SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
PHẦN I. MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài:
Kênh hình trong SGK Địa lí THPT nói chung bao gồm các bản đồ, lược đồ,
biểu đồ, sơ đồ và các hình ảnh Bản thân các kênh hình đó không chỉ có tác dụng
minh hoạ làm cho sách sinh động hơn, trực quan hơn, mà nó còn nhằm tái tạo, bổ
sung, khắc sâu nội dung cho kênh chữ, giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách trọn
vẹn. Ngoài ra, kênh hình còn là một trong những phương tiện quan trọng nhằm tạo
biểu tượng, phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập, nó là một kênh khai
thác kiến thức Địa lí rất hữu ích.
Tuy nhiên, thực tế giảng dạy ở trường THPT qua nhiều năm cho tôi thấy hầu
hết giáo viên đã có hướng khai thác các kênh hình trong sách giáo khoa vào dạy học
Địa lí, nhưng hiệu quả nhìn chung còn nhiều hạn chế. Giáo viên chưa khai thác hết
kiến thức tiềm ẩn trong các kênh hình đó. Chính vì vậy mà khả năng đạt hiệu quả cao
trong 1 tiết giảng dạy còn hạn chế.
Mặt khác, do điều kiện thực tế của Nhà trường còn gặp nhiều khó khăn, cơ sở
vật chất còn thiếu thốn, các phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ các nước,
châu lục phục vụ cho dạy học Địa lí 11 chưa có nhiều. Do đó, để nâng cao hiệu quả
giảng dạy và khắc phục những khó khăn của Nhà trường, bản thân tôi đã nghiên cứu
rút ra kinh nhiệm cho bản thân để đi đến ứng dụng cho tất cả giáo viên Địa lí trong
Trường có ý nghĩa lí luận và thực tiễn rất lớn.
Thực tế, qua một năm triển khai đề tài cho các giáo viên trong bộ môn địa lí ở
trường chúng tôi đã đạt được hiệu quả nhất định. Việc vận dụng đề tài vào dạy học
góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả cũng như khắc phục
được những khó khăn chung của Nhà trường khi mà thiết bị dạy học còn hạn chế.
2. Mục đích, đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu.
2. 1. Mục đích nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Nhận thấy rõ tầm quan trọng của hệ thống kênh hình
trong dạy và học Địa lí, bản thân tôi là một giáo viên Địa lí, trực tiếp giảng dạy
chương trình Địa lí 11, tôi vận dụng các phương pháp dạy học để khai thác có hiệu
quả kênh hình trong SGK vào dạy học Địa lí 11 ban cơ bản.

kiến thức, thiết lập các mối liên hệ và phụ thuộc, vận những kiến thức đã học vào
thực tế cuộc sống. Các câu hỏi bài tập giúp học sinh định hướng hoạt động tư duy của
học sinh trong quá trình nắm vững tài liệu mới.
Việc thực hiện các bài tập và câu hỏi trong SGK đòi hỏi học sinh phải dựa vào
các nguồn kiến thức khác nhau, đó là kênh hình như biểu đồ, bản đồ, lược đồ, sơ đồ
tranh ảnh các kênh hình minh hoạ không chỉ có tác dụng cụ thể hoá bài viết mà còn
là nguồn gây hứng thú đối với học sinh.
Như vậy, kênh hình trong sách giáo khao Địa lí gồm nhiều loại là bản đồ, lược
đồ, biểu đồ, các bảng số liệu và tranh ảnh. Mỗi một loại có những cách thể hiện khác
nhau nhưng đều cùng một mục đích là truyền đạt các kiến thức đến người học và rèn
luyện kỹ năng cho học sinh.
2. Vai trò của kênh hình trong SGK Địa lí
Kênh hình góp phần hỗ trợ việc cung cấp kiến thức, giảm tính trừu tượng của
kiến thức, tạo điều kiện cần thiết cho học sinh thực hành để rèn luyện các kĩ năng.
Kênh hình giúp đổi mới phương pháp dạy học, đổi mới kiểm tra, đánh giá kết
quả học tập của học sinh.
