Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
Trang 1
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÒA BÌNH
Đơn vị: TRƯỜNG THCS VĨNH THỊNH

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG LIÊN TƯỞNG, TƯỞNG TƯỢNG
TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƯƠNG CẤP THCS
Họ và tên người thực hiện: Nguyễn Thị Phương Tuyền
Chức vụ: Giáo viên
Vĩnh Thịnh, ngày 15/01/2014
DẠY
TỐT
HỌC
TỐT
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
ĐẶT VẤN ĐỀ
Về định hướng phát triển giáo dục đào tạo trong thời kỳ công nghiệp hóa,
hiện đại hóa đã phân tích, nhận định sâu sắc thực trạng phương pháp giáo dục đào
tạo ở nước ta thời gian qua chậm đổi mới, chưa phát huy được tính chủ động sáng
tạo của người học, đồng thời nêu bật yêu cầu: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp
giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy
sáng tạo của người học.” Quan điểm của Đảng coi giáo dục đào tạo là quốc sách
hàng đầu-nay lại càng được nhận thức sâu sắc và toàn diện hơn, đặc biệt là phương
hướng có tính chiến lược nhằm tạo ra một động lực cho những thay đổi căn bản về
phương pháp dạy học, thiết thực đáp ứng yêu cầu to lớn của công cuộc đổi mới đất
nước. Trong những yêu cầu thay đổi cấp bách đó, yêu cầu phát huy tính chủ động
sáng tạo của người học được đặt ra như là một vấn đề nổi bật.
Còn Luật giáo dục cũng nêu rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính
tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng năng lực tự
học, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”. Như vậy, thêm một lần, vấn đề đổi
mới phương pháp dạy học được khẳng định cả ở phương diện bản chất và mục tiêu

tưởng và tưởng tượng được các em thể hiện khá phong phú. Có học sinh đã biết
bám sát văn bản để lấy đó làm căn cứ xuất phát điểm và kiểm chứng cho những
liên tưởng, tưởng tượng; việc tái hiện các chi tiết tiêu biểu hoặc điển hình thường
bắt đầu từ tình huống có vấn đề hay hoàn cảnh có vấn đề. Thế nhưng, những bài
viết có cách diễn đạt hình ảnh phong phú linh hoạt thể hiện được sức liên tưởng,
Trang 3
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
tưởng tượng khá sâu sắc thì rất ít và thường tập trung ở một số học sinh của lớp
chọn.
Chẳng hạn, khi học Truyện Kiều có học sinh đã thể hiện được những ý kiến
khá sâu sắc: Với sự đồng cảm, Nguyễn Du đã khơi dậy trong lòng người đọc nỗi
xót xa, niềm thương cảm về một con người tài sắc bị xã hội vùi dập. Tiếng nói
thương cảm đó như nấc lên những lời nghẹn ngào để đọc giả nhìn thấy một gương
mặt đẹp sợ hãi khi đọc Kiều ở lầu Ngưng Bích.
Ngược lại, có những liên tưởng, tưởng tượng nông cạn và sai lệch đáng lo
ngại. Đó là những bài viết phân tích ngôn ngữ hời hợt, hiểu tác phẩm một cách
chung chung-thậm chí có hiện tượng không hiểu gì về hình tượng. Biểu hiện rõ
nhất của những bài này là học sinh thường kể lại tác phẩm, đa số có xu hướng mô
phỏng lời nhà văn hoặc diễn xuôi các câu thơ, làm cho tác phẩm văn học trở nên
đơn nghĩa và khuôn hẹp phạm vi phản ánh. Chẳng hạn, có học sinh hiểu về Nhớ
Rừng của Thế Lữ rằng: Một chú hổ hung hăng dữ tợn thế ấy và lại là một chúa tể
sơn lâm mà nay phải gặm căm hờn trong lồng sắt chờ chết trước trăm nghìn đôi
mắt của du khách. Thật đáng thương thay cho một loài vật hoang dã.
