Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
1. Cơ sở lý luận
“Văn học là nhân học”.Văn học có vai trò quan trọng trong đời sống và
trong sự phát triển tư duy của con người.
Là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, môn văn có tầm quan trọng
trong việc giáo dục quan điểm tư tưởng, tình cảm cho học sinh. Đồng thời là
môn học thuộc nhóm công cụ, môn văn còn thể hiện rõ mối quan hệ với các
môn học khác. Học tốt môn văn sẽ tác động tích cực tới các môn học khácvà
ngược lại các môn học khác cũng góp phần học tốt môn văn. Điều đó đạt ra yêu
cầu tăng cường tính thực hành giảm lý thuyết, gắn học với hành, gắn kiến thức
với thực tiễn hết sức phong phú, sinh động của cuộc sống.
Những đổi mới đồng bộ về giáo dục THCS và việc xây dựng chương trình
biên soạn lại SGK các môn học theo tư tưởng tích cực hoá hoạt động học tập của
học sinh đã đặt ra những yêu cầu cấp thiết về đổi mới phương pháp dạy học.
Đặc biệt trong chương trình Ngữ văn THCS được xây dựng theo tinh thần
tích hợp. Các văn bản được lựa chọn theo tiêu chí kiểu văn bản và tương ứng với
kiểu văn bản là thể loại tác phẩm chứ không phải là sự lựa chọn theo lịch sử văn
học về nội dung. Ngoài yêu cầu về tính tư tưởng, phù hợp với tâm lý lứa tuổi
THCS còn có nội dung là tính cập nhật, gắn kết với đời sống, đưa học sinh trở
lại những vấn đề quen thuộc, gần gũi hàng ngày, vừa có tính lâu dài mà mọi
người đều quân tâm đến.
Văn bản Nhật dụng trong chương trình ngữ văn THCS mang nội dung
“gần gũi, bức thiết đối với cuộc sống trước mắt của con người và cộng đồng
trong xã hội hiện đại”, hướng người học tới những vấn đề thời sự hằng ngày mà
mỗi cá nhân, cộng đồng đều quan tâm như môi trường, dân số, sức khoẻ cộng
đồng quyền trẻ em Do đó những văn bản này giúp cho người dạy dễ dàng đạt
được mục tiêu: tăng tính thực hành, giảm lý thuyết, gắn bài học với thực tiễn.
Trang 3
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng

Trang 4
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
- Nhiệm vụ thực tiễn: Nghiên cứu thực trạng của việc dạy văn bản nhật
dụng trong trường THCS .
Đưa ra hướng giải quyết một số khúc mắc về kiến thức và phương pháp
dạy học, từ đó có thêm kinh nghiệm để dạy tốt phần văn bản Nhật dụng, đáp ứng
nhu cầu đổi mới chương trình Ngữ văn THCS hiện nay.
2.Đối tượng:
-Là những văn bản nhật dụng và những vấn đề liên quan.
-Học sinh lớp 7 và 9 của trường THCS Phú An
IV.NHỮNG ĐÓNG GÓP VỀ MẶT LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN.
- Về lí luận: Sáng kiến kinh nghiệm của tôi góp phần tìm hiểu, nghiên cứu
sâu hơn và bổ sung thêm lí luận về phương pháp dạy học văn bản Nhật dụng.
-Về thực tiễn: Ngoài ra nó có thể là tài liệu tham khảo cần thiết phục vụ
cho việc giảng dạy trong trường THCS.
B. PHẦN NỘI DUNG
I. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ:
Nghiên cứu về vấn đề này đó là cuốn : “Dạy học văn bản Ngữ văn THCS
theo đặc trưng phương thức biểu đạt” của tác giả Trần Đình Chung. Ngoài ra
còn có một số định hướng dạy học trong SGV Ngữ văn 6,7,8,9.
