Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
I. PHẦNMỞ ĐẦU
I.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
I.1.1. Cơ sở lý luận:
Văn học nghệ thuật là một khía cạnh không thể thiếu trong đời sống xã hội.
Và Ngữ văn là môn học không thể thiếu trong nhà trường bởi nó có ý nghĩa
trong việc hình thành, định hướng và phát triển nhân cách cho học sinh, học văn
không chỉ đơn thuần học những kiến thức về đời sống xã hội …,mà còn là học
làm người. Đây là môn kích thích sự sáng tạo, trí bay bổng của người học. Để
hiểu và nhận thức sâu sắc về một nhân vật, một khía cạnh của đời sống hay nội
dung tư tưởng mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm, thì đòi hỏi người dạy và
người học phải không ngừng trau dồi vốn kiến thức về từ vựng, ngôn ngữ … đặc
biệt là các hình thức về nghệ thuật.
Nghị quyết hội nghị lần thứ II Ban Chấp hành trung ương Đảng khoá VIII
nêu rõ: " Đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một
chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học”,' Phương pháp giáo
dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người
học, bồi dưỡng lòng say mê học tập và ý trí vươn lên " ( Luận giáo dục ).
Nghị quyết hội nghị lần thứ IX xác định rõ: " Để đáp ứng yêu cầu và con
người về nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự phát triển của đất nước trong
thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá cần tạo chuyển biến cơ bản và toàn diện về
giáo dục đào tạo”.
Năm học 2007 - 2008 là năm học tiếp tục chương trình đổi mới thực hiện
cuộc vận động " Hai không " với bốn nội dung ( không tiêu cực trong thi cử và
bệnh thành tích trong giáo dục, không vi phạm đạo đức nhà giáo và học sinh
ngồi nhầm lớp ).
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
1

_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
2
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
Thực tế hiện nay nhiều học sinh bị hổng kiến thức từ những lớp học, cấp
học dưới, học trước quên sau cho nên học sinh rất khó tiếp thu được kiến thức
của một văn bản khi chứa nhiều hình thức nghệ thuật. Học sinh sẽ không nắm
bắt được hết giá trị của một văn bản. Do đó gây chán nản hoặc ở một số em
không thích học môn văn.
Chính vì những lý do trên mà tôi đã chọn nghiên cứu đề tài: “ Một số cách
khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương
trình Ngữ văn 9 ”.
I.2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
Giúp học sinh hiểu thêm về các biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn
hiện đại Việt Nam. Biết cách phân tích, khai thác và đưa ra tác dụng của các
biện pháp nghệ thuật đó trong mối liên hệ với nội dung tác phẩm, từ đó vận
dụng hiểu biết để phân tích các tác phẩm tự sự nói chung và tác phẩm tự sự hiện
đại Việt Nam nói riêng ( trong đó có truyện ngắn hiện đại ở sách giáo khoa ngữ
văn 9 ).
Với bản thân ( hoặc với những đồng nghiệp trong nhóm văn ): Nghiên cứu
đề tài này mục đích là để giúp mình áp dụng vào các bài dạy, biết cách khai thác
và truyền thụ tốt hơn tới học sinh các hình thức nghệ thuật trong mối quan hệ
với nội dung tác phẩm.
Từ đó giúp các em có hứng thú và thái độ học tập nghiêm túc, yêu quý các
thành tựu văn học của dân tộc và thế giới.
I.3. THỜI GIAN ĐỊA ĐIỂM:
I.3.1. Thời gian: Năm học 2007 - 2008:
I.3.2. Địa điểm: Trường THCS Đông Ngũ huyện Tiên Yên Tỉnh Quảng

