Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I. Lời mở đầu:
Trong những năm gần đây, Bộ Giáo dục và đào tạo đã đề ra mục tiêu giáo
dục phổ thông là “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể
chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng
động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa,
xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học
lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ tổ quốc”,
chương trình giáo dục phổ thông đã nêu rõ “ phải phát huy tính tích cực, tự
giác, năng động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc trưng môn học, đặc
điểm đối tượng học sinh, điều kiện của từng lớp học, bồi dưỡng cho học sinh
phương pháp tự học, khả năng hợp tác, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức
vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách
nhiệm học tập cho học sinh”
Để đạt được mục tiêu đó, Bộ giáo dục và đào tạo đã chỉ đạo thực hiện đổi
mới chương trình giáo dục phổ thông một cách đồng bộ từ mục tiêu, nội dung,
phương pháp dạy học đến cách thức đánh giá kết quả dạy học trong đó khâu
đột phá là đổi mới phương pháp dạy học. Mục đích của việc đổi mới phương
pháp dạy học là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo
phương pháp dạy học tích cực, chủ động của người học. Muốn đổi mới cách
học cho học sinh phải đổi mới cách dạy. Vì vậy người giáo viên phải tự bồi
dưỡng kiến thức và kiên trì cách dạy lấy người học làm trung tâm. Lịch sử là
bộ môn khoa học mang đặc trưng riêng, nghiên cứu các sự kiện, hiện tượng đã
xảy ra trong quá khứ, không tồn tại nguyên vẹn trong hiện tại. Khác hẳn với
khoa học tự nhiên, lịch sử loài người không thể trực tiếp quan sát và khôi phục
lại trong phòng thí nghiệm. Do đó đặc trưng nổi bật của nhận thức lịch sử là
học sinh không thể trực tiếp tri giác với những gì thuộc về quá khứ. Chính vì
thế người giáo viên dạy Lịch sử phải bằng các phương tiện trực quan sử dụng
1
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:

cơ bản còn khá phổ biến, các em không ham thích học môn lịch sử. Trong
những năm gần đây, chương trình đổi mới và thay sách giáo khoa của Bộ giáo
dục và Đào tạo đã tạo điều kiện cho các nhà trường nâng cao chất lượng dạy
học. Trong giảng dạy Lịch sử, đồ dùng trực quan là phương tiện rất quan trọng
cần được tăng cường sử dụng, được coi là phương tiện để nhận thức chứ không
chỉ thuần túy là để minh họa, bởi vì nó không chỉ tái tạo sinh động sự kiện lịch
sử với những nét đặc trưng nhất, điển hình nhất mà còn khắc phục được tình
trạng nhầm lẫn các sự kiện lịch sử cho học sinh. Song trên thực tế, trong quá
trình giảng dạy lịch sử, chúng ta chỉ mới chú ý đến kênh chữ của sách giáo
khoa, coi đây là nguồn cung cấp kiến thức lịch sử duy nhất trong dạy học mà
không thấy được các kênh hình và các phương tiện trực quan khác còn là nguồn
kiến thức quan trọng cung cấp một lượng thông tin đáng kể, có giá trị giúp cho
bài học lịch sử trở nên sinh động hơn, hấp dẫn hơn, khơi dậy lòng hứng thú say
mê học tập, rèn luyện kỹ năng quan sát, trí tưởng tượng, phát triển tư duy và
hình thành năng lực bộ môn cho các em. Hiện nay, còn không ít giáo viên chưa
hiểu rõ xuất xứ, nội dung, ý nghĩa của một số đồ dùng trực quan và kênh hình
trong sách giáo khoa. Trong các đợt bồi dưỡng thay sách giáo khoa, các giáo
viên hầu như chỉ được giải thích về cấu tạo chương trình, những nội dung đổi
mới về nội dung mà ít được bồi dưỡng cụ thể về sử dụng kênh hình. Nhiều giáo
viên đã nhận thức đầy đủ giá trị nội dung của kênh hình và các phương tiện
trực quan nhưng lại ngại sử dụng, sợ mất thời gian hoặc chỉ sử dụng mang tính
hình thức, minh họa cho bài giảng. Từ thực tiễn đó, trong quá trình giảng dạy
3
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
tôi đã chọn đề tài: “Phương pháp sử dụng, khai thác bản đồ, tranh ảnh …
nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử lớp 9 ”.
II. Các loại đồ dùng trực quan thường dùng trong giảng dạy Lịch sử
lớp 9 ở trường THCS
- Hệ thống các bản đồ lịch sử treo tường của Công ty bản đồ và tranh ảnh
giáo khoa - Nhà xuất bản giáo dục.