Bên cạnh đó, có những học sinh đã đồng nhất nhân vật văn học với tác giả:
Mở đầu bài thơ Bánh trôi nước ta đã thấy một cô Hồ Xuân Hương trẻ trung, đầy
sức sống, với vẻ đẹp có thể nói nghiêng nước nghiêng thành với nước da trắng và
thân hình tròn trịa, nhưng số phận lại rất lênh đênh, bất hạnh….
Có thể nói, nguyên nhân sâu xa của những hiện tượng kể trên có thể do học
sinh chưa thực sự tập trung chú ý vào bài học, có thể do vốn hiểu biết về văn học
còn nghèo nàn hoặc chưa nắm vững nguyên tắc phân tích tác phẩm, có thể do khả

Về nội dung, lời vào bài cần ngắn gọn, xúc tích, nêu được vấn đề một cách
ấn tượng, xác định rõ ràng đối tượng cho bài học.
Về hình thức, tuỳ từng yêu cầu, đặc điểm bài học tác phẩm văn chương có
thể linh hoạt thực hiện bằng lời dẫn trực tiếp hoặc lời dẫn gián tiếp. Trong đó, lời
dẫn trực tiếp là lời dẫn có tính chất định tính, định danh vấn đề.
Ví dụ: “Giá trị tiêu biểu của nội dung Truyện Kiều là cảm hứng nhân văn
của Nguyễn Du trong việc thể hiện tiếng nói ca ngợi những giá trị phẩm chất đẹp
đẽ, đồng tình với những khát vọng giải phóng và đồng cảm với số phận bi kịch của
con người; tiếng nói lên án những thế lực tàn bạo. Để tìm hiểu cụ thể một trong
Trang 5
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
những nội dung tiêu biểu đó-sự đồng cảm với nỗi đau khổ của con người, chúng ta
cùng tìm hiểu đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích.”
Còn lời dẫn gián tiếp là loại lời dẫn có tính chất phản đề hoặc nêu vấn đề để
tăng cường sự chú ý của học sinh vào đối tượng.
Ví dụ: “Có ý kiến cho rằng, một trong những phương tiện mà đại thi hào dân
tộc Nguyễn Du thể hiện trong Truyện Kiều là nghệ thuật tả cảnh ngụ tình. Để tìm
hiểu điều này, chúng ta cùng phân tích đoạn trích Kiều ở lầu Ngưng Bích.”
Nói đến tâm thế học văn cũng là nói đến những tình huống sư phạm đặc thù
mà giáo viên thiết kế để khơi dậy trong học sinh hứng thú tiềm tàng và động cơ
học tập tích cực; khơi dậy khát khao giao cảm với thế giới nghệ thuật; khơi dậy
nhu cầu giao tiếp và đối thoại với nhà văn một cách tự nhiên, nhu cầu tự bộc lộ của
bản thân và năng lực sáng tạo trong quá trình tiếp nhận. Tình huống đó không chỉ
dùng để mở đầu bài học mà nó cần được duy trì một cách thích hợp xuyên suốt
toàn bộ quá trình tiếp cận, phân tích, cắt nghĩa, đánh giá tác phẩm văn chương.