I.4.3. Phương pháp phân loại:
- Phương pháp này dùng để giúp giáo viên khi nghiên cứu về lý thuyết phân các
văn bản theo các hình thức nghệ thuật giống nhau để giúp học sinh nắm bắt.
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
4
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
- Ngoài ra còn áp dụng để phân loại học sinh theo khả năng để có hướng ra
hệ thống câu hỏi thích hợp với từng đối tượng học sinh. Từ đó giúp các em ôn
tập bồi dưỡng kiến thức.
I.4.4. Phương pháp dùng số liệu:
- Lấy số liệu minh chứng về kết quả áp dụng vào một bài dạy cụ thể và số
liệu so sánh đầu năm với cuối năm.
I.4.5. Phương pháp thực nghiệm:
Tiến hành dạy một bài kiểm chứng cho việc áp dụng đề tài sáng kiến kinh
nghiệm.
I.5.ĐÓNG GÓP MỚI VỀ MẶT LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN:
- Trong “cuốn lý luận văn học” do Hà Minh Đức chủ biên ( NXB Giáo
dục) có nói: “Nghệ thuật là để phản ánh đời sống. Qua nghệ thuật biểu hiện rõ
nét những cảm xúc của người nghệ sĩ ”.
- Trong “Tạp chí văn học và tuổi trẻ” tác giả Lê Quang Hưng có đề cập
đến vai trò của một số yếu tố nghệ thuật (ngôn ngữ, nội tâm ) trong tác phẩm tự
sự.
- Qua tìm hiểu khảo sát ở những giờ dạy văn bản tự sự hiện đại Việt Nam
cho thấy học sinh chưa nắm bắt hết được giá trị của văn bản khi phân tích tác
phẩm không bám sát vào hình thức nghệ thuật để chỉ ra cái hay, cái đẹp của nội
dung mà chỉ biết diễn xuôi nội dung một cách cứng nhắc và gượng ép vụng về
tách nội dung ra khỏi hình thức tự sự ( ví dụ như khi phân tích ông Hai trong tác

những tác phẩm văn học mà nội dung và hình thức thống nhất với nhau mới là
những tác phẩm văn học đích thực".
Trong một tác phẩm văn học có giá trị thì các hình thức nghệ thuật luôn
thống nhất với nội dung. Bêlinxki - nhà phê bình lý luận văn học Nga viết rằng:
" Trong tác phẩm nghệ thuật nội dung và các hình thức nghệ thuật phải luôn hoà
hợp với nhau một cách hữu cơ như là tâm hồn và thể xác. Nếu huỷ diệt hình
thức nghệ thuật thì cũng là huỷ diệt nội dung tư tưởng của tác phẩm và ngược lại
cũng vậy".
Ở Việt Nam việc nghiên cứu về nghệ thuật trong tác phẩm văn học còn ít
( đặc biệt là trong truyện ngắn hiện đại ). Nếu có nghiên cứu về tác phẩm văn
học thì chủ yếu là đề cập đến giá trị nội dung, giá trị hiện thực hoặc những
chuyên đề nhỏ về nghệ thuật chứ chưa đi sâu vào tìm hiểu nghiên cứu về cách
để khai thác biện pháp nghệ thuật trong tác phẩm văn học ( nhất là trong truyện
ngắn hiện đại ).
Đề tài " Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyên ngắn hiện
đại Việt Nam chương trình Ngữ văn 9 " theo như chúng tôi được biết thì trong
ngành giáo dục chưa có ai nghiên cứu.
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
7
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
II.1.2. Cơ sở Lý luận:
Khai thác: “ Phát hiện và sử dụng những cái có ích còn ẩn dấu hoặc chưa
được tận dụng”
Biện pháp: “ Cách làm, cách giả quyết một vấn đề cụ thể ”.
Nghệ thuật: “Hình thái ý thức xã hội đặc biệt, dùng hình tượng sinh động,
cụ thể và gợi cảm để phản ánh hiện thực và truyền đạt tư tưởng , tình cảm”.
Truyện ngắn hiện đại: “Là truyện bằng văn xuôi, có dung lượng nhỏ, số