Ví dụ: Bản đồ treo tường như: Bản đồ các nước dân chủ nhân dân Đông
Âu, Bản đồ các nước SNG, Bản đồ các nước Đông Nam Á, Bản đồ các nước
Châu Phi sau chiến tranh thế giới thứ hai, Lược đồ khu vực Mỹ La Tinh sau
năm 1945, Lược đồ các nước trong Liên minh Châu Âu (năm 2004)…
Đối với loại bản đồ này, giáo viên cần sử dụng kiến thức về địa lí kết
hợp với kiến thức lịch sử để hướng dẫn học sinh xác định vị trí các quốc gia,
khu vực trên bản đồ, vai trò chiến lược của quốc gia, khu vực đó, trên cơ sở đó
giúp học sinh củng cố các kiến thức về địa lý nhằm nắm vững nét nổi bật về
lịch sử, tình hình chính trị của các quốc gia, khu vực, đồng thời rèn luyện cho
các em kỹ năng thực hành như chỉ bản đồ chính xác, vẽ bản đồ, lược đồ …
b) Dạng bản đồ xác định địa điểm, địa danh lịch sử.
Ví dụ: Bản đồ Phong trào cách mạng 1930-1931 và Xô Viết Nghệ Tĩnh,
Lược đồ khởi nghĩa Bắc Sơn, Nam Kỳ, bản đồ Cách mạng tháng Tám, Lược đồ
phong trào "Đồng Khởi"…
Đối với loại bản đồ này giáo viên hướng dẫn học sinh đọc kỹ phần chú
giải trên bản đồ kết hợp với kênh chữ trong SGK, xác định địa điểm, địa danh
nơi nổ ra cuộc đấu tranh, nổi dậy… yêu cầu học sinh chỉ chính xác, cụ thể các
5
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
địa danh, những địa danh hiện nay đã thay đổi tên thì giáo viên phải nói rõ nay
thuộc tỉnh nào? Địa phương nào? …
c) Dạng bản đồ trình bày trận đánh, chiến dịch…
Đây là loại bản đồ phản ánh sự kiện lịch sử cơ bản về diễn biến các trận
đánh, các chiến dịch.
Ví dụ: Bản đồ chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947, Bản đồ chiến dịch
Biên giới Thu - Đông 1950, Bản đồ chiến dịch Điện Biên Phủ (1954), Bản đồ
Cuộc tổng tiến công và nổi dậy Xuân 1975
Dạng bản đồ này dễ gây hứng thú, lôi cuốn học sinh. Nếu giáo viên có
phương pháp khai thác tốt thì có thể giúp học sinh nắm bắt, hiểu sâu, nhớ kỹ
các kiến thức đã được tiếp thu ngay ở trên lớp. Do đó, trước tiên giáo viên phải

