, Xuân Liên, Xuân Mỹ, Vạn Xuân,
huyện Thường Xuân.
Sau khi các xã Xuân Mỹ, Xuân Liên và Xuân Khao (vùng lòng hồ chứa nước
Cửa Đặt) được giải thể năm 2008, Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên thuộc địa bàn
các xã Bát Mọt, Yên Nhân, Vạn Xuân, huyện Thường Xuân. Khu bảo tồn nằm gần
biên giới Việt - Lào, được giới hạn bởi sông Cao ở phía bắc, ranh giới với tỉnh
Nghệ An ở phía tây và phía nam. Và nằm trên một dãy núi chạy từ Sầm Nưa ở Lào
đến các huyện Thường Xuân và Như Xuân của tỉnh Thanh Hoá với nhiều đỉnh cao
như núi Tà Leo (1.400m), núi Bù Chó (1.563m), Bù Hòn Hàn (1.208m) và một
ngọn núi không có tên cao đến 1.605 là đỉnh cao nhất. Nền địa chất của vùng rất đa
dạng bao gồm cả đá trầm tích, đá phiến, spilite, aldezite, và nhiều loại đá biến chất
khác như đá lửa và đá kính.
* Khu bảo tồn Pù Hu

“Từ Thức lấy vợ tiên” được lưu truyền rộng rãi trong dân gian.
Động Từ Thức rất đẹp và gồm có hai động. Động ngoài hẹp, sáng sủa, có
miếu Sơn Thần và có bài thơ của Lê Quí Đôn khắc vào đá. Động trong rộng hơn và
có nhiều cảnh trí tuyệt đẹp. Dưới ánh đuốc, thạch nhũ muôn hình vạn trạng lóng
lánh sắc màu được nhân hoá thành một thế giới gần gũi với đời sống như “cây bạc”,
“cây vàng”, “ao bèo”, “rồng ấp trứng”. Đi sâu vào nữa lại có cả giá chiêng, giá
trống, phường bát âm, bàn cờ tiên, trong động có “đường lên trời” và lối “xuống
lòng đất”.
Động Từ Thức không những là một danh thắng mà còn là một di tích lịch sử
trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.
* Hang Con Moong
Nằm trong quần thể hệ sinh thái đá vôi của Vườn quốc gia Cúc Phương,
Hang Con Moong ở xã Thành Yên huyện Thạch Thành tỉnh Thanh Hoá là di chỉ
khảo cổ học được xác định có thời gian tồn tại của con người dài nhất và liên tục
nhất ở Việt Nam và Đông Nam Á.
Những mẫu vật mà các nhà khoa học tìm thấy cho chúng ta thấy những hình
ảnh rõ nàng nhất về văn hoá vật thể và văn hoá tinh thần của cư dân cổ. Đây sẽ là
một địa chỉ hấp dẫn cho những người ưa thích và khám phá miền đất mới.
Hang Con Moong là di chỉ khảo cổ học được phát hiện vào năm 1975.
Những kết quả khai quật, nghiên cứu mới nhất, cho thấy hang Con Moong là nơi
quần cư liên tục của người Việt cổ, phát triển qua ba tầng văn hóa là Sơn Vi, Hòa
Bình và Bắc Sơn. Trong tầng văn hoá Sơn Vi các nhà khảo cổ học đã tìm thấy 3 mộ
táng, cùng nhiều công cụ và thực phẩm của người Việt cổ.
PGS - Tiến sĩ Nguyễn Khắc Sử cho biết: “Niên đại sớm nhất được xác định
là cách chúng ta 13 nghìn năm và muộn nhất là 7000 năm thể hiện việc định cư
truyền thống của loài người cùng bước phát triển từ săn bắt, hái lượm sang trồng
trọt sơ khai, chuyển từ hang động ra cư trú ngoài trời, tạo bước ngoặt vĩ đại trong
lịch sử nhân loại”.
Với ý nghĩa và giá trị khoa học to lớn, mới đây, Bộ Văn hoá Thể Thao và Du
lịch đã trao Bằng xếp hạng di tích quốc gia cho hang Con Moong. Ngay trong ngày