Giúp cho giáo viên hướng dẫn học sinh học kiến thức mới, rèn luyện kĩ năng.
Ngoài ra nó còn hỗ trợ giáo viên trong việc nâng cao kiến thức, kĩ năng, và
thiết kế bài dạy.
3. Một số yêu cầu khi sử dụng kênh hình trong dạy học Địa lí
Kênh hình phải được sử dụng có hiệu quả, đáp ứng các yêu cầu về nội dung và
phương pháp được quy định trong chương trình giáo dục.
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang3SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Tập trung vào việc sử dụng kênh hình như một nguồn kiến thức, hạn chế dùng
theo cách minh hoạ kiến thức.
Để có thể sử dụng tốt kênh hình Giáo viên cần:
- Có kế hoạch chuẩn bị trước các kênh hình, nghiên cứu kĩ các kênh hình để


SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
- So với chương trình Địa lí lớp 10 thì chương trình Địa lí 11 ít sơ đồ hơn nhiều
chỉ với 7 sơ đồ. Sơ đồ cũng gồm nhiều loại như sơ đồ cấu trúc, sơ đồ lôgic và sơ đồ
địa đồ học.
Ngoài ra, sách giáo khoa Địa lí 11 gồm có rất nhiều bảng số liệu thống kê và
các bảng kiến thức. Bảng số liệu thống kê, bảng kiến thức bản thân nó vừa là kênh
chữ, vừa là kênh hình chứa đựng nhiều kiến thức Địa lí, đặc biệt là các bảng số liệu
thống kê, nó cũng là một dạng kiến thức tương tự các biểu đồ Địa lí.
Như vậy, hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa Địa lí 11 có nhiều nhóm
khác nhau gồm nhóm bản đồ, lược đồ, biểu đồ, tranh ảnh và các bảng số liệu. Đề tài
tập trung vào các phương pháp khai thác hiệu quả hệ thống bản đồ, lược đồ, biểu đồ
và tranh ảnh để đạt hiệu quả cao trong dạy học Địa lí 11.
2. Cách sử dụng kênh hình SGK trong dạy học Địa lí
Như chúng ta đã biết kênh hình vừa có chức năng minh họa vừa có chức năng
nguồn tri thức, nên trong dạy học Địa lí giáo viên cần phát huy tối đa các chức năng
của kênh hình, giáo viên có thể sử dụng theo 2 cách sau:
Thứ nhất, sử dụng kênh hình để minh họa hoặc giảng giải nội dung bài học:
Khi giáo viên dạy bài mới, đến phần nội dung kiến thức cơ bản ngoài phần nội dung
của kênh chữ trình bày, giáo viên xác định trên bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh… để học
sinh thấy rõ sự phân bố của các sự vật, hiện tượng và mối quan hệ nhân quả đia lí.
Ví dụ: Khi dạy bài 6 Địa lí 11: Hợp chúng quốc Hoa Kì, tiết 1 Tự nhiên và dân
cư, ở mục I – Lãnh thổ và vị trí Địa lí: Khi trình bày lãnh thổ rộng lớn gồm 3 bộ phận
GV cần khai thác hình 6.1 trang 37 để xác định cho học sinh 3 vùng lãnh thổ đó. Tuy
nhiên, hình 6.1 chưa thể hiện rõ do đó chúng ta yêu cầu học sinh sử dụng bản đồ các
nước trên thế giới (trang 4 và 5) sẽ thấy rất rõ 3 bộ phận này, từ đó học sinh rút ra
được 3 bộ phận này nằm tách biệt nhau.
Thứ hai, Giáo viên sử dụng kênh hình như một cơ sở để học sinh tìm tòi, khám
phá kiến thức dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Bằng cách đó, giáo viên hình thành
và rèn luyện cho học sinh phương pháp đọc lược đồ, bản đồ, phân tích biểu đồ và

Giáo viên phải nắm các bước đọc bản đồ, quan sát phân tích để rút ra các nhận
xét về các đối tượng, sự vật và các hiện tượng Địa lí sâu sắc hơn. Để sử dụng hiệu
quả nó có các bước sau:
Bước 1: Cần xác định rõ mục đích sử dụng, khai thác lược đồ, bản đồ là gì, từ
đó sẽ đưa ra được cách sử dụng hợp lý.