bản đồ đến đó, làm cho các nội dung kiến thức, các sự kiện lịch sử được tái
hiện một cách sinh động nhằm thu hút sự chú ý của học sinh, gây hứng thú học
tập làm cho các em dễ nhớ, khắc sâu kiến thức. Mặt khác, bản đồ trống có tác
dụng trong việc kiểm tra nhận thức, góp phần phát triển năng lực tư duy và kỹ
năng thực hành cho học sinh.
2. Tranh ảnh lịch sử, bảng biểu:
Khi thực hiện phương pháp dạy học cũ thì việc sử dụng đồ dùng trực quan
trong đó có tranh ảnh lịch sử, bảng biểu chỉ mang tính minh họa. Giáo viên dựa
vào đồ dùng trực quan này để trình bày kiến thức.
Khi thực hiện đổi mới phương pháp dạy học thì các đồ dùng trực quan này
được sử dụng như một nguồn kiến thức.
Giáo viên nêu vấn đề, gợi mở, học sinh sử dụng đồ dùng trực quan (quan
sát, khai thác kiến thức) và tự rút ra nhận xét.
Giáo viên có thể:
7
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
- Sử dụng tranh ảnh, bảng biểu… để tạo hình ảnh một sự vật, hiện tượng lịch
sử cụ thể.
- Sử dụng tranh ảnh để tạo biểu tượng về không gian diễn ra các sự kiện lịch
sử.
- Dùng tranh ảnh để minh họa khi trình bày diễn biến các sự kiện lịch sử.
- Dùng bảng niên biểu để tạo biểu tượng về thời gian.
- Dùng tranh ảnh, bảng biểu so sánh để tạo biểu tượng về sự phát triển …
Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội dung của tranh ảnh lịch sử, giáo viên
cần chú ý rèn luyện cho học sinh những kỹ năng:
- Quan sát, nhận xét.
- Mô tả, tường thuật.
- Phân tích, nhận định, đánh giá.
Để việc khai thác tranh ảnh, bảng biểu một cách hiệu quả, phát huy được
tính tích cực của học sinh, giúp học sinh tự tìm hiểu nội dung tranh ảnh, bảng

số câu hỏi cho học sinh thảo luận.
9
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:

Giáo viên hướng dẫn học sinh nắm được kế hoạch Na-va của địch, tình thế
sa lầy, bị động và lệ thuộc chặt chẽ của thực dân Pháp vào Mỹ vì vậy chúng đề
ra “Kế hoạch Na-va” nhằm chuyển bại thành thắng với mấu chốt là tăng quân
số và tập trung quân xây dựng lực lượng cơ động chiến lược mạnh (Đặc biệt là
ở vùng đồng bằng Bắc Bộ với 44 tiểu đoàn trong tổng số 84 tiểu đoàn trên toàn
Đông Dương), để giành lại quyền chủ động trên chiến trường trên cơ sở đó sẽ
thực hiện tiến công chiến lược giành thắng lợi quân sự quyết định “kết thúc
chiến tranh”. Giáo viên hướng dẫn học sinh dùng bút khoanh vùng ở Đồng
Bằng Bắc bộ (hoặc tạo hiệu ứng vùng này nếu dạy trình chiếu). Sau khi học
sinh nắm được kế hoạch Na-va của địch, giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu
về chủ trương đối phó của ta kết hợp với khai thác hình 52(SGK).

10
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
Hình 52. Bộ Chính trị Trung ương Đảng họp quyết định chủ trương tác chiến
Đông-Xuân 1953-1954.
Hỏi: Ta có chủ trương đối phó với kế hoạch Na-va như thế nào? Học sinh:
Dựa vào SGK trả lời: Để đập tan kế hoạch Na-va ngay từ đầu ta đã chủ trương
đánh địch vào những hướng quan trọng về chiến lược mà địch tương đối yếu,
buộc chúng phải phân tán lực lượng đối phó, tạo điều kiện cho ta tranh thủ tiêu
diệt thật nhiều sinh lực của chúng…
Hỏi: Ta chọn các hướng tiến công Đông Xuân 1953-1954 như thế nào?
Học sinh: trả lời. Giáo viên vừa kết hợp trình bày vừa đính kí hiệu mũi tên
bằng giấy màu cắt sẵn vào các điểm tiến công của ta trên bản đồ, dùng bút màu
ghi tên các địa danh nơi địch lần lượt đổ quân xuống, nếu dạy trình chiếu thì
phần này giáo viên tạo sẵn các hiệu ứng theo thứ tự các mũi tên và địa danh

