Đặt vấn đề
1. Giới thiệu vấn đề nghiên cứu.
Theo tổ chức y tế thế giới (WHO) lứa tuổi vị thành niên bắt đầu từ 10-19
tuổi. Là thời kỳ chuyển tiếp từ trẻ em thành người lớn. Nó đánh dấu bằng những
thay đổi xen lẫn nhau về mặt thể chất, trí tuệ và mối quan hệ xã hội chuyển từ đơn
giản sang phức tạp. Khác với các thời kỳ phát triển khác của trẻ. Lứa tuổi vị
thành niên là lúc trẻ phần nhiều tự quyết định việc ăn uống của mình và có khả
năng tự chăm sóc cho bản thân vì vậy sự quan tâm của cha mẹ về chế độ ăn của
trẻ ít đi.
Lứa tuổi vị thành niên là giai đoạn chuyển tiếp rất quan trọng về tâm sinh lý
và dinh dưỡng, chuẩn bị cho giai đoạn phát triển đầy đủ của cơ thể, hoàn thiện
các cơ quan, chức phận [17]. Khi thiếu dinh dưỡng sẽ ảnh hưởng đến tiềm lực
sức khoẻ, sự phát triển não bộ và tư duy. Nếu trẻ bị suy dinh dưỡng sẽ để lại hậu
quả nghiêm trọng làm ảnh hưởng tới khả năng học tập, lao động, sáng tạo và gây
tổn thất về mặt kinh tế [10]. Để cải thiện tình trạng dinh dưỡng và sức khoẻ cho
lứa tuổi này và cho cả cộng đồng, hiện nay Nhà nước đã bắt đầu đưa giáo dục
dinh dưỡng và sức khoẻ vào trong nhà trường và đã có hiệu quả.
ở Việt Nam các nghiên cứu về tình trạng dinh dưỡng của trẻ em học đường
nói chung còn rất ít, đối với lứa tuổi vị thành niên ở trung học cơ sở đã có một số
nghiên cứu nhưng chỉ mới chú trọng nhiều đến vấn đề phát triển thể lực mà chưa
đề cập tới tình trạng dinh dưỡng.
Vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu này nhằm mục đích đánh giá tình
trạng dinh dưỡng, các yếu tố ảnh hưởng tới khẩu phần ăn hàng ngày của trẻ,
những tập tính lựa chọn thức ăn, ứng xử của trẻ ở lứa tuổi này về cách ăn uống.
- 1 -
2. Mục tiêu nghiên cứu
1. Mục tiêu tổng quát
Đánh giá tình trạng dinh dưỡng và tập tính dinh dưỡng của lứa tuổi vị thành
niên tại một trường Trung học cơ sở nội thành Hà Nội.
2. Mục tiêu cụ thể.
• Đánh giá tình trạng dinh dưỡng vị thành niên tại một trường trung

