MỞ ĐẦU
Trẻ đường phố hiện đang là một vấn đề xã hội bức xúc của Việt Nam nói
chung và của Hà Nội nói riêng. Trẻ đường phố đôi khi người ta còn gọi là trẻ bụi
đời. Những nguyên nhân nào đã khiến những trẻ này bỏ học và lang thang trên
đường phố là một vấn đề cần phải phân tích sâu hơn và cụ thể hơn. Những
nguyên nhân như gia đình quá nghèo, cha mẹ ly dị … có thể coi là nguyên nhân
chung của trẻ đường phố ở các nước đang phát triển, nhưng cũng còn những
nguyên nhân cá biệt khác cho trẻ đường phố ở Hà Nội.
Hà Nội – một thành phố đang thay da đổi thịt hàng ngày, hiện đang có
nhiều cơ hội và nhu cầu về việc làm mới như giúp việc nhà, đánh giày, bán hàng
rong cho dân cư trong thành phố và khách du lịch, và những công việc này thì
rất ít người dân thành phố tham gia. Đáp ứng nhu cầu này và mong muốn có
thêm thu nhập đã khuyến khích nhiều lao động ở nông thôn ra thành phố làm
việc, trong đó một số lượng không nhỏ các trẻ em đã ra thành phố kiếm sống
thay vì có một cuộc sống bình thường như bao đứa trẻ khác. Bươn trải với cuộc
sống quá sớm để đáp ứng các nhu cầu mưu sinh, các em sớm đánh mất đi sự
ngây thơ trong sáng của mình cho cuộc sống. Kiếm sống trên đường phố đôi khi
nguy hiểm và mệt nhọc hơn việc cấy cày ở nông thôn, nhưng làm việc trên
thành phố lại đem lại nguồn thu nhập cao hơn. Những người dân nông thôn, có
cả các trẻ em vẫn đổ ra các thành phố lớn để kiếm việc làm đáp ứng thêm cho
nhu cầu cuộc sống dù họ phải sống xa quê hương, xa gia đình.
Cùng với sự phát triển kinh tế của đất nước, cuộc sống nông thôn Việt
Nam cũng có những thay đổi đáng kể, trong đó có cả thay đổi tích cực và tiêu
cực. Đất trồng trọt tính theo đầu người cho nông dân ngày càng giảm do áp lực
từ việc gia tăng dân số và việc thay đổi mục đích sử dụng của đất canh tác. Điều
này tạo ra một lượng lao động dư thừa ở nông thôn. Đây chính là lực đẩy cho
nguồn di cư từ nông thôn ra thành phố của cả trẻ em và người lớn.
Trẻ lang thang trên đường phố do rất nhiều nguyên nhân khác nhau. Có
thể lang thang nhằm tìm lối thoát cho những bất hạnh và bạo hành trong gia
1
đình, hoặc kiếm tiền góp phần đem lại thu nhập cho gia đình, giết thời gian hoặc

UNICEF định nghĩa trẻ em đường phố là trẻ em dưới 18 tuối dành
phần lớn thời gian của mình trên đường phô. Theo UNICEF, trẻ em đường phố
có thể được chia làm ba nhóm khác nhau:
- Trẻ sống trên đường phố là những trẻ đã mất mối liên hệ cùng gia đình
và phải sống một mình trên đường phố.
- Trẻ lao động trên đường phố là những trẻ dành toàn bộ thời gian hoặc
phần lớn thời gian trên đường phố để lao động và kiếm sống cho gia đình và cho
bản thân trẻ (những trẻ này có thể vẫn còn gia đình và không thường xuyên ngủ
qua đêm trên đường phố).
- Trẻ lang thang sống cùng gia đình trên đường phố là những trẻ sinh
sống cùng gia đình và lang thang kiếm sống trên phố.
Những định nghĩa và cách phân loại của Terre des hommes cũng tương
tự như định nghĩa và cách phân loại của UNICEF. Do vậy, nghiên cứu của
UNICEF và Terre des hommes khá tương đồng và có thể so sánh được. Trong
cuộc điều tra được tiến hành vào năm 2004 của tổ chức Terre des hommes, trẻ
3
em đường phố được định nghĩa là những trẻ “dưới 18 tuổi, kiếm tiền bằng
những nghề không ổn định ngoài đường phố như xin ăn, lượm rác, bán hàng
rong, phu khuân vác, đánh giầy, móc túi, ăn cắp vặt và thuộc bất cứ nhóm nào
trong các nhóm sau”:
Cách phân loại của tổ chức Terre des hommes
Nhóm Định nghĩa nhóm
A Trẻ em bỏ nhà đi hoặc vô gia cư
A1: Ngủ ngoài đưòng
A2: Không ngủ ngoài đường
B Trẻ em ngủ ngoài đường với gia đình hoặc người bảo hộ
C Trẻ em sống ở nhà nhưng làm việc trong những môi
trường “nguy hiểm”
D Lao động trẻ em nhập cư làm nghề không ổn định
D1: Ngủ ngoài đường