2. Khơi gợi liên tưởng, tưởng tượng tích cực của học sinh trong dạy học tác
phẩm văn chương:
Để tạo nên sự nhất quán về hình tượng, tạo nên sự toàn vẹn về bức tranh
nghệ thuật, tạo nên sự thống nhất sáng tỏ về tư tưởng thẩm mỹ-học sinh vừa thực
hiện các thao tác chiếm lĩnh theo trật tự tuyến tính đảm bảo cấu trúc của một giờ

chuẩn bị. Xác định giọng điệu của nhà văn dựa trên dấu hiệu hình thức và nguyên
tắc tổ chức hình tượng của tác phẩm, có thể căn cứ vào thể loại, phong cách tác
giả… để tìm ra đặc điểm tiết tấu âm thanh, nhịp điệu của ngôn ngữ. Trong giờ học,
đọc không chỉ xuất hiện với ý nghĩa khởi đầu mà thao tác đọc còn tham gia suốt
quá trình phân tích, so sánh, khái quát và luyện tập. Vì thế, những liên tưởng,
tưởng tượng trong giai đoạn đọc chuẩn bị vừa có ý nghĩa khởi đầu vừa xác định
tâm thế cho những rung động thẩm mỹ ban đầu; liên tưởng và tưởng tượng trong
giai đoạn đọc để phân tích có vai trò kiểm chứng, minh họa; liên tưởng và tưởng
tượng trong đọc để so sánh, khái quát có ý nghĩa tái hiện toàn vẹn bức tranh nghệ
thuật của tác phẩm.
Trang 7
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
Cùng với quá trình đọc của học sinh, giáo viên có thể có những hình thức
gợi mở khác. Chẳng hạn, hình thức gợi mở bằng lời dẫn-lời chuyển tiếp (đã nêu ở
mục 1).
Ví dụ: Với văn bản Lặng Lẽ SaPa của Nguyễn Thành Long, phải đọc theo
yêu cầu thể hiện nổi bật tính cách từng nhân vật trong truyện: Bác lái xe tuy già
nhưng tính khí sôi nỗi; ông họa sĩ trầm lặng sâu lắng; cô gái hồn nhiên nhưng kín
đáo; đặc biệt anh thanh niên yêu nghề, bộc trực vô tư. Sau khi tổ chức đọc, xác
định nhân vật chính, giáo viên có thể chuyển tiếp bằng lời dẫn: Như vậy trong
truyện ngắn này tuy không có sự đối lập về tuyến nhân vật, song lại có thể thấy rõ
ranh giới và mối quan hệ giữa nhân vật chính và các nhân vật khác. Đó cũng là
một gợi ý, một căn cứ để khai thác giá trị truyện. Nếu tìm hiểu truyện này theo gợi
ý trên, theo em sẽ phân tích theo mấy ý chính, đó là những ý nào?.
Phân tích tác phẩm là thao tác tiếp nhận mang tính chất lý tính, từng bước
minh giải cụ thể các yếu tố cảm tính và những yếu tố đã khái quát trong thao tác
tiếp cận. Việc lựa chọn vấn đề và cách thức phân tích phù hợp sẽ có ý nghĩa định
hướng cho các thao tác tiếp nhận tiếp theo. Chọn “trúng” vấn đề và cách thức phân
tích phù hợp là cơ sở khách quan cho việc xác định phương hướng của liên tưởng,
tưởng tượng nghệ thuật ở học sinh.

là những sợi dây nối kết những chân trời kiến thức, sẽ là hình tượng tác phẩm được
tiếp nhận một cách trọn vẹn.
Hệ thống câu hỏi trong bài dạy học tác phẩm văn chương gồm nhiều dạng,
trong đó câu hỏi liên tưởng, tưởng tượng có thể là: liên tưởng hiện thực xác định
của tác phẩm trong quan hệ với hiện thực của đời sống xã hội; liên tưởng mối quan
hệ giữa nhân vật và hoàn cảnh, giữa không gian và thời gian nghệ thuật, giữa các
nhân vật với nhau và với hoàn cảnh điển hình; liên tưởng hình ảnh, hình tượng,
biểu tượng của tác phẩm này với tác phẩm khác; tưởng tượng về khả năng phát
triển của hình tượng nghệ thuật; tưởng tượng tâm trạng của tác giả khi lựa chọn
một chi tiết hay một số hình ảnh tiêu biểu của tác phẩm; …
Ví dụ: hệ thống câu hỏi khi dạy học tác phẩm Lão Hạc của Nam Cao như
sau:
+ Em hãy xác định vai kể và quan hệ giữa người kể với nhân vật chính trong
truyện?