thể hiện tư tưởng chủ đề nội dung của một tác phẩm tự sự hiện đại Việt Nam của
đa số học sinh còn yếu. Các em bị hổng kiến thức, kiến thức còn hạn chế. Một
số em khó tiếp thu một văn bản chứa nhiều hình thức nghệ thuật.
Do đó không nắm được giá trị của một văn bản. Nhiều em khi soạn bài chỉ
tìm hiểu về nội dung, không chú ý đến nghệ thuật tách nghệ thuật ra khỏi nội
dung.
Năm 2007 – 2008 khi dạy học sinh lớp 9 tìm hiểu đến truyện ngắn hiện đại
Việt Nam, dù là học tác phẩm mới nhưng các em đã được làm quen với nhiều
tác phẩm có hình thức là tác phẩm tự sự ở lớp dưới ( ví dụ như VB: Lão Hạc,
Tức nước vỡ bờ ở lớp 8 ), một số em chưa phát hiện ra được hình thức nghệ
thuật mà nhà văn sử dụng trong tác phẩm, hoặc không biết biện pháp nghệ thuật
đó có tác dụng gì? Ở đây không chỉ là truyện ngắn hiện đại mà ở cả các thể loại
tự sự khác ,ví dụ văn bản “ Làng ”( Kim Lân ) tôi có đặt câu hỏi ” Đoạn văn ông
Hai về nhà nằm vật ra giường( từ “ Về đến nhà … không biết họ đã rõ cái cơ sự
này chưa ” trang 166 ) Kim Lân đã sử dụng ngôn ngữ nào?
Yêu cầu một số em trả lời thì các em không biết đó là ngôn ngữ độc thoại.
Hỏi tiếp các em ngôn ngữ ấy có tác dụng diễn tả điều gì? Có học sinh trả
lời: Diễn tả ông Hai nhìn lũ con rồi nói một mình. Trong khi câu trả lời là diễn tả
tâm trạng tủi nhục, cay đắng,uất hận của ông Hai.
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
9
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
Hay cuối bài tôi phát phiếu cho từng học sinh sau đó thu lại ( mục đính là
để kiểm tra sự hiểu biết của học sinh ) nội dung câu hỏi như sau: “ Khi xây dựng
nhân vật ông Hai, tác giả sử dụng nghệ thuật gì? Nghệ thuật đó có tác dụng gì? ”
Một số em không trả lời được đó là nghệ thuật miêu tả tâm lý có tác dụng làm
nổi bật tình yêu làng, yêu nước của ông Hai.

còn hạn chế.
-Sử dụng sách tham khảo không có chọn lọc nên kết quả chưa cao.
Ngoài những nguyên nhân trên thì còn nguyên nhân nữa cũng ảnh hưởng
đến chất lượng dạy và học của giáo viên và học sinh đó là: Các trang thiết bị
tranh ảnh, một số tác phẩm có đoạn trích được học thư viện nhà trường không
có. Do đó giáo viên và học sinh muốn tham khảo cũng không được nên rất khó
khăn cho học sinh hình dung được đoạn trích tác phẩm.
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
11
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
CHƯƠNG III
II.3.1. Các biện pháp:
II.3.1.1. Định hướng cho học sinh nắm vững truyện ngắn hiện đại Việt
Nam ( Hướng dẫn chuẩn bị bài ).
Muốn học sinh học tốt , hiểu về tư tưởng mà nhà văn muốn gửi gắm trong
tác phẩm thì trước khi học đến các tác phẩm truyện đó giáo viên cần yêu cầu học
sinh nắm được một số khái niệm và kiến thức có liên quan. Như cho học sinh
tìm hiểu khái niệm về: Tác phẩm tự sự, truyện ngắn tự sự là gì? Thế nào là cốt
truyện, đề tài, chủ đề, kết cấu? Yêu cầu học sinh tìm hiểu về các kiểu nhân vật,
các hình thức nghệ thuật thường sử dụng trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam.
Đây là những định hướng chung còn cụ thể đối với từng tác phẩm, giáo
viên cần yêu cầu học sinh nắm vững tác giả, tác phẩm thời điểm sáng tác . Đặc
biệt là nghệ thuật được sử dụng và vai trò của nó. Cụ thể :
- Văn bản “ Làng ” giáo viên cần hướng dẫn học sinh tìm hiểu về tình
huống truyện, cử chỉ, ngôn ngữ ,giọng điệu ở nhân vật ông Hai. Qua đó tác giả
sử dụng nghệ thuật gì? Tác dụng của biện pháp nghệ thuật đó?
- Văn bản “ Lặng lẽ Sa Pa ” giáo viên cần yêu cầu học sinh tìm hiểu về cốt