Bước 2: Giáo viên cần hiểu rõ những kiến thức Địa lí được thể hiện trên lược
đồ, bản đồ như: Tên bản đồ, chú giải, ký hiệu, quy ước, màu sắc,…
Bước 3: Xác định được thời điểm hợp lý để tiến hành khai thác, sử dụng bản
đồ, lược đồ trong tiến trình bài dạy. Chúng ta biết rằng trong sách giáo khoa Địa lí
không phải lúc nào kênh chữ và kênh hình cũng khớp nhau nghĩa là có thể phần kênh
chữ ở trang này nhưng bản đồ vì chiếm diện tích lớn nên tác giả lại bố trí ở trang sau.
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang6SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Hoặc là một bản đồ có thể dùng cho nhiều mục đích khác nhau. Do đó, xác định được
thời điểm để khai thác đóng một vai trò rất quan trọng.
Bước 4: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc lược đồ, bản đồ hoặc dùng phương
phám đàm thoại để cùng học sinh khai thác kiến thức trên bản đồ, lược đồ. Giáo viên
phải xây dựng được hệ thống câu hỏi để hướng dẫn học sinh làm việc với bản đồ,
lược đồ và cũng chuẩn bị các đáp án để chuẩn kiến thức, sửa các lỗi cho học sinh.
Để sử dụng hiệu quả bản đồ, giáo viên phải biết phối hợp khai thác các bản đồ
treo tường hoặc tập bản đồ thế giới và các châu lục (thường gọi là Atlat thế giới)
hoặc phóng to các hình trong sách giáo khoa. Do đó, ngoài quy trình trên, để đảm bảo
tính sư phạm, khi hướng dẫn học sinh khai thác, sử dụng, giáo viên không nên dùng
tay mà phải dùng que chỉ, tư thế chếch nghiêng, chỉ hệ thống sông từ thượng lưu
xuống hạ lưu, xác phạm vi một lãnh thổ nào đó thì phải khoanh tròn lại, xác định
đỉnh núi thì chỉ có một điểm Trước khi trình bày bao giờ cũng phải giới thiệu tên
bản đồ, lược đồ. Ngôn ngữ, cử chỉ của giáo viên là hết sức quan trọng. Trong quá
trình khai thác cần chú ý đến đối tượng học sinh và thời gian giờ giảng.

Với bản đồ hình 5.3 giáo viên chỉ cần hướng dẫn học sinh xem chú giải sẽ rút
ra được cảnh quan chính và các loại tài nguyên của Mĩ La tinh.
Tuy nhiên, để học sinh thấy rõ các loại tài nguyên GV cần nêu thêm các câu
hỏi phụ như: Mĩ La tinh có đường biển dài, giáp hai đại dương lớn nên có thuận lợi
gì? Biển đã mang lại các nguồn lợi (tài nguyên) gì? Cảnh quan rừng, thảo nguyên thì
có thuận lợi gì?
Tiết 3: Với hình 5.5 và 5.7 giáo viên kết hợp với bản đồ treo trường của các
nước Châu Á yêu cầu học sinh lên bản xác định các quốc gia thuộc khu vực Tây Nam
Á, các nước ở Trung Á.
Học sinh sẽ phải quan sát các nước trong hình 5.5 và 5.7 thông qua màu sắc để
đối chiếu với bản đồ Châu Á và lên bảng xác định được các quốc gia theo câu hỏi.