của thập kỉ 60 và 80 trong khi dân số thế giới tăng 46% thì lứa tuổi vị thành niên
tăng 66%. Có một tỉ lệ rất cao thanh thiếu niên sống ở các nước đang phát triển
và tỉ lệ này tăng lên rất nhanh.Theo thông kê năm 1980 có 77% dân số là ở lứa
tuổi vị thành niên sống ở các nước đang phát triển và sẽ tăng lên 83% vào năm
- 3 -
2000 [23,25]. hơn nữa đây là lứa tuổi dậy thì đó là giai đoạn đánh dấu sự chín
muồi, sự trưởng thành của trẻ.
Tình trạng dinh dưỡng của lứa tuổi nữ vị thành niên là yếu tố quan trọng góp
phần làm xuất hiện sớm hay muộn một trong các dấu hiệu phát triển sinh lý của
trẻ. Nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy các thiếu nữ có tình trạng dinh dưỡng
tốt thường có hành kinh sớm so với các thiếu nữ có tình trạng dinh dưỡng kém.
Tốc độ tăng trưởng nói chung ở thiếu nữ hành kinh sớm cao hơn so với những
thiếu nữ có hành kinh muộn. Tuy nhiên cả hai nhóm đủ và thiếu dinh dưỡng cuối
cùng đều đạt được chiều cao tương tự trong thời kỳ vị thành niên. Mặc dù phát
triển có thể xảy ra sớm hay muộn hơn và thời gian phát triển cũng có sự khác
nhau[24].
Các dịch vụ sức khoẻ hiện nay mới chỉ quan tâm tới bà mẹ và trẻ em dưới 5
tuổi mà chưa quan tâm một cách đầy đủ đến đối tượng quan trọng này, đặc biệt
các nước đang phát triển. Để lại những vấn đề quan trọng chưa được giải quyết
[23,25] .
Do vậy vấn đề sức khoẻ và phát triển đối với lứa tuổi vị thành niên đòi hỏi
đặt ra vấn đề cấp bách cho xã hội .
1.3. Tình trạng dinh dưỡng lứa tuổi vị thành niên .
đứng về góc độ sinh học lứa tuổi vị thành niên là giai đoạn chuyển tiếp rất
quan trọng, chuẩn bị cho giai đoạn phát triển đầy đủ của cơ thể. Tầm vóc thấp
(còi cọc) ở tuổi vị thành niên được coi là chỉ tiêu đánh giá tình trạng dinh dưỡng
trong quá khứ, nó phản ánh quá trình tích luỹ chồng chất của sự thiếu ăn và môi
trường sống kém. Người ta cho rằng 25% chiều cao có được của con người đạt
được ở lứa tuổi vị thành niên, kết thúc tuổi dậy thì cũng là kết thúc tăng trưởng về
chiều cao[17].

- Trẻ sống trong vùng bị thiếu ăn.
- Trẻ ăn nhiều quà vặt như kẹo hoặc nước ngọt, thường là những trẻ ở thành
thị mà bố mẹ thường đi làm xa hoặc thường vắng nhà [29].
- 5 -
Theo kết quả nghiên cứu của một số tác giả nước ngoài cho thấy tình trạng
dinh dưỡng kém ở trẻ em vị thành niên 12-18 tuổi theo chỉ số BMI khá phổ biến.
Nepal 36%, ấn Độ 33%.
ở Việt Nam cũng đã có một số các nghiên cứu về lứa tuổi học đường.
Mondiere năm 1875 đo chiều cao của 3774 trẻ em miền Nam Việt Nam, nghiên
cứu sự phát triển thể lực của học sinh Hà Nội 1943 của Đỗ Xuân Hợp. Đến 1985
là nghiên cứu của Hà Huy Khôi và Bùi Thị Nhu Thuận thì cho thấy: tuy trọng
lượng và chiều cao của học sinh Hà Nội thấp hơn so với NCHS, nhưng cao hơn
so với HSSHVN (1975) và Đỗ Xuân Hợp (1943) và các số liệu đã công bố trước
đây. Nghiên cứu này đã chỉ ra khác biệt rõ ràng giữa trẻ em nông thôn và thành
phố. Cân nặng và chiều cao trung bình của trẻ em Hà Nội cao hơn hẳn trẻ em
nông thôn [24].
Nghiên cứu của Trần Văn Dần và cộng sự về sự phát triển thể lực của học
sinh 6-14 tuổi sau một thập kỷ (81-90) thấy rằng không có sự khác biệt giữa nam
và nữ về chiều cao và cân nặng, học sinh Hà Nội nói chung thời điểm 1990 đều
cao hơn 1981, sự gia tăng về chiều cao nhanh, sự gia tăng về cân nặng chậm.
Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt giữa trẻ em nông thôn và trẻ em thành phố,
trẻ em thành phố có xu hướng phát triển thể lực tốt hơn ở nông thôn ở mọi lứa
tuổi [2]. Một nghiên cứu khác của Trần Văn Dần và cộng sự về sự phát triển thể
lực của học sinh 8-14 tuổi trên một số vùng dân cư miền Bắc thập kỷ 90 cũng cho
thấy có sự gia tăng về chiều cao của cả học sinh nông thôn và thành phố, cân
nặng gia tăng rõ ở trẻ em thành phố [3].
Theo dõi tình hình phát triển thể lực của học sinh Hà Nội của Viện Dinh
dưỡng 1995 so với số liệu 1985 của Hà Huy Khôi và Bùi Thị Nhu Thuận, sau 10
năm tốc độ tăng về chiều cao trung bình là 5-6 cm và phát triển chiều cao ở trẻ
trai tốt hơn trẻ gái ở các lứa tuổi. Các tác giả Thẩm Hoàng Điệp 1992, Phan Thị