- Văn bản “ Những ngôi sao xa xôi ”những từ ngữ dùng để đặt tên cho
truyện có ý nghĩa gì? … Qua từ ngữ học sinh sẽ dễ tìm ra nghệ thuật của truyện
và giá trị của tác phẩm.
II.3.1.3. Giáo viên cần hưỡng dẫn học sinh phân loại tác phẩm để học.
- Truyện có thể phân theo giai đoạn lịch sử.
+ Kháng chiến chống Pháp có “ Làng ” của Kim Lân.
+ Kháng chiến chống Mĩ có “ Chiếc lược ngà ” của Nguyễn Quang Sáng.
“ Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long , “ Những ngôi sao xa xôi ” của Lê
Minh Khuê.
+ Sau 1975 có “ Bến quê ” của Nguyễn Minh Châu
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
13
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
-Phân theo nghệ thuật được sử dụng.
+ Loại có cố truyện đơn giản.
+ Loại có cốt truyện phức tạp.
- Phân tích theo kiểu nhân vật từ đó thấy rõ biện pháp nghệ thuật được sử
dụng và vai trò của nó trong tác phẩm.
+ Nhân vật tính cách có ông Hai ( Làng ), bé Thu ( Chiếc lược ngà ),
Phương Định ( Những ngôi sao xa xôi ).
Điểm chung về nghệ thuật ở đây là: Miêu tả tâm lý nhân vật qua cử chỉ,
hành động, ngôn ngữ.
+ Nhân vật bức chân dung (nhân vật loại hình )anh thanh niên trong Lặng
lẽ sa pa . Nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình.
+ Nhân vật tư tưởng nhân vật Nhĩ ( Bến quê ) qua nhân vât này tác giả sử
dụng nghệ thuật miêu tả tâm lý.
Đây là một biện pháp giúp học sinh nhớ tác phẩm ( nhớ nội dung nghệ

kể chuyện với tác giả, ngay khi người kể chuyện xưng “ tôi ”. Trong tác phẩm
truyện ngắn hiện đại Việt Nam vấn đề người kể chuyện và việc thay đổi điểm
nhìn khác nhau rất có ý nghĩa. Nó giúp tác giả bộc lộ tư tưởng, tình cảm và suy
nghĩ của mình một cách sinh động, khi thì trực tiếp, khi thì gián tiếp, khi thì đi
sâu vào tâm lý từng nhân vật, khi miêu tả thì rất lạnh lùng, khách quan, tạo ra cái
nhìn nhiều chiều và tránh được sự đơn điệu trong giọng văn trần thuật.
Ví dụ: Khi tìm hiểu văn bản “ Chiếc lược ngà ” giáo viên đặt câu hỏi:
Tại sao tác giả lại để bà ngoại giải thích với bác Ba những uẩn khúc của bé
Thu mà không phải là ai khác? ( Vì bác Ba là người chứng kiến và là người kể
lại chuyện ).
Đến văn bản: " Những ngôi sao xa xôi " được trần thuật qua điểm nhìn là
nhân vật Phương Định. Một cô gái trẻ trung, mơ mộng, có tâm hồn nhạy cảm,
trong sáng. Do đó giáo viên phải làm rõ được tác dụng của ngôi kể Giáo viên có
thể đặt câu hỏi để khai thác nghệ thuật này như sau:
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
15
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
? Điểm nhìn trần thuật được nhìn vào ai? Từ đó xác định ngôi kể và tác
dụng của nó trong việc miêu tả tâm lý nhân vật?
Điểm nhìn đặt vào nhân vật Phương Định, đây là ngôi kể thứ nhất. Ngôi kể
này đi sâu vào tâm tư tình cảm miêu tả được nhiều diến biến tâm lý tinh vi, phức
tạp đang diễn ra trong tâm hồn nhân vật “ tôi ”. Qua đó Lê Minh Khuê đã tạo
được thuận lợi để biểu hiện đời sống nội tâm với nhiều hình thức, cảm xúc ấn
tượng, hồi tưởng của nhân vật, điều mà ngôi kể khác không làm được. Tuy
nhiên lưu ý rằng ngôi kể Phương Định làm nổi bật rõ vẻ đẹp trong sáng và hồn
nhiên của cô.
Qua ngôi kể này ta có thể thấy tâm lý phức tạp trong một lần phá bom, hay