Ví dụ 3: Khi dạy về Địa lí khu vực và quốc gia, hệ thống bản đồ có đặc điểm
chung là bản đồ tự nhiên, bản đồ dân cư và bản đồ kinh tế được trình bày theo tuần tự
gần như giống nhau ở các bài, do đó chúng ta phải rèn luyện cho học sinh trình tự
đọc các bản đồ này, cụ thể:
- Với bản đồ tự nhiên: Luôn trình bày ở phần đầu mỗi quốc gia (trừ Liên minh
Châu Âu EU và ÔXtrâylia). Giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác các bản đồ tự
nhiên theo hệ thống câu hỏi như sau:
+ Để xác định vị trí Địa lí của quốc gia, khu vực giáo viên cho học sinh trả lời
các câu hỏi: Phạm vi tiếp giáp của quốc gia, khu vực đó: Phía Bắc, phía Nam, Phía
Tây, phía Đông giáp những nước, biển hay đại dương nào? Giáo viên gợi ý cho học
sinh quan sát hệ thống kinh vĩ tuyến rút ra tọa độ Địa lí của quốc gia, khu vực cần tìm
hiểu. Từ đó rút ra ý nghĩa của vị trí Địa lí đối với phát triển kinh tế của quốc gia, khu
vực đó.
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang8SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
+ Để tìm hiểu đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên giáo viên phải hướng
dẫn học sinh quan sát chú giải xem có những loại tài nguyên nào, chú ý đến tài

, dải p phía
Nam của Xibia dân cư cũng tương đối đông hơn. Còn phần lớn lãnh thổ ở phía đông
(Bắc Á) kể cả đồng bằng Tây Xia bia có mật độ dân số rât thấp (dưới 1 người/km
2
).
Nguyên nhân chủ yếu là do phần phía Tây và phía Nam có khí hậu ấm hơn còn phần
phía Đông (từ dãy U ran về phía đông) dân số thưa thớt vì khí hậu ôn đới lục địa và
cận cực lạnh giá, khắc nghiệt.
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang9SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
+ Từ đó, học sinh rút ra được những khó khăn trong khai thác tài nguyên đặc
biệt là vùng phía đông thiếu lao động
Tương tự với hình 10.4 về sự phân bố dân cư Trung Quốc cũng khai thác theo
các bước như vậy: Dân cư cũng phân bố không đều, chủ yếu tập trung ở phía Đông
với mật độ rất cao từ phổ biến từ 51-100 người/km
2
và trên 100 người/km
2
, còn phía
Tây thì mật độ dưới 1 người/km
2
.
- Với các bản đồ về kinh tế: thể hiện sự phân bố theo không gian các ngành
nông nghiệp, công nghiệp. Để khai thác các bản đồ này, giáo viên hướng dẫn học
sinh quan sát các kí hiệu (tượng hình) và màu sắc trên bản đồ nông nghiệp và các
vòng tròn thể hiện các trung tâm công nghiệp để xác định được cơ cấu ngành nông
nghiệp, công nghiệp của mỗi quốc gia, sự phân bố sản xuất của các ngành. Dựa vào
kiến thức đã học (về tự nhiên, dân cư) để giải thích nguyên nhân sự phân bố đó.

luyện cho học sinh kỹ năng sử dụng biểu đồ cũng như cách xây dựng các biều đồ đó.
- Để khai thác tốt các kiến thức từ các biểu đồ cần lưu ý:
+ Nhận xét biểu đồ từ cái tổng quát đến cụ thể.
+ Nhận xét phải có số liệu chứng minh (kèm theo năm).
+ Có thể tính số lần tăng (số sau chia số trước) hoặc số lần giảm (trước chia
sau) hoặc giá trị tăng (sau trừ trước) hoặc giá trị giảm (trước trừ sau) để đưa ra nhận
xét được rõ ràng.
+ Cần chú ý đến các giá trị tăng hay giảm đột ngột và dựa vào các mốc thời
gian để giải thích sự thay đổi đó.
+ Nhận xét thường đi kèm với giải thích nguyên nhân, do đó giáo viên phải
định hướng cho học sinh dựa vào những kiến thức nào, những hiểu biết của bản thân
như thế nào để giải thích được.
Ví dụ 1: Dựa vào hình 5.4 hãy nhận xét tốc độ tăng trưởng GDP của Mĩ La tinh
trong giai đoạn 1985-2004.
Đây là biểu đồ cột nên giáo viên cho học sinh quan sát hình với giá trị trên trục
tung, so sánh độ cao các cột để nhận xét giai đoạn 1985-2004 các nước Mĩ La tinh có
tốc độ tăng trưởng năm nào cao, năm nào thấp, có thể chia làm những giai đoạn nào
hay không?