12
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
cho hiện các phân khu này lên màn hình máy chiếu sau khi đã tạo sẵn hiệu
ứng). Giáo viên nhấn mạnh lực lượng, vũ khí, cách xây dựng bố phòng của
địch (tham khảo Tư liệu Lịch sử 9 phần Thực dân Pháp xây dựng tập đoàn cứ
điểm Điện Biên Phủ hoặc sách hướng dẫn sử dụng kênh hình trong SGK Lịch
sử THCS trang 177) sau đó giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu kế hoạch đối
phó của ta.
Giáo viên yêu cầu học sinh thảo luận nhóm nhỏ với câu hỏi: Tại sao ta
đánh Điện Biên Phủ?
Đại diện một nhóm học sinh trả lời, các nhóm khác nhận xét, bổ sung. Giáo
viên nhận xét bổ sung thêm và rút ra kiến thức cơ bản.
GV cho HS quan sát một số tranh ảnh phản ánh sự chuẩn bị của ta cho
chiến dịch này.13
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
Hỏi : Ta đã làm gì để chuẩn bị cho chiến dịch Điện Biên Phủ ?
Học sinh trả lời, giáo viên kể chuyện về tấm gương dũng cảm như Tô
Vĩnh Diện lấy thân mình chèn pháo…và minh họa đoạn thơ trích từ bài “Hoan
hô chiến sỹ Điện Biên” của Tố Hữu nhằm dựng lại không khí khẩn trương, hào
hùng để chuẩn bị cho chiến dịch Điện Biên Phủ của quân ta. Giáo viên trình
bày thêm về sự thay đổi chiến thuật của ta từ "đánh nhanh, giải quyết nhanh”
sang "đánh chắc, tiến chắc, chắc thắng”. Giáo viên trình chiếu bản đồ rồi
tường thuật sinh động diễn biến chiến dịch bằng phương pháp trình chiếu với
các ký hiệu, tranh ảnh được tạo hiệu ứng từ trước hoặc sử dụng bản đồ treo
tường.
Trong quá trình tường thuật, giáo viên chú ý kết hợp kể chuyện với ngôn
ngữ truyền cảm và ảnh minh họa (Hình 56-SGK) mô tả khí thế tiến công, siết

- Sau đó, giáo viên gọi 1 học sinh dựa vào đáp án đúng ở bài tập tường thuật
ngắn gọn diễn biến chiến dịch Điện Biên Phủ trên bản đồ (nếu có thời gian)
hoặc yêu cầu sẽ làm ở nhà.
- Hướng dẫn về nhà:
+ Vẽ lược đồ chiến dịch Điện Biên Phủ 1954 và viết 1 đoạn văn nói lên suy
nghĩ của bản thân về cuộc chiến đấu của ta ở Điện Biên Phủ (tính chất gay go,
ác liệt, tinh thần chiến đấu của quân ta …)
+ Sưu tầm tranh ảnh, mẩu chuyện về chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ.
3.2. Sử dụng tranh ảnh khi dạy tiết 29 bài 24 "Cuộc đấu tranh bảo
vệ và xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân" (1945-1946).
* Minh họa: Sử dụng các hình 41, 42, 43 trong tiết 29. Bài 24 - Cuộc đấu
tranh bảo vệ và xây dựng chính quyền dân chủ nhân dân (1945-1946).
- Yêu cầu :
+ Giáo viên chuẩn bị sẵn các bức tranh treo tường: Cử tri Sài gòn bỏ phiếu
bầu Quốc hội khóa I, Nhân dân góp gạo chống “giặc đói”, Lớp bình dân học vụ
của Công ti bản đồ giáo khoa - NXB giáo dục hoặc các hình 41, 42, 43 SGK
Lịch sử 9 phóng to.
+ Giáo viên tìm hiểu kỹ nội dung 3 bức ảnh và dự kiến phương pháp hướng
dẫn học sinh khai thác kiến thức từ 3 bức ảnh này.
16
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
- Phương pháp sử dụng:
+ Ba bức ảnh này được sử dụng khi dạy mục II, III ở tiết 29. Bài 24 - SGK
Lịch sử lớp 9.
Trước khi khai thác nội dung 3 bức ảnh này yêu cầu học sinh nắm vững tình
hình nước ta sau cách mạng tháng 8: khó khăn chồng chất khó khăn, phải đối
mặt với 3 loại giặc là giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm.
Hỏi: Em có nhận xét gì về tình hình nước ta sau khi cách mạng tháng 8
thành công?
Học sinh trả lời: Nước Việt nam đứng trước tình thế "ngàn cân treo sợi tóc”