của nhân vật. Tuỳ từng nhân vật khác nhau, từng tác phẩm khác nhau và tuỳ
thuộc xu hướng miêu tả mà khắc hoạ được sự thay đổi tâm lý nhân vật. Người
giáo viên phải làm cho học sinh thấy được sự miêu tả tâm lý phức tạp của tác giả
bằng cách sử dụng một hệ thống câu hỏi thích hợp, gợi mở, liên tưởng làm cho
học sinh nhận thấy nghệ thuật đặc sắc và mỗi liên hệ với nội dung tác phẩm.
Ví dụ 1: Để nhận xét về nghệ thuật miêu tả tâm lý và ngôn ngữ nhân vật
ông Hai trong " Làng " thì trong khi phân tích diễn biến tâm lý nhân vật này,
giáo viên có thể đưa câu hỏi gợi ý cho học sinh nhận xét: " Tâm lý nhân vật
được thể hiện qua những phương diện nào? Diễn biến tâm lý nhân vật có hợp lý
không?"
Kim Lân đã đặt nhân vật Ông Hai vào tình huống thử thách bên trong để
bộc lộ chiều sâu tâm trạng. Tác giả đã miêu tả rất cụ thể, gợi cảm các diễn biến
nội tâm qua các ý nghĩ, hành vi, ngôn ngữ … đặc biệt, diễn tả rất đúng và gây ấn
tượng mạnh mẽ về sự ám ảnh, day dứt trong tâm trạng nhân vật. Qua đây, giáo
viên làm cho học sinh hiểu việc chứng tỏ rằng Kim Lân am hiểu sâu sắc người
nông dân và thế giới tinh thần của họ.
Giáo viên cũng cần làm cho học sinh hiểu về đặc sắc ngôn ngữ của nhân
vật Ông Hai. Đó là ngôn ngữ mang tâm tính khẩu ngữ và lời ăn tiếng nói của
người nông dân. Giáo viên cho học sinh tìm dẫn chứng mới về từ ngữ, cách nói
trong truyện thể hiện đặc điểm này. Lời trần thuật và lời nhân vật có sự thống
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
17
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
nhất về sắc thái, giọng điệu, do truyện được trần thật chủ yếu theo điểm nhìn của
nhân vật Ông Hai vừa có nét chung, lại vừa mang đậm cá tính của nhân vật nên
rất sinh động.
Ví dụ 2: Văn bản “ Chiếc lược ngà ” là một văn bản rất thành công về nghệ

dụng câu hỏi liên tưởng " Đăt mình vào hoàn cảnh của Phương Định, tâm trạng
của em lúc đó ra sao? " ( nhằm giúp học sinh hình dung tốt hơn diễn biến tâm lý
của nhân vật ). Và có thể dùng câu hỏi thích hợp để gợi mở cho học sinh nhớ lại
các tác phẩm đã học. " Em còn bắt gặp biện pháp nghệ thuật này ở những văn
bản đã học nào?.
* Cách tạo tình huống truyện.
Nghệ thuật tạo tình huống truyện đặc biệt thành công qua ba tác phẩm tư sự
hiện đại là " Làng " “ Chiếc lược ngà ” và " Bến quê ". Tình huống truyện là yếu
tố do tác giả sáng tạo ra để bộc lộ phẩm chất của một hay nhiều nhân vật. Tình
huống truyện có thể rõ rệt, có thể mờ nhạt, có thể gay cấn. Và sau khi tình huống
truyện được giải đoán thì ta sẽ thấy được tâm trạng của nhân vật được bộc lộ rõ
nét hơn rất nhiều.
Ví dụ 1: Ở tác phẩm " Làng " Tác giả đặt nhân vật ông Hai vào tình huống
rất gay cấn để làm bộc lộ sâu sắc tình cảm yêu làng, yêu nước của ông, tình
huống ấy là cái tin làng ông đi theo giặc, mà chính ông đã nghe được từ những
người tản cư. Tình huống truyện càng được đẩy lên cao trào. Khi nghe tin đột
ngột đó, ông Hai sững sờ " cổ ông lão nghẹn ắng lại, da măt tê rân rân, ông lão
nghẹn đi, tưởng ông lão không thở được ". Khi trấn tĩnh lại ông còn cố chưa tin
nhưng những người tản cư đã kể rành rọt quá, lại khẳng định họ vừa ở dưới đấy
lên, làm ông không thể không tin. Cái nhìn đó luôn ám ảnh ông, suốt mấy ngày
sau, ông lão không dám đi đâu. Cứ thoáng nghe thấy những tiếng Tây, Việt gian,
cam nhông … là ông lủi ra một góc nhà, nín thít, thôi lại chuyến ấy rồi.
Giáo viên có thể cho học sinh nhận ra và tóm tắt tình huống truyện đặc sắc
này.
“ Để khắc hoạ làm nổi bật chủ đề của truyện, tình cảm của nhân vật, Kim
Lân đã đặt nhân vật vào một tình huống như thế nào? ”(Nghe tin làng theo giặc).
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
19
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ

Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
Rõ ràng cách tạo tình huống truyện là một nghệ thuật rất quan trọng mà
trướckhi tìm hiểu giáo viên cần làm rõ. Nếu giáo viên bỏ qua hoặc lướt qua thì
coi như việc phân tích các nhân vật và tìm hiểu giá trị của tác phẩm không thành
công.
* Tìm hiểu nghệ thuật tái hiện hiện thực:
Hiện thực được tái hiện thông qua cái nhìn chủ quan của tác giả đã đưa vào
tác phẩm. Tạo cái nền cho hệ thống các sự kiện, nhân vật thể hiện và bộc lộ tính
cách của mình. Giáo viên cũng phải cho học sinh thấy được hiện thực đã được
đưa vào tác phẩm như thế nào từ đó học sinh hình dung ra một khung cảnh chân
thực có trong tác phẩm. Nhìn chung sự tái hiện hiện thực của tác giả trong giai
đoạn sáng tác này đều đưa vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể của đất nước. Đó là các
giai đoạn kháng chiến ác liệt của dân tộc qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp
và chống Mĩ. Không khí khẩn trương xây dựng hoà bình ở miền Bắc và sau khi
thống nhất đất nước đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Khi học văn bản " Những ngôi sao xa xôi ", giáo viên phải làm tái hiện
được khung cảnh của một cao điểm trên tuyến đường Trường Sơn đầy bom đạn:
đất bốc khói, không khí bàng hoàng, hai bên đường không có lá xanh, chỉ có
những thân cây bị tước khô cháy, rễ cây lăn lóc, máy bay rít, phản lực gần ghè,
âm thanh của bom khói bụi mù mịt trên cao điểm, hay sự yên tĩnh, tĩnh lặng ở
không gian trong hang, địa điểm nơi mà các cô thanh niên xung Phong sống. Có
thể sử dụng các câu hỏi để học sinh liên tưởng và so sánh với khung cảnh chiến
tranh ở hiện thực ngoài cuộc sống. " Nếu xem thời sự, xem bộ phim tài liệu
chiến tranh họ tái hiện rất cụ thể trung thực sự việc đó, đó là biện pháp nghệ
thuật gì? Liên hệ với khung cảnh trong tác phẩm này ".
Hay qua văn bản " Lặng lẽ Sa Pa ": " Em thấy khung cảnh ở đó như thế
nào? Quang cảnh đó có tác dụng gì trong việc thể hiện phẩm chất của anh thanh
niên? ".