Học sinh làm việc và rút ra được khu vực Mĩ La tinh có tốc độ tăng trưởng
không ổn định. Giáo viên cần định hướng cho học sinh không nhận xét là tốc độ tăng
GDP ngày càng tăng, tăng từ 2,3% lên 2,9% và 6,0% mà xen kẽ giữa các năm có tốc
độ cao lại có những năm rất thấp (0,5%). Điều đó chứng tỏ kinh tế tăng trưởng không
ổn định.
Giáo viên nêu câu hỏi: dựa vào kiến thức đã học hãy giải thích nguyên nhân?
Học sinh dựa vào phần kênh chữ để trả lời câu hỏi này.
Ví dụ 2: Hình 5.8.
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang11SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản

thế giới, SGK đưa ra hình chứ không yêu cầu trả lời các câu hỏi kèm theo, nó nằm
giữa mục 1 và mục 2 của mục II-Vị thế của EU trong nền kinh tế thế giới. Trong quá
trình dạy mục 1, giáo viên cần khai thác hình 7.5 kết hợp với bảng 7.1 để chứng minh
được EU là trung tâm kinh tế hàng đầu thế giới.
Hình 7.5 có nhiều nội dung, do đó giáo viên phải định hướng học sinh nhận xét
các số liệu về diện tích, dân số, tiêu thụ năng lượng thế giới, tỉ trọng trong GDP của
thế giới để thấy vai trò của EU. Chúng ta có thể khái quát: EU chỉ chiếm 2,2% về
diện tích, 7,1% về dân số mà chiếm đến 31% GDP, tiêu thụ 19% năng lượng, sản
xuất 26% ô tô thế giới và viện trợ phát triển 59% thế giới => EU là trung tâm kinh tế
hàng đầu thế giới.
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang12SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Khu dạy mục 2. Tổ chức thương mại hàng đầu thế giới, với hình 7.5 giáo viên
hướng dẫn học sinh khai thác hình 7.5 để rút ra EU chiếm đến 37,7% xuất khẩu của
thế giới, lớn nhất thế giới.
Ví dụ 4: Khai thác hình 8.3. Tháp dân số LB Nga năm 2001. Tháp tuổi là một
dạng đặc biệt của biều đồ thanh ngang, giáo viên nhắc lại kiến thức lớp 10, có 3 dạng
tháp tuổi là dạng mở rộng, dạng ổn định và thu hẹp.
Giáo viên hướng dẫn học sinh trả lời câu hỏi SGK: Dựa vào bảng 8.2 và hình
8.3, hãy nhận xét sự thay đổi dân số của LB Nga và nêu hệ quả của sự thay đổi đó.
Với bảng 8.2 học sinh sẽ dễ dàng rút ra được số dân của LB Nga ngày cảng giảm.
Với hình 8.3, GV nêu các câu hỏi: Nhận xét về đáy tháp? Thân tháp? Đỉnh tháp dân
số LB Nga? Từ đó nhận xét xu hướng biến đổi dân số LB Nga.
Với câu hỏi này GV định hướng HS nhận xét cơ cấu dân số theo tuổi: nhóm
tuổi dưới 15 đang có xu hướng giảm do tỉ lệ sinh giảm, nhóm tuổi từ 60 trở lên ngày
càng tăng. Dân số ngày càng già đi, tỉ lệ sinh thấp nên sự thay đổi đó dẫn đến chi phí
cho phúc lợi nguời già lớn, thiếu hụt lao động trong tương lai.
Ví dụ 5: Với hình 8.6, GV hướng dẫn học sinh nhận xét tốc độ tăng trưởng

Tranh ảnh trong sách giáo khoa Địa lí 11 được biên soạn khá phong phú với 33
tranh ảnh các loại từ các tranh ảnh về tự nhiên, về con người, về các đối tượng kinh
tế, xã hội của các quốc gia trên thế giới. Nó có một vai trò quan trọng là hình thành
cho học sinh những biểu hiện cụ thể về Địa lí. Tuy nhiên, bản thân tôi thấy nhiều
giáo viên chưa phát huy được vai trò các hình ảnh này vì điều kiện thời gian, sợ
“cháy” giáo án nên đến phần tranh ảnh thường phớt lờ qua.
