TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
VIỆN ĐÀO TẠO SAU ĐẠI HỌC
o0o
TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC
TÊN ĐỀ TÀI:
CHỦ NGHĨA DUY VẬT CHẤT PHÁC HY LẠP CỔ ĐẠI
& NHỮNG GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ CỦA NÓ.
Người thực hiện : NGUYỄN MINH HẢI
Lớp : Cao học QTKD –K21- Đêm 5
Số thứ tự: 46 – nhóm 5
Giảng viên HD : TS BÙI VĂN MƯA
TP. HCM năm 2012
PHẦN MỞ ĐẦU
Ngày nay, Triết học được hiểu là một hình thái ý thức xã hội, là học
thuyết về những nguyên tắc chung nhất của tồn tại và nhận thức, là thái độ
của con người đối với thế giới, là khoa học về những qui luật chung nhất của
tự nhiên, xã hội và tư duy.
1
Nhiệm vụ đầu tiên mà học viên cao học phải
luyện tập là cách làm việc theo phương pháp nghiên cứu khoa học. Điều này
đồng nghĩa với việc mỗi chúng ta phải xây dựng cho mình thế giới quan tiến
bộ và nắm vững phương pháp luận khoa học, từ đó kết hợp với các kiến thức,
kỹ năng, phương tiện hỗ trợ khác để thực hiện tốt mục tiêu nghiên cứu của
mình. Chính vì vậy nghiên cứu triết học được xem là một trong những cách
tốt nhất giúp cho chúng ta có được kiến thức chung nhất về những qui luật
của tự nhiên, xã hội và tư duy, từ đó thể vận dụng vào thực tiễn những
phương cách khám phá vấn đề, lựa chọn phương pháp luận, phương pháp tư
duy phù hợp để giải quyết các vấn đề mà ta quan tâm.
Trong xu thế tất yếu của lịch sử
2
tư tưởng của nhân loại, ở nước ta triết

. Đặc biệt về
tư tưởng, kể từ khi xuất hiện phân chia giai cấp trong xã hội Hy Lạp, giai cấp chủ
nô đã tìm cách xây dựng cho mình một hệ thống triết lý giải thích thế giới và vai
trò của con người nhằm bảo vệ quyền lợi của giai cấp mình. C.Mác viết: “Các
nhà triết học không phải những cây nấm mọc trên đất. Họ là sản phẩm của thời
đại mình, dân tộc mình mà những tinh lực tinh tế nhất, quý giá nhất và khó nhìn
thấy nhất đã được suy tư trong các khái niệm triết học”
4
. Chính sự đặt hàng của
lịch sử đã thúc đẩy hình thành tầng lớp trí thức, những người trực tiếp khám phá
hoặc dựa trên các kết quả khám phá về khoa học tự nhiên, thiên văn, y học để
xây dựng các phương pháp tư duy lý luận, hình thành các hệ tư tưởng triết học
được coi là đỉnh cao của nền văn minh cổ đại với nhiều triết gia mà triết lý uyên
bác của họ trở nên bất hủ như Hêraclít (530-470 TCN), Đêmôcrít (460-370 TCN),
Platông (427-347 TCN), Arixtốt (384-322 TCN)
Trong bối cảnh nêu trên, các trường phái triết học theo chủ nghĩa duy vật chất
phác ra đời và là một bộ phận không thể tách rời của triết học Hy lạp cổ đại, gắn
liền với lịch sử Hy Lạp cổ đại nói chung và lịch sử triết học Hy Lạp nói riêng.
Trước hết ta cần làm rõ khái niệm chủ nghĩa duy vật chất phác. Chủ nghĩa duy
3
. Nguyễn Ngọc Thu & Bùi Văn Mưa: Giáo trình đại cương lịch sử triết học, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2003, tr64.
4
. http://www.go.vn/diendan/showthread.php?516783-Triet-hoc-Hy-Lap-co-dai.
3
vật là khái niệm dùng để chỉ các hệ tư tưởng triết học thừa nhận vật chất có trước ý
thức và vật chất quyết định ý thức khi giải quyết mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản
của mọi triết học là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại
5
. Thời cổ đại, do trình
độ tư duy phát triển chưa cao, khoa học chưa phát triển, nên các nhà triết học