Trang 9
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
+ Đọc câu chuyện, chúng ta thấy tác giả xây dựng hình ảnh nhân vật lão Hạc
trong mối quan hệ nào?
+ Trong mối quan hệ đó, đâu là mối quan hệ có vai trò mở đầu câu chuyện?
+ Tại sao lão Hạc lại phân vân, đắn đo trước việc bán một con chó?
+ Đọc tác phẩm, em thấy lão Hạc quý con chó như thế nào?
+ Theo em, tại sao lão Hạc lại quý con chó như vậy?
+ Yêu quý “cậu Vàng” như vậy, tại sao lão vẫn phải bán nó? Tâm trạng của
lão khi bán nó như thế nào?
+ Hãy tưởng tượng lại cảnh tượng trên và theo em vì sao lão Hạc lại xúc
động như vậy? (Câu hỏi liên tưởng mối quan hệ giữa nhân vật và hoàn cảnh)
+ Về nguyên nhân sâu xa, lão bán “cậu Vàng” vì lý do gì?
+ Hình dung theo lời kể, em có nhận xét gì về người con trai lão Hạc?
+ Theo em, tình cảm của lão Hạc đối với người con trai của mình như thế
nào?

Ví dụ 3: Hãy kể một tấm gương thiếu niên hy sinh dũng cảm mà em đã được
nghe, được đọc? (Sau khi đọc bài Lượm của Tố Hữu)
Ví dụ 4: Em hãy hình dung tâm trạng của cụ Bơmen khi vẽ chiếc lá trường
xuân trong đêm mưa gió.(Chiếc lá cuối cùng của Ô.Henri).
Ví dụ 5: “Giả sử một ngày nào đó con trai lão Hạc trở về và đứng trước nấm
mồ của lão, em thử hình dung và dự đoán-người con trai đó sẽ nghĩ gì và nói gì với
bố?”
Ví dụ 6: Giả sử được gặp nhân vật Trương Sinh trong tác phẩm Chuyện
người con gái Nam Xương (Trích Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ) khi chàng
vừa lập đàn gọi vợ, em sẽ nói những điều gì?
Ví dụ 7: Từ ba câu thơ cuối của bài thơ Đồng chí (Chính Hữu), em hãy miêu
tả lại cảnh tượng đó.
Ví dụ 8: Hãy tưởng tượng, em đã gặp tiểu đội xe không kính (Trong “Bài
thơ về tiểu đội xe không kính” của Phạm Tiến Duật) trên tuyến đường Trường Sơn
và kể lại cuộc gặp gỡ ấy.
Ví dụ 9: Theo em, tại sao tác giả lại đặt tên tác phẩm là Lặng Lẽ SaPa ? Nếu
có thể đặt lại tên cho truyện, em sẽ đặt như thế nào?
Trang 11
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
Ví dụ 10: Nếu như được gặp bác Ba – bạn của anh Sáu (“Chiếc lược ngà” –
Nguyễn Quang Sáng), em sẽ hỏi thêm điều gì?