Qua những tài liệu này tôi nhận thấy rằng người biên soạn sách đã đưa ra
những hướng dẫn về phương pháp dạy. Tuy nhiên đó mới chỉ là phương pháp
chung không thể áp dụng đối với tất cả các vùng miền khác nhau.Vì vậy khi
chọn đề tài này tôi đã cố gắng lĩnh hội các quan điểm tư tưởng từ các bài viết mà
các tác giả đề cập đồng thời đưa ra những ý kiến, quan điểm riêng nhằm góp
phần làm cho người dạy có sự lựa chọn phương pháp phù hợp với đối tượng học
sinh mà mình dạy.
1 .Cơ sở lý luận
Văn bản nhật dụng là gì? Văn bản Nhật dụng không phải là một khái niệm
chỉ thể loại hay kiểu văn bản. Nói đến văn bản Nhật dụng trước hết là nói đến

a/Hệ thống văn bản nhật dụng trong SGK Ngữ văn THCS
Lớp
Tên văn bản
Đề tài nhật dụng của văn
bản
Trang 6
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
Ngữ văn 6
- Cầu Long Biên-chứng nhân lịch sử
- Bức thư của thủ lĩnh da đỏ
- Động Phong Nha
- Di tích lịch sử
- Quan hệ giữa thiên nhiên
và con người
- Danh lam thắng cảnh
Ngữ văn 7
- Cổng trường mở ra
- Mẹ tôi
- Cuộc chia tay của những con búp bê
- Ca Huế trên sông Hương
- Nhà trường
- Người mẹ
- Quyền trẻ em
- Văn hoá dân tộc
Ngữ văn 8
- Thông tin về ngày trái đất năm 2000
- Ôn dịch, thuốc lá
- Bài toán dân số
- Môi trường
-Tệ nạn xã hội

xác về cây cầu tác giả đã bồi đắp thêm không chỉ tình yêu đối với cầu Long Biên
của thủ đô đất nước mà còn khơi dậy ở họ lòng tự hào cùng ý thức giữ gìn và
quảng bá đối với các di tích lịch sử trên đất nước yêu quý của chúng ta.
“Bức thư của thủ lĩnh da đỏ” là bức thư của thủ lĩnh Xi–at-tơn trả lời tổng
thống thứ 14 của nước Mĩ, đựơc xem là một trong những văn bản hay nhất về
thiên nhiên và môi trường. Văn bản đã toát lên một ý nghĩa sâu sắc: Con người
phải sống hoà hợp với thiên nhiên, phải chăm lo bảo vệ môi trường và thiên
nhiên như bảo vệ chính mạng sống của mình.
“Động Phong Nha” là bài giới thiệu về “Đệ nhất kì quan” của tỉnh Quảng
Bình với bảy cái nhất. Qua đó giúp bạn đọc có những hiểu biết tỉ mỉ về danh
thắng Phong Nha mà còn gợi tưởng tượng và ham muốn khám phá một không
gian thiên tạo kì thú đang thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, nhà thám
hiểm, khách du lịch trong và ngoài nước.
b.2 Các văn bản nhật dụng trong SGK Ngữ văn 7.
“Cổng trường mở ra”là bài văn ghi lại tâm trạng hồi hộp của một người
mẹ trong đêm chuẩn bị cho con khai trường để vào lớp Một. Vậy ý nghĩa nhật
dụng của bài văn là gì? Người mẹ đã hồi hộp trong cái đêm trước ngày con vào
lớp Một đâu chỉ vì lo lắng cho con mà còn có niềm vui về ngôi trường thân yêu
đã lưu giữ bao kỉ niệm thân thương của đời mẹ, niềm hi vọng vào con, mái
trường thân yêu sẽ mở ra ánh sáng và tương lai cho mỗi con người. Đó là ý
nghĩa cập nhật của văn bản nhật dụng này.