tăng huyết áp, bệnh tim do mạch vành, đái đường hay bị các rối loạn dạ dày, ruột,
sỏi mật Theo Popkin ở Mỹ béo phì là 26% [26].
- 7 -
ở nước ta nền kinh tế đang trong thời kỳ chuyển tiếp, với sự phân cực ngày
càng tăng giữa giàu và nghèo đã ảnh hưởng không ít đến dinh dưỡng và sức khoẻ
của trẻ. Bên cạnh tỷ lệ suy dinh dưỡng còn khá cao, tỷ lệ thừa cân và béo phì đã
có xu hướng gia tăng đặc biệt là tại các đô thị lớn [7].
Theo số liệu năm 1990 của FAO, tỷ lệ béo phì chung ở thành thị nước ta là
1,57%, tăng gấp 4 lần so với năm 1985 là 0,4% [22].
1.4. Các yếu tố ảnh hưởng.
1.4.1. Yếu tố kinh tế, xã hội.
Một trong những biểu hiện của tình trạng kinh tế - xã hội đó là thu nhập.
Nghiên cứu của Ahmed và cộng sự (1991) về ảnh hưởng của tình trạng kinh tế -
xã hội đến sự phát triển của trẻ học đường ở Banglades cho thấy trẻ từ các gia
đình có thu nhập cao có cân nặng và chiều cao theo tuổi cao hơn so với trẻ từ các
gia đình có thu nhập thấp [19].
Một nghiên cứu khác ở Thái Lan cũng thấy rằng tình trạng dinh dưỡng của
trẻ em tuổi học đường cần được lưu tâm, học sinh ở tầng lớp xã hội thấp có tỷ lệ
mắc các bệnh thiếu dinh dưỡng cao [21]. Một nghiên cứu ở Anh về vấn đề liên
quan giữa tình trạng thất nghiệp của bố các em, những trẻ em bố bị thất nghiệp có
chiều cao thấp hơn so với những trẻ em có bố đi làm việc.
Một nghiên cứu ở Malaysia (1997) cho thấy các gia đình có thu nhập thấp
thì có nguy cơ nhẹ cân và thấp còi hơn hẳn gia đình có thu nhập cao[6].
Kích cỡ gia đình cũng ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ, đặc biệt
là các nước đang phát triển. Các tác giả còn cho thấy tình trạng học vấn của cha
mẹ có liên quan đến chất lượng bữa ăn của trẻ [6].
1.4.2. Khẩu phần:
Để đảm bảo cho cơ thể phát triển tốt, yếu tố quan trọng hàng đầu là chế độ
dinh dưỡng. Ngay từ thời xa xưa, các nhà y học cổ đại đã biết được vai trò của
dinh dưỡng trong phòng và điều trị bệnh.

Học sinh trung học cơ sở từ 12 - 15 tuổi ở nội thành Hà Nội.
2.2. Địa điểm nghiên cứu
Trường trung học cơ sở Ngô Sỹ Liên Hà Nội.
2.3. Thiết kế nghiên cứu
Sử dụng phương pháp nghiên cứu mô tả với cuộc điêu tra cắt ngang tại thời
điểm tháng 5 -2001.
2.4. Chọn mẫu
2.4.1. Cỡ mẫu điều tra nhân trắc
áp dụng công thức: n = Z
2
1-
α
/2

2
e
pq
Trong đó:
Z là giá trị tương ứng của hệ số giới hạn tin cậy với hệ số tin cậy 95%.
P tỉ lệ điều tra trước là: 23% tỷ lệ thiếu cân vị thành niên.
q = 1 - p
e sai số mong muốn = 5%
Vậy theo công thức tính cỡ mẫu n = 1,96
2
x
2
050
770230
,
,x,