III. Kết quả thực hiện:
Như chúng ta đã biết, với vị trí quan trọng và thế mạnh riêng trong chương
trình, môn Ngữ Văn trước hết giúp người học tiếp xúc với vẽ đẹp kỳ diệu và phong
phú của tiếng mẹ đẻ, tiếp xúc với vốn văn hóa dân tộc và văn hóa nhân loại kết
tinh trong tác phẩm văn học-để bồi dưỡng tâm hồn, góp phần hình thành và phát
triển toàn diện nhân cách cho học sinh. Trong đó, giảng văn (phân tích tác phẩm
văn chương) luôn luôn hàm chứa những thách thức nghề nghiệp và đòi hỏi nhiều
năng lực sáng tạo đặc thù của cả giáo viên và học sinh. Mà việc đổi mới phương
pháp dạy học Ngữ Văn-ngay từ thực tiễn cũng như những bình diện lý luận: hướng

chung, thậm chí có em không hiểu gì về hình tượng, có em hiểu tác phẩm một cách
đơn điệu chiếm 28% số HS của hai lớp 9A, 9B; số HS có khả năng liên tưởng,
tưởng tượng khá sâu sắc chỉ chiếm khoảng 6%. Nhưng sau một học kỳ rèn luyện,
vẫn với kiểu kiểm tra trên mà kết quả rất đáng trân trọng, vì số 30% đã giảm còn
19%, ngược lại số 6% lại tăng lên 11%.Và tôi đã tiếp tục rèn luyện đến cuối năm
kết quả còn đáng trân trọng hơn, đặc biệt là thể hiện qua kết quả của các bài nghị
luận văn học ở học kì II năm học 2012-2013 thì tỉ lệ HS có lối tư duy khá sâu sắc
tăng lên, cụ thể là:
LỚP BÀI VIẾT SỐ 6 BÀI VIẾT SỐ 7
9A 7 (18.9%) 9 (24.3%)
9B 2 (6.3%) 3 (9.3%)
Trang 13
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
KẾT LUẬN
Tóm lại, khi thực hiện Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy
học tác phẩm văn chương cấp THCS đã giúp tôi phần nào nhận thức kiểm soát và
điều khiển được quá trình tiếp nhận văn học của học sinh thông qua liên tưởng,
tưởng tượng nghệ thuật. Đồng thời nó góp phần khắc phục những bất cập của
phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo lối truyền thụ một chiều; khẳng
định xu hướng tất yếu của đổi mới phương pháp dạy văn theo quan điểm: “Dạy
học hướng vào hoạt động sáng tạo của học sinh, giúp học sinh hình thành năng lực
tự thông hiểu và vận dụng kiến thức”. Và tôi thiết nghĩ, chất lượng và hiệu quả giờ
văn được xác định không chỉ ở những kết luận hay những ấn tượng sâu sắc đọng
lại ở học sinh mà điều quan trọng còn là con đường đi đến kết luận thông qua đặc
trưng của phương thức tư duy tiếp nhận sáng tạo, khả năng tự khám phá và chiếm
lĩnh tác phẩm văn học của học sinh.
Như vậy, những thao tác tiếp nhận trước, trong và sau giờ học nhằm kích
thích và phát huy năng lực liên tưởng, tưởng tượng nghệ thuật của học sinh được
xác định vừa như điều kiện, vừa như những giải pháp tích cực để nâng cao hiệu
quả dạy học tác phẩm văn chương. Liên tưởng, tưởng tượng tích cực trong dạy học

……………… , Hiệu trưởng trường ……………………… thống nhất
công nhận SKKN và xếp loại: . . . . . . . . . . . . . .
Trang 15
Chuyên đề: Rèn luyện kỹ năng liên tưởng, tưởng tượng trong dạy học tác phẩm văn chương cấp THCS
………………, ngày…. . tháng . . . . năm…
HIỆU TRƯỞNG
II. Hội đồng khoa học ngành giáo dục và đào tạo:
1. Kết quả chấm điểm: . . . . . . /100 điểm
a) Về nội dung:
- Tính khoa học: . . . . . /25 điểm
- Tính mới: . . . . ./20 điểm
- Tính hiệu quả: . . . . /25 điểm
- Tính ứng dụng thực tiễn: . . . . . ./20 điểm
b) Về hình thức: . . . . . /10 điểm
2. Căn cứ kết quả đánh giá, xét duyệt của Hội đồng khoa học ngành giáo dục và
đào tạo, Trưởng phòng Phòng GD&ĐT Hòa Bình thống nhất công nhận SKKN và xếp
loại: . . . . . . . . . . . . . .
Hòa Bình, ngày…. . tháng . . . . năm 20….
TRƯỞNG PHÒNG
Trang 16