6
. http://www.atheenah.com/luan-van/Phan-tich-gia-tri-va-han-che-cua-cac-nha-triet-hoc-duy-vat-Hy-Lap-co-dai-56909.
7
. Nguyễn Ngọc Thu & Bùi Văn Mưa: Giáo trình đại cương lịch sử triết học, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2003, tr66.
4
tiên và do có sự vận động biến đổi trên nền tảng của nhất nguyên mà thành vạn
vật trong thế giới. Với quan điểm đó mỗi người trong họ lại có cách lý giải khác
nhau ở yếu tố bản nguyên của thế giới.
Talét (624-547 TCN) cho rằng “nước” là yếu tố đầu tiên, là bản nguyên của
vạn vật. Do Ông nhận thấy mọi sinh vật, sự vật từ hạt giống, thức ăn, thực vật đến
cơ thể sống đều ẩm ướt, và kể cả các châu lục cũng nổi trên đại dương, mà ẩm ướt
chính là dấu hiệu của nước. Cho nên theo Ông, nước tồn tại vĩnh viễn, vạn vật bắt
đầu từ nước sinh ra, biến đổi không ngừng, mất đi và quay trở về với nước như
một vòng tuần hoàn không ngừng nghỉ, nếu không có nước thì không có gì cả.
Talét đã thể hiện sự tiến bộ ở tư tưởng vô thần khi khẳng định bản chất vật chất
của thế giới và sự tồn tại, biến đổi của vạn vật là khách quan, không hề có thế lực
siêu nhiên nào tạo nên thế giới.
Cũng theo quan niệm nhất nguyên, nhưng Anaximăngđrơ (611-547 TCN) cho
rằng yếu tố hình thành nên thế giới là apeiron, là cái vô định hình
8
, bên trong chứa
đựng những lực lượng đối lập đấu tranh không ngừng như khô và ướt, nóng và
lạnh rồi kết hợp với nhau phức tạp sinh ra mọi vật có hình thể, tính chất khác
nhau như đất, nước, không khí, lửa và vạn vật. Ông cũng cho rằng vũ trụ không
ngừng phát triển, không ngừng hình thành, sản sinh ra những vật mới và sau đó,
các vật đối lập nhau sẽ hủy diệt nhau để trở về với apeiron
Trong khi đó, Anaximen (585-525 TCN) với câu nói nổi tiếng “Không khí là
bản nguyên của mọi sự vật hiện tồn”
9
, về mặt bản thể luận Ông xem không khí là

. Sự chuyển hóa của vạn vật không phải do Thượng đế hay một
lực lượng siêu nhiên nào tạo ra mà luôn luôn là lửa và tuỳ theo độ của lửa tạo nên
sự biến hóa: lửa sống nhờ đất chết, không khí sống nhờ lửa chết, nước sống nhờ
không khí chết, đất sống nhờ nước chết
13
. Đây là quan niệm duy vật nhấn mạnh
tính vận động vĩnh viễn và bất diệt của thế giới khách quan.
Hêraclít đã có những phỏng đoán thiên tài về quy luật thống nhất và đấu tranh
của các mặt đối lập. Lô-gốt chính là sự thống nhất của các mặt đối lập, thế giới vật
chất vừa đa dạng vừa thống nhất, bao gồm các sự vật, hiện tượng chứa đựng trong
mình các mặt đối lập
14
, sự đấu tranh liên tục của các mặt (lực lượng) đối lập trên
cơ sở sự hài hòa nhất định của lô-gốt chính là cha đẻ của tất cả vạn vật trong vũ
trụ. Ông cho rằng mọi đối lập tạo nên một chỉnh thể thống nhất và các điều đối
lập nối tiếp nhau, tạo ra tính chu kỳ và tính lặp lại nhất định. Các mặt đối lập giả
10
. http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=1401aWQ9MjI5NSZncm91cGlkPTE2JmtpbmQ9JmtleXdvcmQ9&page=11.
11
.http://yume.vn/babymay85/article/cac-hinh-thuc-lich-su-cua-chu-nghia-duy-vat.35CE1109.html.
12
. Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia các bộ môn khoa học Mác-Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí
Minh: Giáo trình Triết học Mác-Lê Nin, NXB Chính trị Quốc gia (tái bản), 2005, tr76 .
13
. http://vi.wikipedia.org/wiki/Heraclitus.
14
. Nguyễn Ngọc Thu & Bùi Văn Mưa: Giáo trình đại cương lịch sử triết học, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2003, tr68.
6
định lẫn nhau nhưng và không thể có được nếu thiếu nhau chứ không phải là sự
trùng hợp nhau tuyệt đối:chẳng hạn, không thể quí sức khỏe nếu không biết mặt