Bình thường: chỉ số BMI từ 5 –85 pexen tin .
Trên 85 pexentin chỉ số khối cơ thể (BMI) của quần thể tham chiếu chuẩn
coi là có nguy cơ thừa cân.
• Khẩu phần: Hỏi tần suất tiêu thụ thực phẩm.
• Nữ sinh hỏi tuổi bắt đầu có kinh.
• Hỏi các yếu tố liên quan đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ.
- 11 -
2.5.2. Các phương pháp thu thập số liệu.
2.5.2.1. Nhân trắc.
• Đo chiều cao đứng:
Để thước đo theo chiều thẳng đứng vuông góc với mặt đất nằm ngang, thước
có chia độ đến mm. Người được đo bỏ guốc dép, đi chân không, đứng thẳng quay
lưng vào thước đo. Gót chân, mông, vai và đầu theo một chiều thẳng đứng, mắt
nhìn thẳng ra phía trước theo đường thẳng nằm ngang, bỏ xuôi hai tay theo 2 bên
mình. Dùng thước vuông áp sát đỉnh đầu vuông góc với thước và ghi kết quả với
một số lẻ.
• Cân nặng: Dùng cân Seca có độ chính xác đến 0,1kg. Cân được đặt ở vị trí
ổn định và bằng phẳng. Cân được kiểm tra và chỉnh trước khi cân. Kết quả được
ghi theo kg với 1 số lẻ. Đối tượng chỉ mặc quần áo mỏng, đi chân đất, đứng ở
giữa bàn cân, không được cử động, mắt nhìn thẳng.
• Vòng cánh tay: dùng thước mềm, không chun giãn với độ chính xác 0,1
cm. Đối tượng được đo vòng cánh tay trái, vòng đo đi qua điểm giữa cánh tay trái
tính từ mỏm cùng vai đến mỏm trên lồi cầu xương cánh tay. Cánh tay trái của trẻ
được đo trong tư thế thả lỏng tự nhiên, bỏ hết quần áo. Kết quả đo được ghi đến
một số lẻ.
2.5.2.2. Khẩu phần thực tế .
Hỏi tần suất xuất hiện lương thực, thực phẩm trong ngày, tuần, tháng qua.
2.5.2.3. Dấu hiệu dậy thì.
Phỏng vấn để biết được tuổi bắt đầu có kinh của nữ sinh.
2.5.2.4. Các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường, gia đình và tập tính ăn

- 13 -
Nhận xét:
Tổng số đối tượng nghiên cứu gồm cả nam và nữ từ 12-15 tuổi là 300. Trong đó
nam là 124 và nữ là 176.
Bảng 2. Trình độ văn hoá và nghề nghiệp của cha mẹ
Mẹ (n=300)
Văn hoá
n %
Cấp II 10 3.4
Cấp III 43 14.4
Trung cấp 34 11.3
ĐH/CĐ 213 70.9
Nghề nghiệp
Công nhân 11 3.7
CBCNV 174 57.8
Về hưu 0 0
Buôn bán 48 15.9
Nội trợ 38 12.8
Khác 29 9.8
Bố
(n=298)
Văn hoá
Cấp II 4 1.3
Cấp III 37 12.4
Trung cấp 24 8.1
ĐH/CĐ 232 78.2
Nghề nghiệp
Công nhân 10 3.4
CBCNV 190 63.8
Về hưu 5 1.7

13 31 40,08 ± 6,87 152,46±7,40 49 40,11± 5,97 149,48 ± 4,97
14 26 45,67 ± 8,54 157,62 ±10,46 50 43,15 ± 6,18 152,61 ± 6,05
15 34 49,68 ± 9,73 161,39±6,40 22 44,9 ± 5,94 154,46 ± 4,68
Nhật xét:
Chiều cao và cân nặng trung bình của học sinh trường Ngô Sỹ Liên tăng dần
theo tuổi.
- 15 -
ở học sinh nam cân nặng ở lứa tuổi 12 sang 13 tăng ít. Nhưng ở tuổi 13 - 15
tăng nhiều và mỗi năm tăng được 4,8 kg. Chiều cao tăng nhanh từ 12 sang 13: 7
cm, từ 13 -15 tăng trung bình 5 cm/năm.
ở nữ, cân nặng tăng nhanh ở tuổi 12- 13, tăng được 3,5 kg. Những tuổi sau
giảm dần. Chiều cao tăng trung bình 2,54cm/năm.
Biểu đồ 1: Chiều cao của học sinh nam và nữ
145.7
146.84
152.46
149.48
157.62
152.61
161.39
154.46
135
140
145
150
155
160
165
ChiÒu cao
12 13 14 15