“Mẹ tôi”được trình bày dưới dạng một bức thư. Từ việc phạm lỗi của đứa
con đối với mẹ mà người cha bộc lộ cảm xúc và suy tư về tình sâu nghĩa nặng
của người mẹ. Vì thế “ ngày buồn thảm nhất tất sẽ là ngày mà con mất mẹ, và
tình cảm thiêng liêng cao quý hơn cả là tình cảm yêu thương kính trọng đối với
cha mẹ”. Đó cũng là nội dung cập nhật của văn bản này.
Trang 8
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
“Cuộc chia tay của những con búp bê” là truyện ngắn. Truyện viết về nỗi
đau tinh thần tuổi thơ sống thiếu tình cảm của cha mẹ. Nhưng chính từ bi kịch

số của thế giới. Vì thế “Bài toán dân số” được xem là một văn bản nhật dụng
phục vụ cho chủ đề “dân số và tương lai của nhân loại”. Bài toán này càng có ý
nghĩa thời sự đối với các nước chậm phát triển, trong đó có Việt Nam.
b.4 Các văn bản nhật dụng trong SGK Ngữ văn 9:
“Phong cách Hồ Chí Minh” là bài viết nhằm trình bày cho bạn đọc hiểu
và quý trọng vẻ đẹp của phong cách Bác Hồ. Từ nội dung trên, chủ đề nhật dụng
cần được khai thác đó là: vấn đề quan hệ giữa hội nhập thế giới và bảo vệ bản
sắc văn hoá dân tộc, một vấn đề không chỉ có ý nghĩa cập nhật mà còn có ý
nghĩa lâu dài thường xuyên của các thế hệ, nhất là lớp trẻ nước ta trong học tập
rèn luyện theo phong cách Bác Hồ.
“Đấu tranh cho một thế giới hoà bình” là bài viết của nhà văn đã từng
đoạt giải Nô-ben văn học (G.Mác-két). Chủ đề nhật dụng của văn bản này chính
là đấu tranh cho hoà bình, chống chiến tranh để bảo vệ hoà bình. Ngăn chặn và
xoá bỏ nguy cơ chiến tranh hạt nhân. Đó là những vấn đề cấp thiết và nóng hổi
trong đời sống chính trị của nhân loại và của mỗi dân tộc, mỗi con người.
“Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền được bảo vệ và phát triển của
trẻ em” được trích từ Tuyên bố của Hội nghị cấp cao thế giới về trẻ em của tổ
chức Liên hợp quốc ngày 30/9/1990, chứng tỏ sự quan tâm toàn diện, sâu sắc
của cộng đồng quốc tế đối với trẻ em trên toàn thế giới. Các nội dung được thảo
trong bản tuyên bố đã toát lên điểm tích cực và nhân đạo của cộng đồng quốc tế
(trong đó có Việt Nam) về sự sống còn, quyền được bảo vệ và phát triển của trẻ
em. Đó là ý nghĩa cập nhật cũng như ý nghĩa lâu dài của văn bản này.
II . THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ.
1/ Vài nét về địa bàn nghiên cứu
-Trường Phú An là một trường thuộc vùng sâu có điều kiên khó khăn của
huỵên.Tuy trường có đội ngũ giáo viên đông, yêu nghề, có năng lực chuyên môn
và dày dạn kinh nghiệm.
-Do ở vùng sâu nên hệ thống điện, các phương tiện truyền thông chưa đa
dạng khiến khả năng tiếp thu thông tin của các em chậm và không nhiều đồng
thời giáo viên cũng chưa thể sử dụng các phương tiện dạy học hiệu quả.

Trang 11
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
Ví dụ trong văn bản “Thông tin về trái đất năm 2000”, giáo viên chỉ giúp học
sinh nắm được đặc tính không phân huỷ và tác hại của bao bì gây ra mà chưa
cho học sinh liên hệ với bản thân mình, vấn đề môi trường trong xã hội.
+ Quá nhấn mạnh yêu cầu gắn kết tri thức trong văn bản với đời sống mà
giáo viên chú ý nhiều tới liên hệ thực tế, dẫn đến việc khai thác kiến thức cơ bản
chưa đầy đủ.