Thanh Hóa,
24%
Hà Nam, 9%
Các công việc chủ yếu trẻ lang thang đường phố thường làm là nhặt
phế liệu, đánh giầy, bán hàng rong, xin ăn, bán xổ số và kết quả xổ số, thậm chí
là móc túi và ăn cắp vặt ở chợ. Các em nam thường làm các công việc như đánh
giầy, bán vé số, móc túi và ăn cắp vặt ở chợ, trong khi đó các em nữ thường bán
vé số và bán dạo trên đường phố. Những em còn nhỏ tuổi thường đi ăn xin hay
nhặt phế liệu vì không đủ sức lao động để làm các công việc khác nặng hơn như
khuân vác. Với trẻ em lớn tuổi hơn, sau khi tích lũy được một số kinh nghiệm,
chúng thường làm các công việc như bán dạo trên phố và rất nhiều em làm cùng
lúc nhiều công việc.
Cụ thể, đối với các em nam lang thang ở Hà Nội, công việc thường
làm nhất là đánh giầy và bán kết quả xổ số. Trong khi đó các em gái lại thường
làm công việc nhặt phế liệu và đi bán hàng rong. Ta có biểu đồ sau về các công
việc trẻ lang thang tại Hà Nội thường làm:
5
29
51
23
21
20
5
14
9
9
8
5
6
0%

việc và cơ hội đổi đời là rất lớn. Đa số, những lao động này chủ yếu không qua
đào tạo, làm các công việc lao động cơ bản, trong số đó có cả các công việc của
trẻ lang thang như: đánh giầy, bán báo … Một số trong những lao động này bị
tha hóa , lười lao động. Họ tham gia trấn lột tiền lao động của các trẻ lang thang
dưới nhiều hình thức như: buộc các em phải nộp tiền “bảo kê” để được làm việc
trên địa bàn của họ. Ngoài ra, trẻ em lang thang vẫn chỉ là những đứa trẻ nhưng
chúng thiếu sự chăm sóc bảo ban của người lớn. Do đó, chúng rất dễ bị cám dỗ
6
bởi cuộc sống phồn hoa chốn thành thị. Ngày ngày, các em vẫn bắt gặp cảnh các
trẻ em thành thị khác được cha mẹ chăm sóc, đưa đi học … Các em không khỏi
chạnh lòng và khao khát mình cũng có được cuộc sống như vậy. Vì vậy, một số
không ít người lớn đã dụ dỗ các em làm điều phạm pháp như: tham gia móc túi,
thậm chí là vận chuyển, bán ma túy trên địa bàn thành phố … Không những vậy,
các em cũng dễ bị dụ dỗ sử dụng ma túy. Mặt khác, các em còn dễ bị người lớn
xâm hại do không biết bảo vệ bản thân mình.
1.3 Những nguyên nhân:
Những nguyên nhân khiến trẻ còn đang trong tuổi đi học phải bỏ học đi
lang thang kiếm sống trên đường phố có thể được phân chia ra làm 3 nhóm
chính sau đây: Gia đình tan vỡ, nhận thức sai lệch và di cư vì mục đích kinh tế.
Các nguyên nhân trên luôn có những tác động qua lại và liên quan chằt chẽ với
nhau.
Nhóm 1:Gia đình tan vỡ
Nhóm này bao gồm các trẻ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn như bị mồ
côi, bị bỏ rơi, cha mẹ li dị hoặc mất, hoặc những trẻ là nạn nhân của bạo hành
trong gia đình, lạm dụng tình dục và những nguyên nhân tương tự khác. Đây
cũng là nguyên nhân truyền thống của trẻ đường phố ở bất kì một đất nước đang
phát triển nào có hoặc không có sự phát triển kinh tế.
Việc số vụ li hôn ngày càng tăng đang tạo ra một áp lực lớn cho xã hội,
mà đằng sau những vụ li hôn đó trẻ em luôn là những nạn nhân. Sự tan vỡ mái
ấm gia đình là một cú sốc lớn đối với trẻ dù sau khi gia đình tan vỡ trẻ vẫn nhận