Trường phái đa nguyên do Empêđốc khởi xướng trên quan niệm thế giới vật
chất không phải chỉ do một yếu tố duy nhất tạo thành mà có bốn yếu tố khởi
nguyên và Anaxago khái quát hóa các yếu tố cụ thể thành các hạt giống chứa đựng
tính chất của sự vật.
15
. http://caohockinhte.vn/forum/images/uploads/4/1/4/1561.attach.
16
. http://vi.wikipedia.org/wiki/Heraclitus.
17
&18. Ng Ngọc Thu & Bùi V Mưa:Giáo trình đại cương lịch sử triết học, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2003, tr68-69.
18
7
Empêđốc (~490-430 TCN) xuất phát từ việc thừa nhận sự tồn tại của bốn
khởi nguyên của vạn vật là: đất, nước, không khí, lửa. Mỗi yếu tố có đặc điểm độc
lập, bất biến. Ông đã gán cho các yếu tố trên những thuộc tính của con người khi
giải thích sự kết hợp của chúng là do sự tác động của hai loại lực là tình yêu và hận
thù. Dưới tác dụng của các lực tình yêu và hận thù, đồng thời tùy theo liều lượng
các yếu tố đất, nước, không khí, lửa mà vạn vật được tạo ra hay mất đi hết sức đa
dạng và phong phú. Với quan điểm này, Empêđốc giải thích sự vận động của thế
giới như là một chu trình liên tục khi tình yêu chiến thắng và ngự ở tâm vũ trụ,
hận thù bị thất bại và bị đẩy ra ngoài biên, vũ trụ như một quả cầu duy nhất, đồng
nhất, thống nhất, không phân chia.
19
Khi hận thù lớn mạnh nó sẽ tiến vào độc
chiếm tâm vũ trụ đẩy tình yêu ra ngoài biên và thế giới bị phân hóa thành yếu tố
căn nguyên ban đầu, chỉ đến khi tình yêu lớn mạnh quay về chiếm tâm vụ trụ thì
bốn yếu tố đất, nước, không khí, lửa lại kết hợp với nhau tạo nên sự vật mới.
Anaxago (~500-428 TCN) cho rằng vạn vật sinh ra từ vô số hạt giống không
đồng nhất và có thể được phân chia đến vô cùng. Tuy nhiên, dù trong mỗi cái
chứa mọi cái

. Ông quan niệm vạn vật sinh ra và mất đi theo luật nhân quả “Không có
sự vật nào phát sinh một cách vô cớ, mà tất cả đều phát sinh trên một căn cứ nào
đấy và do tính tất nhiên”.
23
Đêmôcrít (460-370 TCN) đã hệ thống hóa và phát triển thuyết nguyên tử tạo
thành một hệ thống lý luận chặt chẽ bao gồm các nội dung về bản chất của thế
giới, khả năng nhận thức thế giới của con người và quan niệm về vấn đề đạo đức-
xã hội được đánh giá là đạt đến đỉnh cao của chủ nghĩa duy vật thời Hi Lạp cổ đại.
Lý luận về bản chất của thế giới, Ông mô tả nguyên tử là những hạt vật chất
cực nhỏ, giống nhau về chất nhưng khác nhau về kích thước, hình dạng, nằm ở
nhiều tư thế khác nhau mắt thường không nhìn thấy được. Nguyên tử tồn tại vĩnh
viễn, không phân chia được, không biến đổi và luôn vận động. Thống nhất với
quan điểm của Lơxíp, Đêmôcrít khẳng định sự tồn tại của môi trường chân không
vô tận được hiểu dưới khái niệm mới là “không gian”, nơi mà các nguyên tử vận
động biến đổi không ngừng tuân theo luật nhân quả và tính quy luật của các hiện
tượng tự nhiên
24
. Các nguyên tử khi vận động sẽ va chạm nhau, hình thành các lốc
xoáy gây nên hiện tượng tụ vào hoặc tách ra theo xu hướng nguyên tử to nặng sẽ
tiến vào tâm, nguyên tử nhỏ, nhẹ sẽ hướng ra ngoài, tạo ra những cấu trúc vật chất
đa dạng theo các lớp nguyên tử cùng loại làm cho sự vật bao gồm cả vũ trụ và sự
sống con người xuất hiện hoặc mất đi, tức là không do thần thánh hay ai đó sáng
tạo ra. Đối với nguồn gốc của loài người, Đêmôcrít cũng đưa ra các luận điểm sơ
khai nhưng đúng đắn để giải thích sự xuất hiện tiến hóa của sự sống mà sau này đã
22
&25. Ng Ngọc Thu & Bùi V Mưa:Giáo trình đại cương lịch sử triết học, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2003,
tr71,73.
23
. http://hngocvinh54.violet.vn/present/showprint/entry_id/5625321/cat_id/3426979.
24