+ Vốn kiến thức của GV còn hạn chế ,thiếu sự mở rộng .
+ GV chưa vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học cũng như các
biện pháp tổ chức dạy học nhằm gây hứng thú cho HS.Trong tiết học thường
khô khan, thiếu sinh động, chưa kích thích hứng thú và sự yêu thích của học
sinh khi học văn.
+ Về phương tiện dạy học mới chỉ dừng lại ở việc dùng bảng phụ trong
khi đó có một số văn bản nếu học sinh được xem những tranh ảnh minh hoạ,
đoạn băng ghi hình sẽ sinh động hơn rất nhiều. Ví dụ như văn bản “Động Phong
Nha”, “ca Huế trên sông Hương”
+ GV còn có tâm lý phân vân không biết có nên sử dụng phương pháp
giảng bình khi dạy những văn bản này không và nếu có thì nên sử dụng ở mức
độ như thế nào?
+ Giờ dạy tẻ nhạt, không thực sự thu hút sự chú ý của học sinh.
+Học sinh chưa biết liên hệ thực tế, chưa biết vận dụng các môn học khác
để giải quyết vấn đề nêu ra trong văn bản nhật dụng.
Từ thực trạng trên nên kết quả của việc học văn bản nhật dụng năm 2013-
2014 qua bài kiểm tra đạt được như sau:
Điểm Điểm 8-10 Điểm trên 5 Điểm dưới 5
SL % SL % SL %
Lớp 7 ( 60 HS) 2 11,1 8 44,4 8 44,5
Lớp 9 ( 62 HS) 2 10,5 9 47,4 8 42,1
*Nguyên nhân của thực trạng trên là:

(phát thanh, truyền hình, mạng Internet, báo chí, sách vở, tranh ảnh, âm nhạc )
Trang 13
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
VD: Khi dạy bài “Ca Huế trên sông Hương”, GV còn phải tạo thêm
nguồn tư liệu bổ sung cho bài học trên các kênh âm nhạc dân gian các vùng
miền, các bài hát về Huế, các bài báo và tranh ảnh về Huế. Đồng thời giao cho
học sinh sưu tầm tư liệu có liên quan đến nội dung văn bản .
VD: Khi dạy bài: “Ôn dịch, thuốc lá”, giáo viên cần chuẩn bị thêm tấm áp
phích, tranh ảnh về tác hại của thuốc lá, vỏ gói thuốc lá ghi dòng chữ “Hút
thuốc lá có hại cho sức khoẻ”,
b.Về phương tiện dạy học:
Các phương tiện dạy học truyền thống như: SGK, bảng đen, phấn trắng
chưa thể đáp ứng đựơc hết yêu cầu dạy học văn bản nhật dụng. GV có thể
chuẩn bị thêm các tư liệu khác như: đĩa nhạc CD, phim ảnh sẽ khiến các em
hào hứng hơn trong giờ học.
VD: Khi thiết kế bài học “Động Phong Nha” được cài đặt thêm các hình
ảnh hoặc các đoạn phim ghi hình những đặc sắc của hang động, các tranh ảnh
về Động Phong Nha thì sẽ thu hút sự chú ý của học sinh.
VD: Khi thiết kế bài “Ca Huế trên sông Hương” GV cần chuẩn bị đĩa
nhạc CD về tiếng hát của các làn điệu dân ca Huế và các làn điệu dân ca đặc
sắc trên các miền đất nước( như chèo, dân ca Nam Bộ, dân ca quan họ).
Vậy: Có thể nói khi dạy học văn bản nhật dụng, GV có nhiều cơ hội hơn
cho đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại, nhờ đó mà các bài học
văn bản Nhật dụng sẽ khắc phục được tính thông tin tẻ nhạt đơn điệu. Từ đó,
hiệu quả dạy học văn bản nhật dụng sẽ tăng lên.