chứng tỏ tinh thần yêu nước của nhân dân Sài Gòn nói riêng, nhân dân cả nước
nói chung. Họ hăng hái đi bầu cử nhằm lựa chọn ra những đại diện chân chính
của mình vào cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nước để thay mặt nhân dân
quản lý chính quyền vừa mới giành được trong cách mạng tháng Tám.
18
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
Sau khi học sinh trao đổi, phát biểu ý kiến, giáo viên miêu tả và chốt lại
(theo nội dung vừa khai thác ở trên).

Hình 42: Nhân dân góp gạo chống "giặc đói"
Bức ảnh được sử dụng khi dạy mục III - Diệt giặc đói, giặc dốt và giải
quyết khó khăn về tài chính.
Giáo viên giới thiệu bức ảnh, hướng dẫn học sinh quan sát và gợi mở để
học sinh thảo luận và tự rút ra nhận xét :
Giáo viên: Sau khi chính quyền cách mạng ra đời chưa được bao lâu đất
nước ta đứng trước tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”: thù trong, giặc ngoài, nền
kinh tế tài chính kiệt quệ, xơ xác, nạn lụt lớn xảy ra ở 9 tỉnh miền Bắc chưa
được khắc phục thì lại đến hạn hán kéo dài làm cho hơn 50% ruộng đất không
thể cấy được. Nạn đói đầu năm 1945 vừa mới cướp đi sinh mạng của hơn 2
triệu đồng bào ta, nay nạn đói mới lại tiếp tục đe dọa.
19
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
Hỏi: Trước tình hình khó khăn trên, Đảng và Chính phủ ta đã có biện pháp
trước mắt gì để giải quyết “giặc đói” ?
Học sinh trả lời:
Giáo viên: Chủ Tịch Hồ Chí Minh đã kêu gọi đồng bào cả nước nhường
cơm sẻ áo và chính Người đã nêu gương trước để nhân dân noi theo (giáo viên
kể chuyện Bác nhịn ăn để làm gương cho đồng bào cả nước)
Hỏi: Bức ảnh trên đã phản ánh điều gì? Nhân dân ta có thái độ như thế
nào trước chủ trương, biện pháp diệt giặc đói của Đảng và Chính phủ?