Vòng cánh tay BMI
X ± SD X ± SD
12 33
21,32 ± 5,56 18,68 ± 2,59
13 31
20,25 ± 2,52 17,20 ± 2,45
14 26
21,77 ± 2,52 18,35 ± 2,71
15 34
21,67 ± 2,77 18,94 ± 2,67
Nhận xét:
Vòng cánh tay của học sinh nam trường Ngô Sĩ Liên Hà Nội giao động từ
20- 21 cm. ơ lứa tuổi 14 vòng cánh tay phát triển nhiều nhất (21,77 cm). Chỉ số
BMI thấp nhất ở lứa tuổi 13, tăng dần ở lứa tuổi 14 đến 15.
Bảng 6: So sánh vòng cánh tay của nữ vị thành niên NSL-Hà Nội
với nữ vị thành niên Quảng Bình
Tuổi
HN QB
p
n
X ± SD
n
X ± SD
12 55
19.4 ± 2.0
78
17.1 ± 1.5
< 0.001
13 49
20.1 ± 2.1

17.0 ± 2.3
78
15.1 ± 1.3
< 0.05
13 49
17.9 ± 2.2
74
15.7 ± 1.7
< 0.05
14 50
18.6 ± 2.7
58
16.5± 1.7
< 0.05
15 22
18.6 ± 1.8
55
17.8 ± 1.8
> 0.05
Nhận xét:
Chỉ số BMI của nữ vị thành niên ở trường NSL cao hơn so nữ vị thành niên
QB ở lứa tuổi 12 -14 với p < 0,05.
Tuy nhiên ở lứa tuổi 15 không thấy có sự khác biệt với p > 0,05.
Bảng 8. Tình trạng dinh dưỡng phân theo mức độ
thiếu cân, bình thường, thừa cân.
Giới
< 5 th 5% - 85th 85 - 95th
n
n % p n % p n % p
Nam 21 16.9 <0.05 91 73.4 <0.01 12 9.7 <

0
10
20
30
40
50
12 13 14 15
Tuæi
C©n nÆng
Cã
Cha
Nhận xét:
- 19 -
Cân nặng, trung bình ở học sinh đã có kinh cao hơn ở trẻ chưa có kinh ở
cùng độ tuổi. Sự khác biệt này chỉ có ý nghĩa ở độ tuổi 12, 13 với p < 0,001 và
0,05. ở độ tuổi 14, 15 chưa thấy có ý nghĩa. Mức độ chênh lệch này giảm dần từ
12-15 tuổi và khoảng cách lần lượt là 7,6,5,4 kg.
3.3.2. Tình trạng phát triển sinh lý của học sinh nữ .
Bảng 9. Tỷ lệ có kinh theo tuổi ở học sinh nữ từ 12 - 15tuổi
Tuổi n
Có kinh Chưa có kinh
n % n %
12 55 18 33,3 37 66,7
13 49 30 61,0 19 39,0
14 50 46 92,8 4 7,2
15 22 19 86,4 3 13,6
Tổng 176 113 100 63 100
Nhận xét:
Qua kết quả điều tra cho thấy ở cả 4 nhóm tuổi nghiên cứu đều đã có học
sinh có kinh.