2.2 Xác định mục tiêu đặc thù của bài học văn bản nhật dụng
Giáo viên cần nhấn mạnh vào hai khía cạnh chính: Trang bị kiến thức và
trau dồi tư tưởng, tình cảm thái độ cho học sinh. Nghĩa là qua văn bản, cung cấp
và mở rộng hiểu biết cho học sinh về những vấn đề gần gũi, bức thiết đang diễn
ra trong đời sống xã hội hiện đại, từ đó tăng cường ý thức công dân đối với cộng

văn nào nói về tác hại của thuốc lá đến sức khoẻ con người? Tác hại này được
phân tích trên những chứng cớ nào? Các chứng cớ được nêu có đặc điểm gì? Từ
đó cho thấy mức độ tác hại như thế nào của thuốc lá đến sức khoẻ con người )
- Mặc dù các phương thức biểu đạt chủ yếu của văn bản nhật dụng là
thuyết minh và nghị luận nhưng các văn bản này thường đan xen các yếu tố của
Trang 15
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
phương thức khác như: tự sự ,biểu cảm. Khi đó GV cũng cần chú ý đến yếu tố
này.
VD: Văn bản “Đấu tranh cho một thế giới hoà bình” có kết hợp phương
thức lập luận với biểu cảm thì người dạy sẽ chú ý phân tích lí lẽ và chứng cớ, từ
đó tìm hiểu thái độ của tác giả, ví dụ khi phân tích phần cuối của văn bản:
- Phần cuối của văn bản có hai đoạn. Đoạn nào nói về “chúng ta” chống
vũ khí hạt nhân? Đoạn nào là thái độ của tác giả về việc này?
- Em hiểu thế nào về “bản đồng ca của những người đòi hỏi một thế giới
không có vũ khí và một cuộc sống hoà bình ,công bằng”?
- Ý tưởng của tác giả về việc mở “một nhà băng lưu trữ trí nhớ có thể tồn
tại được sau thảm hoạ hạt nhân” bao gồm những thông điệp gì?
- Em hiểu gì về thông điệp đó của ông?
- GV có thể giảng tóm tắt: Bản đồng ca đó là tiếng nói của công luận
thế giới chống chiến tranh, là tiếng nói yêu chuộng hoà bình của nhân dân thế
giới. Thông điệp về một cuộc sống đã từng tồn tại trên trái đất và về những kẻ
đã xoá bỏ cuộc sống trên trái đất này bằng vũ khí hạt nhân. Tác giả là người yêu
chuộng hoà bình, quan tâm sâu sắc đến vũ khí hạt nhân với niềm lo lắng và công
phẫn cao độ.
Như thế với việc căn cứ vào phương thức biểu đạt của mỗi văn bản, giáo
viên và học sinh sẽ dễ dàng tiếp cận nội dung từ đó hiểu được mục đích giao tiếp
trong các văn bản ấy.
2.4. Vận dụng linh hoạt các phương pháp đặc trưng của phân môn văn học
Trong dạy học văn có nhiều phương pháp: phương pháp đàm thoại, đọc

+Từ đó, mỗi chúng ta cần phải làm gì để bảo vệ Trái đất?
Mục đích của việc dạy văn bản nhật dụng là giúp học sinh hoà nhập hơn
nữa với đời sống xã hội nên GV phải tạo ra không khí giờ học dân chủ, sôi nổi,
kích thích sự hào hứng của học sinh.
VD :Khi dạy bài “Ôn dịch, thuốc lá”, giáo viên có thể nêu các câu hỏi sau:
+Những người thân, bạn bè của em có hút thuốc lá không?
+Theo em các bạn học sinh hút thuốc lá là vì lí do gì?
+Vậy em nghĩ như thế nào về những người công chức đi làm việc vẫn hút
thuốc lá? (họ đang bỏ từ từ, giảm dần để không hút, không thể bỏ ngay được).
Trang 17
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
VD: Khi dạy bài “ Động Phong Nha” có thể cho học sinh đóng vai là
hướng dẫn viên du lịch giới thiệu về Động Phong Nha cho khách đến tham
quan.