Thực tế cho thấy, khi giảng dạy cho học sinh nếu không có tranh ảnh, hình vẽ
giáo viên khó có thể hình thành cho học sinh những biểu tượng khái niệm và khắc
sâu nội dung. Nhưng khi qua hình vẽ, tranh ảnh thì việc hình thành biểu tượng, khái
niệm và khắc sâu nội dung một cách dễ dàng. Do đó tranh ảnh và hình vẽ có một ý
nghĩa rất to lớn, nó không chỉ là nguồn kiến thức có tác dụng giáo dục tư tưởng, tính
cách mà còn phát triển tư duy cho học sinh. Từ việc quan sát học sinh sẽ đi tới công
việc của tư duy trừu tượng. Nhưng để đạt được điều đó phải được sự hướng dẫn của
GV vì bản thân tranh ảnh không thể gây ra sự quan sát tích cực của học sinh nếu như
nó không được quan sát trong những tình huống có vấn đề trong những nhu cầu cần
thiết phải trả lời một vấn đề cụ thể. Từ việc quan sát các em sẽ phân tích, giải thích
rút ra những kết luận Địa lí. Song việc sử dụng quan sát đó nhất thiết phải theo một
trình tự sau:
Bước 1: Giáo viên nghiên cứu xem kỹ hình vẽ tranh ảnh SGK, xem hình đó
minh hoạ cho nội dung kiến thức nào trong bài. Với hình đó thì sử dụng vào lúc nào
là đạt kết quả tốt nhất, gây hứng thú nhất, với hình đó giáo viên nên dùng phương
pháp nào là thích hợp nhất.
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang14SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Bước 2: Khi dạy đến phần kiến thức có hình vẽ, tranh ảnh giáo viên đưa hình
đó cho học sinh quan sát nếu là hình vẽ to sẽ treo lên bảng để học sinh cả lớp quan
sát nếu là hình vẽ nhỏ hoặc không có thì giáo viên yêu cầu học sinh quan sát theo bàn
hoặc trong SGK. Nếu có phần chữ nhỏ ở trong SGK thì yêu cầu học sinh đọc thêm


SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Để khai thác tốt hệ thống tranh ảnh trong dạy học Địa lí 11, giáo viên nên dùng
phương pháp nêu vấn đề, đàm thoại để hướng dẫn học sinh quan sát, tập trung vào
các chi tiết quan trọng. GV nêu các câu hỏi để học sinh vừa quan sát, suy nghĩ, trả
lời các câu hỏi của giáo viên từ đó lĩnh hội kiến thức.
Trong dạy học Địa lí 11 phần giới thiệu về các quốc gia giáo viên nên sưu tầm
thêm các tranh ảnh về các nước để giới thiệu cho học sinh. Trong SGK Địa lí với thời
lượng có hạn nên các tranh ảnh đôi khi ảnh không nêu rõ được các chi tiết quan trọng
của đối tượng thì giáo viên có thể phác họa, bổ sung các sơ đồ, hình vẽ trên bảng
hoặc các vật mẫu để học sinh tiếp thu một cách chủ động hơn, tránh trường hợp gò ép
theo kiểu giáo viên truyền đạt một chiều học sinh trong khi tranh ảnh quá nhỏ hoặc
không rõ ràng.
Ví dụ cụ thể:
Ví dụ 1: Hình 5.3. Hoang mạc Xa-ha-ra. Để khai thác tốt hình này, trong phần
chuẩn bị của giáo viên, khi dạy đặc điểm tự nhiên Châu Phi: “Phần lớn lãnh thổ Châu
Phi có khí hậu khô nóng với cảnh quan hoang mạc và bán hoang mạc”, giáo viên cho
HS quan sát hình 5.3 với câu hỏi: em có nhận xét gì về quang cảnh ở hoang mạc Xa-
ha-ra? Với điều kiện tự nhiên như vậy ở hoang mạc và bán hoang mạc nó gây khó
khăn gì cho phát triển kinh tế xã hội các nước Châu Phi ?