(%)
2-6
lần/tuần(%)
ít khi ăn (%)
1 Gạo 97.6 2.4 0
2 Thịt các loại 39.3 57 3.7
3 Cá các loại 12.5 67.5 20
4 Trứng 16.8 68.4 14.8
5 Đậu đỗ 16.8 51.3 31.9
6 Tôm, tép 4.7 52 43.3
7 Cua 2 35.6 62.4
8 Lạc, vừng 10.4 33.6 56
9 Dầu mỡ 64.3 26.8 8.9
10 Bơ 13.1 32.5 54.4
11 Sữa 37.6 37 25.4
12 Bánh kẹo 16.1 40.9 43
13 Nước ngọt 11.7 31.6 56.7
14 Rau xanh các loại 79.5 18.1 2.4
15 Quả chín các loại 79.2 20.2 0.6
Nhận xét:
Kết quả cho thấy lương thực tiêu thụ chủ yếu trong ngày là gạo (97,6%) và
ngày nào cũng có. Các loại tôm, cua ít được sử dụng (43,3% và 62,4%). Thịt, cá,
trứng xuất hiện trong ngày nhiều (39,3%; 12,5%; 16,8%)
Dầu mỡ sử dụng hàng ngày cao 64,3%.
Tỷ lệ số trẻ sử dụng ra xanh và quả chín hàng ngày cao (79,5 % và 79,2%).
Trong 3 nhóm sữa, bánh kẹo và nước ngọt thì hàng ngày sử dụng sữa nhiều
nhất, tiếp đến là bánh kẹo và nước ngọt (37,6%; 16,1%; 14,7%).
- 21 -
3.4.2. Tập tính ăn uống của trẻ
Bảng 11. Số bữa chính trong một ngày ngày, người chuẩn bị,

Số học sinh có ăn bữa phụ là (68,5%) trong đó phần lớn ăn một bữa phụ (56,9%).
- 22 -
Ta thấy số học sinh luôn ăn sáng là 77,2%. Chiếm một tỷ lệ khá cao. Chỉ có 3%
là ít khi ăn. Có 11,1% học sinh ăn kiêng và 81,5% ăn theo bữa.
Bảng 13. Ăn quà vặt và những thứ thích ăn khi ăn vặt.
n %
Ăn quà vặt
Có 190 63,30
Không 99 33,00
Không biết 11 3,700
Tổng 300 100
Đồ ăn
Bánh kẹo 75 25,2
Hoa quả 152 51,0
Bơ sữa 60 20,1
Bim bim/ bỏng ngô 85 28,5
Nước ngọt 87 29,2
Nhận xét:
Ta thấy số học sinh ăn quà vặt là 66,3%. Phản ánh sự ăn quà vặt khá cao,
chiếm gần 2/3 trong tổng số.
Những thứ thích ăn khi ăn quà vặt nhiều nhất là hoa quả 51%, sau đó là
nước ngọt 29,2% và một số khác.
Bảng 14. Kiến thức vệ sinh và dinh dưỡng của học sinh.
Kiến thức Đúng %
Kể đúng 4 nhóm thức năn cần thiết 247 82.2
Thịt, cá, trứng, đậu phụ giàu chất
dinh dưỡng gì nhất ?
260 86.6
Rau quả cung cấp nhiều chất dinh
dưỡng nào nhất ?

Bảng 16. Tự nhận xét về sự gầy béo của bản thân
Thực tế n Tự nhận % đúng
Bình thường 248
Bình thường 166 66,9
Gầy 57 23,0
Béo 25 10,1
Gầy 37
Bình thường 17 46
Gầy 17 46
Béo 3 8
Thừa cân 15
Bình thường 6 42,9
Gầy 1 7,1
Béo 8 50
Nhận xét:
Số học sinh nhận xét mình bình thường có tỷ lệ đúng cao nhất (66,9%), tuy
nhiên tỷ lệ này còn thấp. Ngược lại, học sinh gầy mà cho mình là bình thường là
46% và học sinh thừa cân vẫn cho là bình thường chiếm gần một nửa 42,9%.

- 24 -
Chương iv
Bàn luận
4.1. Tình trạng dinh dưỡng của học sinh
4.1.1. Sự phát triển về thể lực
Kết quả nghiên cứu cho thấy cân nặng và chiều cao của trẻ tăng dần ở cả hai
giới. Cân nặng và chiều cao của trẻ nam cao hơn của trẻ nữ ở mọi lứa tuổi. Sự
chênh lệch chiều cao có ý nghĩa thống kê với P < 0,05 ở lứa tuổi 13-15. Kết quả
này của chúng tôi cũng tương tự với nhận định của tác giả Từ Ngữ khi nghiên cứu
9587 trẻ từ 6-15 tuổi tại Hà Nội, Hải Dương, Phú Thọ và Tiền Giang [16].
Biểu đồ 6. So sánh cân nặng của học sinh nam trường Ngô Sỹ Liên 2001