VD: Khi dạy bài “Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền được bảo vệ
và phát triển của trẻ em”, có thể cuối tiết cho học sinh vẽ tranh về các hoạt động
đảm bảo quyền trẻ em.
VD: khi dạy bài “Bài toán dân số” hay bài “Đấu tranh cho một thế giới
hoà bình”, sau tiết học có thể cho học sinh vẽ tranh tuyên truyền hạn chế sự gia
tăng dân số,các hình thức bảo vệ hoà bình.
Qua các tiết học như thế rõ ràng học sinh có hứng thú và dành thời gian
tìm tòi, vẽ tranh và giờ học trở nên sinh động hơn.
Kết luận : Như vậy để giờ dạy văn bản nhật dụng đạt kết quả cao, đáp ứng
mục tiêu bài học, người giáo viên cần phải đa dạng hoá các biện pháp dạy học,
các cách tổ chức dạy học, các phương tiện dạy học theo hướng hiện đại hoá: thu
thập, sưu tầm các nguồn tư liệu để minh hoạ và mở rộng kiến thức. Coi trọng
đàm thoại cá nhân và nhóm, chú ý tới câu hỏi liên hệ ý nghĩa văn bản với hoạt
động thực tiễn của cá nhân và cộng đồng xã hội hiện nay. Sáng tạo trò chơi dạy
học đơn giản, nhanh gọn để minh hoạ cho chủ đề của văn bản. Tăng cường
phương tiện dạy học điện tử như máy chiếu để gia tăng lượng thông tin trong bài

Tóm lại việc học tập các văn bản nhật dụng là rất cần thiết vì qua đó đã
giúp các em vừa nắm được những vấn đề bức thiết và cấp thiết đòi hỏi cần giải
quyết, từ đó liên hệ vào cuộc sống. Có thể nói qua văn bản nhật dụng học sinh
tiếp cận được rất nhiều điều để sống tốt hơn và biết cùng cộng đồng tạo lập một
cuộc sống văn minh, tiến bộ, hoà bình và trong sạch về môi trường. Do đó việc
vận dụng các giải pháp trên vào giảng dạy sẽ góp phần giúp cho giáo viên dạy
tốt và học sinh học tốt hơn về văn bản nhật dụng
3. NHỮNG KIẾN NGHỊ VÀ ĐỀ XUẤT.
-Cần tạo ra nhiều sân chơi hơn nữa để học sinh vận dụng kiến thức và kĩ năng đã
học vào cuộc sống.
-Cần đầu tư thêm về tranh ảnh, băng hình dành giảng dạy về văn bản nhật dụng.
Trang 19
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
Trong sự phát triển đi lên của đất nước và của văn học nước nhà, văn học
nhân loại, trong đó có không ít các nhân tài đất nước là giáo viên, là học sinh-
chủ nhân tương lai của đất nước. Vì vậy việc dạy chữ, dạy người là rất cần thiết.
Đặc biệt trong nhà trường THCS việc hình thành nhân cách, việc tiếp cận với
kiến thức nhân loại, phân biệt cái tốt, cái xấu, cái phải cái trái đối với học sinh
cũng là vấn đề then chốt. Hơn nữa, giúp các em ham học, thích học môn văn
(trong đó có văn bản nhật dụng) cũng là vấn đề mà giáo viên cần nghiên cứu.
Vì vậy, chúng ta cần quan tâm hơn nữa để phát huy những tài năng sẵn có
còn tiềm ẩn trong mỗi cá nhân học sinh, giúp các em hoàn thiện nhân cách, phát
huy vốn tri thức của nhân loại làm giàu cho quê hương đất nước.
MỤC LỤC
NỘI DUNG TRANG
A. PHẦN MỞ ĐẦU
Trang 20
Một số kinh nghiệm dạy học văn bản nhật dụng
I/ BỐI CẢNH CỦA ĐỀ TÀI. 3
II. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI. 3