28
. C.Mác đặc biệt đánh giá cao ý tưởng của
Êpicua muốn vươn tới sự tự do và độc lập về tinh thần, muốn thoát khỏi những
xiềng xích ràng buộc của tôn giáo và mê tín
29
khi phủ nhận sự can thiệp của thần
thánh, và khuyên con người nên dừng ở mức vừa phải, không thái quá và biết giữ
gìn sức khỏe để có thể vượt qua mọi nỗi bất hạnh
30
.
Tóm lại, trường phái nguyên tử luận đứng trên quan điểm duy vật, vô thần đã
xây dựng và cũng cố được hệ thống lý luận khá chặt chẽ nhằm giải quyết hai mặt
25
26
,27&30. Nguyễn Ngọc Thu & Bùi V Mưa:Giáo trình đại cương lịch sử triết học, NXB Tổng hợp TP.HCM,
2003, tr73-74.
27
28
.Nguyễn Quang Điển: Đề cương bài giảng Triết học http://www.uit.edu.vn/forum/index.php?act=Attach&type=post&id=1978
29
.http://www.cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=30681&cn_id=232461
30
10
của vấn đề cơ bản của triết học với sự đột phá thoát ra khỏi sự ảnh hưởng của đức
tin, tôn giáo và chống lại lập luận của chủ nghĩa duy tâm, cho dù phép biện chứng
còn chất phác nhưng đã thể hiện tầm nhìn đi trước thời đại, thể hiện nhân sinh
quan tiến bộ, đưa triết học duy vật đạt đến đỉnh cao của thời đại, cống hiến nhiều
học thuyết giá trị cho kho tàng tri thức nhân loại.
Chương II
NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ

11
sau này được chủ nghĩa duy vật biện chứng phát triển thành qui luật thống nhất
và đấu tranh của các mặt đối lập.
- Quan niệm “Trong mỗi cái chứa mọi cái” là một ý tưởng biện chứng khá
độc đáo mà khoa học hiện đại đang khai thác,
33
đồng thời ẩn chứa mầm mống lý
luận về cặp phạm trù cái riêng- cái chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng.
- Ở thời kỳ đỉnh cao, chủ nghĩa duy vật Hy Lạp cổ đại xây dựng quan niệm
về tính tất nhiên và tính ngẫu nhiên trong quá trình chi phối sự vận động của vật
chất, là cơ sở vừa chống lại các quan điểm phủ nhận tính quy luật tất yếu, vừa
chống lại thuyết định mệnh và cũng là quan niệm sơ khai về cặp phạm trù tất
nhiên- ngẫu nhiên của chủ nghĩa duy vật biện chứng. Họ cũng đưa ra những luận
điểm về luật nhân quả là cơ sở của cặp phạm trù nguyên nhân-kết quả. Ngoài ra, ý
tưởng sơ khai của “qui luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng dẫn đến những
thay đổi về chất, và ngược lại” được thể hiện trong lý luận về hạt giống, theo đó sự
vật biến hóa về chất là do kết quả thay thế phần lớn các hạt giống trong chúng
34
.
- Mặc dù chịu sự chi phối về mặt lợi ích của giai cấp thống trị, nhưng các
nhà tư tưởng duy vật Hy Lạp cổ đại đã thể hiện sự tiến bộ về mặt đạo đức xã hội
khi đề đạt mô hình nhà nước pháp trị, dân chủ với mục đích đem lại hạnh phúc, tự
do cho con người, phê phán những bất công, trục lợi bất lương; đề ra chuẩn mực
về hạnh phúc của con người là sống đúng mực, ôn hòa, không gây hại cho mình và
cho người, con người nên sống trong sự hưởng lạc vừa phải trong sự thanh thản
của tâm hồn tự do
35
.
- Triết học duy vật Hy Lạp cổ đại vừa chứa đựng vừa bổ sung nhiều nội
dung cơ bản các ngành khoa học của Hy Lạp như thiên văn, toán học, y học như:

tranh tồn tại.
- Phép biện chứng còn chất phác, sơ khai dựa trên những yếu tố đơn lẻ, rời
rạc mà chưa thành hệ thống phạm trù quy luật, chưa thấy được hết khả năng của
con người trong việc cải tạo biến đổi thế giới.
- Chưa lý giải được nguồn gốc vận động của thế giới vật chất. Trong lý
luận về sự vận động mới chỉ thấy được vòng biến đổi lặp lại mà không thấy được
sự phát triển theo đường xoắn ốc của thế giới. Chưa giải thích được các hiện
tượng tinh thần cũng như mối quan hệ giữa cái tinh thần và cái vật chất
38
.
- Các nhà tư tưởng duy vật chất phác còn chịu ảnh hưởng phần nào bởi
thế giới quan, ý thức hệ của giai cấp chủ nô thống trị, vì bảo vệ quyền lợi giai cấp
chủ nô nên không thoát hẳn được vòng luẩn quẩn của sợi dây lợi ích, do đó chưa
36
. Bùi Văn Mưa, Lê Thanh Sinh:Triết học phần II, Tài liệu tham khảo dùng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh không
thuộc chuyên ngành triết học (lưu hành nội bộ). Đại học Kinh tế TP.HCM, 2008, tr10.
37
&38. Bùi Văn Mưa, Lê Thanh Sinh:Triết học phần II, Tài liệu tham khảo dùng cho học viên cao học và nghiên cứu sinh
không thuộc chuyên ngành triết học (lưu hành nội bộ). Đại học Kinh tế TP.HCM, 2008, tr10.
38
13
thấy được tính tất yếu của việc giải phóng con người hoàn toàn tự do khỏi chế độ
nô lệ là phải thực hiện triệt để cách mạng dân chủ.
- Chính phép biện chứng còn ngây thơ chất phác nên sau giai đoạn phát
triển rực rở đã không đứng vững và bị phép siêu hình xuất hiện từ nửa cuối thế kỉ
XV thay thế.
14
KẾT LUẬN
Chủ nghĩa duy vật chất phác Hy Lạp cổ đại tồn tại và đấu tranh không
ngừng với chủ nghĩa duy tâm như một tất yếu của qui luật thống nhất và đấu

15
TÀI LIỆU THAM KHẢO
. Bộ giáo dục đào tạo: Giáo trình triết học Mác-Lê Nin, NXB Chính trị Quốc gia,
(tái bản lần 2), 2005.
2. Bùi Văn Mưa, Lê Thanh Sinh:Triết học phần II, Tài liệu tham khảo dùng cho
học viên cao học và nghiên cứu sinh không thuộc chuyên ngành triết học (lưu
hành nội bộ). Đại học Kinh tế TP.HCM, 2008.
3. Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia các bộ môn khoa
học Mác-Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh: Giáo trình Triết học Mác-Lê Nin,
NXB Chính trị Quốc gia (tái bản), 2005.
4. Nguyễn Đình Thọ: Phương pháp nghiên cứu khoa học trong kinh doanh-Thiết
kế và thực hiện. NXB Lao động xã hội, 2011.
5. Nguyễn Ngọc Thu & Bùi Văn Mưa: Giáo trình đại cương lịch sử triết học,
NXB Tổng hợp TP.HCM, 2003.
6. Nguyễn Quang Điển: Đề cương bài giảng Triết học http://www.uit.edu.vn/forum/index.php?
act=Attach&type=post&id=1978.
7. http://www.go.vn/diendan/showthread.php?516783-Triet-hoc-Hy-Lap-co-dai.
8. http://www.atheenah.com/luan-van/Phan-tich-gia-tri-va-han-che-cua-cac-nha-triet-hoc-duy-vat-Hy-Lap-co-dai-56909.
9. http://www.bachkhoatrithuc.vn/encyclopedia/668-12-
633342634903866250/150-Nha-thong-thai/Anaximen.htm.
10.http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=1401aWQ9MjI5NSZncm91cGlkPTE2JmtpbmQ9JmtleXdvcmQ9&page=11.
11.http://yume.vn/babymay85/article/cac-hinh-thuc-lich-su-cua-chu-nghia-duy-vat.35CE1109.html.
12. http://vi.wikipedia.org/wiki/Heraclitus.
13. http://caohockinhte.vn/forum/images/uploads/4/1/4/1561.attach.
4.http://hngocvinh54.violet.vn/present/showprint/entry_id/5625321/cat_id/34269
79.
5.http://www.cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?
co_id=30681&cn_id=232461
Mục lục
16


18