21
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
Hỏi: Để xóa nạn mù chữ và nâng cao trình độ văn hóa cho nhân dân lao
động, Đảng và Chính phủ ta đã có chủ trương gì?
Học sinh trả lời: 8/9/1945 Chủ Tịch Hồ Chí Minh kí sắc lệnh thành lập cơ
quan Bình dân học vụ và kêu gọi toàn dân tham gia xóa nạn mù chữ.
Hỏi: Nhân dân ta có thái độ như thế nào trước chủ trương của Đảng và
Chính phủ?
Học sinh trả lời: Hưởng ứng …
Giáo viên yêu cầu học sinh quan sát bức ảnh và trả lời câu hỏi:
Qua bức ảnh này em thấy nhân ta học tập trong điều kiện như thế nào?
Học sinh trả lời: Lớp học diễn ra vào ban đêm trong điều kiện rất thiếu
thốn, trước mặt mỗi người có một đèn dầu nhỏ…
Hỏi: Lớp học gồm những thành phần nào?
Học sinh trả lời: Lớp học gồm đủ mọi thành phần tham gia, từ người già
(ngồi ở hàng đầu) cho đến người trẻ.
Hỏi: Tinh thần và thái độ học tập của mọi người ra sao? Tinh thần đó nói
lên điều gì? Tác dụng của nó như thế nào?
Học sinh trả lời: Mọi người đều chăm chú học tập, nét mặt ai cũng lộ rõ vẻ
quyết tâm học chữ…
Giáo viên mở rộng: Chính nhờ tinh thần hiếu học của nhân dân nên chỉ
trong vòng một năm (từ 8/9/1945 đến 8/9/1946) toàn quốc đã mở được 74.957
lớp học và đã xóa mù chữ cho hơn 2 triệu người.
Giáo viên liên hệ phong trào xóa nạn mù chữ ở địa phương mình thời đó
(như phong trào đọc bảng chữ cái trước khi vào chợ…), ngày nay, chúng ta
đang thực hiện chương trình phổ cập THCS để tiến tới phổ cập THPT…
Cuối cùng giáo viên chốt lại: Trong đêm tối, dưới ngọn đèn dầu le lói, mọi
người đều chăm chú, say sưa học tập. Phong trào Bình dân học vụ đã thực sự
22
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:

4-1930 10 4 6 10 1 400
5-1930 10 5 5 10 6 5.580
6-1930 14 2 6 10 16 10 13.900
7-1930 11 2 5 8 13 5 3.650
8-1930 12 3 8 7 15 8 6.830
9-1930 80 13 6 87 93 65 211.400
10-1930 52 1 53 53 36 21.930
11-1930 32 12 44 44 30 22.735
12-1930 47 16 4 59 63 35 31.757
23
Liên hệ: Nguyễn Văn Hùng ĐT:0946734736; Email:
1-1931 21 10 2 29 31 12 20.750
2-1931 18 16 34 34 6 4.550
3-1931 22 17 39 39 10 6.300
4-1931 91 24 1 114 115 48 47.350
5-1931 60 43 1 102 103 32 21.130
6-1931 20 17 37 37 7 3.100
7-1931 16 17 33 33 7 5.460
8-1931 8 16 24 24 4 360
9-1931 2 9 11 11 1 400
10-1931 1 1 1
11-1931 1 1 1
12-1931 1 1 1
Tổng cộng 535 220 45 710 755 326 427.732
Giáo viên yêu cầu học sinh khai thác bảng thống kê và hướng dẫn học
sinh rút ra được nhận xét:
- Thời gian diễn ra đấu tranh liên tục suốt từ năm 1930 đến giữa 1931.
- Hai giai cấp cơ bản là công nhân và nông dân ở Nghệ An - Hà Tĩnh liên
tục sát cánh vùng lên đấu tranh.
Giáo viên giúp học sinh phát hiện được những thời điểm nào, thời gian nào

giảng dạy Lịch sử lớp 9 trong những năm qua. Song kinh nghiệm này mới áp
dụng ở trường nơi tôi công tác vì vậy sẽ không tránh khỏi thiếu sót, mong Hội
đồng khoa học các cấp và đồng nghiệp góp ý để có phương pháp sử dụng đồ
dùng trực quan đạt hiệu quả cao hơn nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới hiện nay.
5. Khả năng ứng dụng:
- Với phạm vi nghiên cứu trong thời gian ngắn, và có hạn phạm vi nghiên cứu
chỉ đối tượng học sinh lớp 9, khi áp dụng cần lưu ý những điểm sau:
25