tượng. Giáo viên có thể cho học sinh nêu ý nghĩa của những câu văn đặc biệt ấy:
" Con người ta trên đường đời thật khó tránh khỏi những điều vòng vèo hoặc
chùng chình ". " Suốt cuộc đời Nhĩ đã từng đi tới không sót một xó xỉnh nào trên
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
22
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
trái đất , nhưng đây là một chân trời gần gũi mà lại xa lắc vì chưa hề bao giờ đi
đến - cái bờ bên bên kia sông Hồng ngay trước cửa sổ nhà mình”.
Giáo viên làm nổi bật hệ thống ngôn ngữ quần chúng trong " Làng " hay
ngôn ngữ đối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm trong tác phẩm " Lặng lẽ Sa
Pa ". Trong văn bản " Những ngôi sao xa xôi " tác giả thành công với ngôn ngữ
trần thuật, phù hợp với người kể chuyện, tạo cho tác phẩm giọng điệu và ngôn
ngữ địa phương gần gũi với khẩu ngữ, trẻ trung và có cá tính. Hay lời kể thường
dùng câu ngắn, nhịp nhanh, tạo không khí khẩn trương trong cảnh chiến tranh,
trong lúc Phương Định phá bom, hay qua một trận mưa đá bất chợt, tạo tính dồn
dập. Hay nhịp kể chậm lại, gợi những kỷ niệm tuổi thơ hồn nhiên vô tư trong
không khí thanh bình trước chiên tranh( ở giai đoạn hồi tưởng của Phương Định
về cuộc sống trước đây ở Hà Nội ). Giáo viên phân tích Phương Định phải làm
nổi bật được điều này. Từ đó giúp các em hiểu hơn về tính cách của nhân vật.
Giáo viên có thể sử dụng câu hỏi: " Em có nhận xét gì về hệ thống ngôn
ngữ trong tác phẩm này, so sánh hệ thống ngôn ngữ trong các tác phẩm đã học
khác ( Làng, Bến quê ) ".
Từ ngữ địa phương cũng là một yếu tố ngôn ngữ mà nhà văn đưa vào để
làm nổi bật đặc trưng vùng miền của tác phẩm, yếu tố này xuất hiện ở tác phẩm
" Chiếc lược ngà " là rõ nét hơn cả với hàng loạt các từ như: má, ba, lòi, tói
Trên đây là cách khai thác những biện pháp nghệ thuật, đây là những biện
pháp nghệ thuật quan trọng không thể thiếu trong truyện ngắn hiện đại Việt

4. Nghệ thuật miêu tả tâm lý và xây dựng tính cách nhân vật tài tình.
5. Nghệ thuật tả cảnh và sử dụng nhiều yếu tố độc thoại nội tâm đặc sắc.
6. Ngôn ngữ lời kể giản dị, đậm màu sắc Nam Bộ.
- Với học sinh yếu kém kèm cặp giúp đỡ các em từng bước để các em tìm
ra vấn đề và hiểu dần dần. Các em sẽ có hứng thú học. Không được nôn nóng,
nếu không các em càng chán ghét môn học như thế ngày càng yếu hơn.
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
24
Một số cách khai thác biện pháp nghệ thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam chương trình Ngữ
văn 9
_________________________________________________________________________________
Bên cạnh đó giáo viên cần coi trọng những phát biểu mang tính chất xây
dựng, động viên các em mạnh dạn đưa những câu hỏi thắc mắc hay suy nghĩ về
một vấn đề mang tính chất độc đáo. Cần tạo cho lớp học một không khí thoải
mái, không gò bó, tạo cho các em có hứng thú với bài bằng cách giới thiệu hoặc
kết hợp các hình thức đố vui trong bài.
Đó là một số cách để giáo viên khai thác và học sinh tìm hiểu tốt về nghệ
thuật trong truyện ngắn hiện đại Việt Nam.
II.3.2 Kết quả thực nghiệm:
Các biện pháp trên đã được áp dụng vào những giờ dạy truyện ngắn hiện
đại Việt Nam như ( Lặng lẽ sa pha, Chiếc lược ngà, Những ngôi sao xa xôi … )
và đã thu được kết quả như sau:
Tỉ lệ học sinh hiểu và xác định được vai trò của nghệ thuật.
Tốt Khá Trung bình Yếu
8,3% 16% 57,2% 18,5%
Từ việc tiếp thu có hiệu quả các giờ học văn bản cũng đã góp phần nâng
cao chất lượng học bộ môn.
Kết quả như sau.
Lớp 9B ( 36 học sinh) 9C ( 38 học sinh ) 9D ( 38 học sinh )

66,6%
1=
2,8%
1=
2,6%
9=
23,7%
20=
52,6%
8=
21,1%
4=
10,5
%
6=
15,8%
23=
60,5
%
5=
13,2
%
Cả
Năm
1= 10= 23= 2= 1= 9= 21= 7= 4= 8= 22=
_____________________________________________________________
Nguyễn Thị Thanh Thuỷ
25