Tuy nhiên, những sai lệch trong nhận thức thường xuất phát từ phía cha
mẹ các em nhóm này. Một số cha mẹ nghĩ rằng tiền các em gửi về còn quan
trọng hơn cả việc học của các em. Những ham muốn một cuộc sống giàu có hơn
đã làm hình thành và củng cố hơn nữa những suy nghĩ sai lệch của họ. Bằng
cách ngăn chặn không cho con cái đi học và bắt chúng phải làm những công
việc nặng nhọc trong gia đình, những bậc cha mẹ này chính là những cản trở
tiêu cực đối với sự phát triển của trẻ. Hiện nay có nhiều trường hợp cha mẹ đánh
đổi cả tương lai của con cái để mua cho được những đồ đạc vật dụng trong nhà,
8
thậm chí là mua nhà mới. Thật đáng tiếc khi nền kinh tế càng phát triển thì
những sai lệch trong suy nghĩ của các bậc cha mẹ càng nghiêm trọng. Vì vậy,
khi cuộc sống càng được cải thiện hơn thì những trẻ em đường phố thuộc nhóm
2 cũng ngày càng gia tăng.
Nhóm 3:Nguồn lao động di cư vì mục đích kinh tế
Trẻ thuộc nhóm 3 là những em có hoàn cảnh gia đình nghèo đói di cư ra
thành phố để kiếm sống. Ở đây nguyên nhân chính của việc di cư là vì mục đich
kinh tế. Đặc điểm của nhóm 3 là cha mẹ của các em không muốn các em phải bỏ
học để kiếm sống trên đường phố, mà các em buộc phải trở thành trẻ đường phố
vì với hoàn cảnh sống hiện tại các em không còn sự lựa chọn nào khác. Những
em thuộc nhóm 3 thường vẫn muốn được đi học tiếp. Yếu tố quan trọng để có
thể xác định được trẻ em ở nhóm 3 này không phải là trẻ còn bố mẹ, hoặc bố
hoặc mẹ hay không mà là liệu gia đình các em có quan tâm và tính đến tương lai
của con cái họ hay không. Nếu trẻ được yêu thương và chăm sóc đầy đủ, thì cho
dù nếu trẻ có bị mồ côi cha hoặc mẹ, hoặc cả cha lẫn mẹ, hoặc được ông bà nuôi
nấng thì chúng vẫn giữ được ý thức về tầm quan trọng của giáo dục đối với
tương lai của mình.
Nghèo đói rõ ràng là một nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trẻ lang
thang đường phố. Do gia đình nghèo mà trẻ không được đi học và vui chơi,
thiếu sự quan tâm chăm sóc của người lớn, và phải lao động hàng giờ đồng hồ
trong môi trường không tốt cho sự phát triển của trẻ. Hơn 70% trẻ em đường

7. Sự bảo vệ của nhóm (sống và làm việc theo nhóm hay một mình)
Hai nhóm đầu thuộc nhóm những điều kiện hiện tại của trẻ, ba nhóm tiếp
theo chỉ ra mức độ của những rủi ro không kiểm soát được mà trẻ có thể gặp
phải. Các nhóm còn lại là nhóm những yếu tố giúp trẻ có thể tránh được những
sự cố có thể xảy ra và giải quyết ổn thỏa nếu chúng thực sự xảy ra. Những nhóm
nhân tố này có thể sẽ làm cho những điều kiện sống của trẻ tốt lên hoặc xấu đi
nhưng chúng khác nhau về cơ bản và có những tác động khác nhau đối với mỗi
trẻ. Chúng ta có thể nói rằng một đứa trẻ được bảo vệ tốt trước những rủi ro sắp
xảy ra nếu như những yếu tố này đều thuận lợi, và cũng có thể nói rằng trẻ khó
có thể được bảo vệ trước những rủi ro đó nếu những yếu tố này không thuận lợi.
10
Những tác động qua lại và sự vận động của các yếu tố nguyên nhân và
điều kiện hiện tại:
Tất cả trẻ đường phố đều phải đối mặt với những điều kiện nguy hiểm
của cuộc sống đường phố, nhưng mức độ nguy hiểm và các mối nguy hiểm mà
chúng phải đối mặt với lại rất khác biệt phụ thuộc nguyên nhân ban đầu của trẻ
đường phố.
Những trẻ em thuộc nhóm gia đình tan vỡ được ít bảo vệ chống lại các
rủi ro nhất. Cuộc sống của các em nhóm này luôn khó khăn và vất vả hơn các
em nhóm khác. Nhiều rủi ro thường xuyên đe dọa các em như mắc nghiện ma
túy, HIV/AIDS, bị đánh đập, lạm dụng và lạm dụng tình dục và vô số các vấn đề
khác. Cho dù các em đã cố gắng để bảo vệ mình bằng cách lang thang và ngủ
theo nhóm. Đây là nhóm trẻ dễ bị tổn thương nhất. Nguyên nhân là các em
thường thiếu những kiến thức và hiểu biết để phòng tránh những biến cố có thể
xảy ra. Vì vậy, những em thuộc nhóm này luôn là những đối tượng dễ bị tổn
thương và thường gặp phải những khó khăn như bệnh tật, thương tật, khó khăn
về tài chính… và cũng dễ bị mắc phải nhũng tệ nạn xã hội. Đây là những đối
tượng khó khăn nhất và cũng khó tiếp cận và hỗ trợ can thiệp nhất.
Những trẻ em không được đi học do những suy nghĩ sai lệch của cha mẹ
nói chung có những điều kiện sinh hoạt hiện tại tốt hơn vì ít nhất cũng nhận