Ở hình 5.3 này, tuy là một góc nhỏ của hoang mạc Xa-ha-ra những nó giúp học
sinh thấy được quang cảnh ở hoang mạc chủ yếu là các đụn cát, cồn cát, trời quang
mây, ít mưa, sinh vật không phát triển được từ đó gây khó khăn cho phát triển kinh
tế đặc biệt là ngành nông nghiệp.
Ví dụ 2: hình 5.6. vườn treo Ba-bi-lon. Nếu để học sinh nhìn vào các em sẽ
không thấy được đây là kết tinh của một nền văn minh tiêu biểu của khu vực Tây
Nam Á. GV phải giới thiệu đây không phải là một ngôi nhà cao tầng hay một cung
điện mà là một khu vườn. Tại sao khu vườn người ta lại xây dựng như vậy? Bằng
cách nào con người thời cổ đại có thể xây dựng được khu vườn gồm nhiều tầng với
nhiều loại cây trồng như vậy? với sự gợi ý của giáo viên HS sẽ thấy được sự phát

được. Tuy nhiên, tranh ảnh chỉ có một số tác dụng giúp học sinh khai thác được một
số đặc điểm và thuộc một số tính chất nhất định về đối tượng. Vì vậy khi sử dụng
tranh ảnh giáo viên phải làm cho học sinh hứng thú, kích thích tính tò mò của học
sinh vào bức tranh đó. Sau đó giáo viên định hướng cho học sinh tự mình đánh giá
vai trò của bức ảnh thì học sinh mới khắc sâu kiến thức. Nếu làm được như vậy thì đồ
dùng trực quan mới đem lại sức truyền cảm và giáo dục sâu sắc. Tuy nhiên, việc sử
dụng đồ dùng phải có chọn lọc, tránh làm loãng phần kiến thức trọng tâm của bài
học.
3.4. Khai thác các sơ đồ
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang17SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Với 7 sơ đồ trong SGK Địa lí 11, nên để dạy học hiệu quả, phát huy tính tích
cực của học sinh góp phần đổi mới phương pháp dạy học và nâng cao hiệu quả dạy
học, chúng ta cần xây dựng thêm các sơ đồ để giảng dạy. Trong nội dung đề tài này
tôi không đề xập đến vấn đề xây dựng các sơ đồ mới mà chỉ nêu các cách sử dụng
hiệu quả các sơ đồ có trong SGK.
Sơ đồ Địa lí là hình vẽ sơ lược biểu hiện vị trí, cấu trúc, sự phân bố hoặc các
mối quan hệ giữa các sự vật và hiện tượng Địa lí. Giáo viên dựa vào chính sơ đồ để
soạn ra các tình huống dạy học cũng như các thao tác, phương pháp dạy; lúc này sơ
đồ chính là mục đích – phương tiện truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của
học sinh.
Sơ đồ được sử dụng như một phương pháp, phương tiện trong dạy học, nó
được sử dụng trong tất các các bước lên lớp. Với các sơ đồ trong SGK giáo viên
hướng dẫn học sinh dựa vào đó, kết hợp các phương tiện khác (bản đồ, tranh ảnh…)
mà phân tích, so sánh, rút ra các kết luận. Để khai thác tốt các sơ đồ giáo viên phải
hướng dẫn học sinh xem đỉnh của sơ đồ, cạnh của sơ đồ, sơ đồ này thuộc dạng sơ đồ
nào ?
Ví dụ cụ thể:

và cả người học ở tất cả các khâu của quá tình dạy học. Đó chính là quan điểm dạy
học mới mà người học đóng vai trò trung tâm. Đối với địa lí thì sơ đồ chính là công
cụ đắc lực để dạy học các mối quan hệ, đặc biệt mối quan hệ nhân quả.
3.5 Kết hợp sử dụng kênh hình sách giáo khoa với các đồ dùng khác
Với chương trình Địa lí 11 là nội dung chính học về các quốc gia và khu vực
trên thế giới, học về các đối tượng là cả Địa lí tự nhiên và dân cư, kinh tế xã hội. Hệ
thống kênh hình SGK đã góp phần quan trọng để nâng cao hiệu quả giảng dạy nếu
biết khai thác tốt những kênh hình đó. Tuy nhiên, với sự phát triển của công nghệ
thông tin, chúng ta cần biết phát huy để phối hợp với kênh hình SGK tạo nên các
hình ảnh to, rõ nét hơn, sinh động hơn bằng cách phóng to hệ thông kênh hình SGK
lên máy chiếu Projeter. Bên cạnh đó giáo viên phải biết khai thác tập bản đồ thế giới
và châu lục (thường gọi là Atlat thế giới) như một “cẩm nang” khi lên lớp. Ngoài ra
các bản đồ treo tường, sơ đồ, tranh ảnh phóng to cũng phải được chuẩn bị chu đáo,
khai thác tốt để nâng cao hiệu quả dạy học, phát huy được tối đa các phương tiện dạy
học. Tuy nhiên, cần lưu ý một nguyên tắc cơ bản là cho dù sử dụng kênh hình nào
cũng phải đảm bảo tính chính xác, tính sự phạm và tính khoa học, thẩm mỹ. Tránh
tình trạng đưa ra nhiều kênh hình ngoài SGK mà không khai thác hết các kênh hình
đã có. Trong một bài dạy không phải lúc nào cũng toàn bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh sẽ
làm cho hiệu quả giảng dạy hạn chế. Cần phải đảm bảo nội dung cần truyền đạt cho
học sinh theo chuẩn kiến thức, kỹ năng và theo chương trình giảm tải của Bộ GD-ĐT
ban hành.
PHẦN III. KẾT LUẬN
1. Kết luận
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang19SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Khai thác hiệu quả kênh hình trong dạy học Địa lí nói chung và trong dạy học
Địa lí 11 nói riêng có ý nghĩa to lớn trong dạy học. Nó không những mang lại cảm
hứng cho học sinh, kích thích học sinh làm việc mà còn góp phần quan trọng vào

- Mức độ nắm kiến thức của học sinh sau các giờ kiểm tra bài cũ, kiểm tra
thường xuyên:
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang20SKKN - Khai thác hiệu quả kênh hình SGK trong dạy học Địa lí 11 Ban cơ bản
Lớp Số HS
Mức độ nắm kiến thức của học sinh
khi giáo viên khai thác tốt kênh hình SGK
>= 8 điểm 6,5 ->8 điểm 5 ->6,5 điểm Dưới 5 điểm
SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ %
11A2 47
6 12.8 23 48.9 18 38.3 0 0
11A3 46
9 19.6 30 65.2 7 15.2 0 0
Tổng 93
15 16.1 53 57.0 25 26.9 0 0
Lớp Số HS
Mức độ nắm kiến thức của học sinh
khi giáo viên không chú ý khai thác kênh hình SGK
>= 8 điểm 6,5 ->8 điểm 5 ->6,5 điểm Dưới 5 điểm
SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ % SL Tỉ lệ %
11A2 47
3 6.4 11 23.4 29 61.7 4 8.5
11A3 46 7 15.2 12 26.1 24 52.2 3 6.5
Tổng 93 10 10.8 23 24.7 53 57.0 7 7.5
- Năm học 2012-2013, tôi đã triển khai đề tài đến các giáo viên trong Nhóm Địa lí. Các
giáo viên trong Nhóm đã vận dụng linh hoạt phù hợp với từng đối tượng học sinh vào từng bài
cụ thể. Kết quả dạy và học của giáo viên và học sinh có chuyển biến tích, chất lượng đại trà
được nâng lên. Cũng từ đề tài này chúng tôi cho thảo luận, xây dựng, mở rộng để dạy học cho

3.5 Kết hợp sử dụng kênh hình sách giáo khoa với các đồ dùng khác 19
PHẦN III. KẾT LUẬN 20
1. Kết luận 20
2. Kết quả thực nghiệm 20
HỒ VĂN VIỆT – TRƯỜNG THPT CÙ HUY CẬN Trang22