 ! "#$%#
SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI
TRƯỜNG THPT SÔNG RAY
********
Mã số :……………
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG KĨ THUẬT SƠ ĐỒ TƯ DUY
TRONG DẠY HỌC MÔN GDCD BẬC THPT
Người thực hiện: Phạm Thị Dinh
Lĩnh vực nghiên cứu:
Quản lí giáo dục: 
Phương pháp dạy học bộ môn: GDCD 
Phương pháp giáo dục: 
Lĩnh vực khác: 
Có đính kèm:
 Mô hình.  Phần mềm.  Phim ảnh.  Hiện vật
Cẩm Mỹ, ngày 10 tháng 05 năm 2014
&#$%#' (#$%#)*#*1

 ! "#$%#
SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC
I. THÔNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN
1. Họ và tên: Phạm Thị Dinh
2. Ngày tháng năm sinh: 24 - 01- 1984
3. Nam, nữ: Nữ
4. Địa chỉ: 166, ấp Cọ Dầu I, xã Xuân Đông, huyện Cẩm Mỹ, tỉnh Đồng Nai.
5. Điện thoại: 0907775440 (CQ)/ 0613.713.758 (NR);
6. Fax: E-mail: [email protected]
7. Chức vụ: Tổ trưởng Tổ GDCD, Bí thư Chi Đoàn GV
8. Đơn vị công tác: Trường THPT Sông Ray
II. TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

1. Kết luận Trang 32
2. Đề xuất, khuyến nghị Trang 33
VI. TƯ LIỆU THAM KHẢO Trang 35
VII. PHỤ LỤC Trang 36
1. Một số SĐTD của HS Trang 36
2. Hướng dẫn cài đặt và sử dụng phần mềm iMindMap 7 Trang 40
&#$%#' (#$%#)*#*3

 ! "#$%#
BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Viết tắt Viết đầy đủ
GDCD Giáo dục công dân
SĐTD Sơ đồ tư duy
PPDH Phương pháp dạy học
KTDH Kĩ thuật dạy học
GV Giáo viên
HS Học sinh
SGK Sách giáo khoa
CNTT Công nghệ thông tin
BGH Ban giám hiệu
THPT Trung học phổ thông
Sở GD & ĐT Sở Giáo dục và Đào tạo
PL Pháp luật
CD Công dân
TNPL Trách nhiệm pháp lý
ĐĐ Đạo đức
MQH Mối quan hệ
BĐ Bình đẳng
DT Dân tộc
TG Tôn giáo

Tổ quốc. Tuy nhiên, môn học này từ trước tới nay trong nhận thức của phụ huynh HS
cũng như của HS đây là môn học có vai trò thứ yếu và mờ nhạt trong nhà trường.
Việc dạy và học thường diễn ra một cách khô khan, nặng nề, ít gây hứng thú cho HS,
do đó hiệu quả giáo dục còn gặp nhiều hạn chế chưa đem lại những kết quả như mong
đợi của các nhà quản lý giáo dục cũng như các GV giảng dạy bộ môn.
Với đặc thù là môn học thuộc lĩnh vực khoa học xã hội nên HS thường phải ghi
chép với lượng kiến thức lý thuyết nhiều. Thực tế trong các trường trung học hiện nay
cho thấy vẫn còn nhiều HS chưa biết cách học, cách ghi nhớ kiến thức thực sự mà chỉ
học thuộc lòng, học vẹt, thuộc một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ được kiến
thức trọng tâm, hoặc không biết liên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với
nhau. Việc học như vậy khiến các em mất rất nhiều thời gian mà không đem lại hiệu
quả cao.
Với những lý do trên, là một GV môn GDCD, tôi luôn ý thức nhiệm vụ của mình
là phải đổi mới phương pháp để nâng cao chất lượng dạy học đồng thời phát huy tính
tích cực của HS. Trong suốt 1 năm học qua, tôi đã áp dụng kĩ thuật sơ đồ tư duy vào
&#$%#' (#$%#)*#*5

 ! "#$%#
trong quá trình giảng dạy của mình. Tôi nhận thấy, hiệu quả và chất lượng dạy học
tăng lên rất nhiều. Chính vì thế, tôi chọn đề tài “Sử dụng kĩ thuật sơ đồ tư duy trong
dạy học môn GDCD bậc THPT ” làm đề tài để viết sáng kiến kinh nghiệm của mình.
Ở đề tài này, phạm vi nghiên cứu và sử dụng của tôi được thực hiện ở 4 lớp
(10B1, 10B2, 12C1, 12C2). Thông qua việc sử dụng KTDH tích cực này, tôi mong
muốn chia sẻ cùng đồng nghiệp những kinh nghiệm bản thân cũng như nhận được
góp ý, trao đổi của quý đồng nghiệp để đề tài hoàn thiện hơn.
II. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1. Cơ sở lý luận.
Tổng quan về Phương pháp dạy học
a. Phương pháp dạy học là gì ?
PPDH là lĩnh vực rất phức tạp và đa dạng. Có nhiều quan niệm, quan điểm khác nhau

duy ( lược đồ tư duy, bản đồ tư duy)
#I?+J*>?106+'-90?@*1
%% $>H!1%% $?10K:+**L6HM# $
?10NA+@01L<6H
b. PPDH tích cực là gì ?
PPDH tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉ những
phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo
của người học.
"Tích cực" trong PPDH tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái
nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực.
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của
người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không
phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy. Trong dạy học tích cực,
HS là chủ thể của mọi hoạt động, GV chỉ đóng vai trò là người tổ chức, hướng dẫn.
Tuy nhiên để dạy theo phương pháp tích cực thì GV phải nỗ lực nhiều so với dạy theo
phương pháp truyền thống.
Sự chuyển biến về hoạt động trong lớp học có thể thể hiện qua các sơ đồ sau:
&#$%#' (#$%#)*#*7

 ! "#$%#
&#$%#' (#$%#)*#*8

 ! "#$%#
c. Định hướng đổi mới PPDH
Định hướng chung về đổi mới PPDH là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng
tạo, tự học, kĩ năng sử dụng vào thực tiễn, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học,
môn học, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, tạo hứng thú học tập cho HS, tận
dụng công nghệ mới nhất, khắc phục lối dạy truyền thống truyền thụ một chiều các
kiến thức có sẵn.
Đổi mới PPDH được thực hiện theo các định hướng sau:


 ! "#$%#
thức có liên quan với nhau và trình bày vấn đề theo một hệ thống logic. Tuy nhiên,
qua quan sát thực tế giảng dạy thì HS còn hạn chế trong tư duy lập luận và trình bày
đầy đủ kiến thức. Do đó GV phải tổ chức các hoạt động để HS chủ động tích cực, tự
giác chiếm lĩnh kiến thức.
III. TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
1. Sơ đồ tư duy là gì ?
- Là KTDH nhằm tổ chức và phát triển tư duy, giúp người học chuyển tải thông tin
vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não một cách dễ dàng, đồng thời là phương
tiện ghi chép sáng tạo và hiệu quả :
+ Mở rộng, đào sâu và kết nối các ý tưởng.
+ Bao quát được các ý tưởng trên một phạm vi rộng.
- SĐTD được phát triển bởi Tony Buzan vào những năm 60 của thế kỉ XX. Ông là
nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới về bộ não và phương pháp học tập. Hiện nay trên
thế giới ước tính có khoảng 250 triệu người sử dụng kĩ thuật này, đã và đang đem lại
những hiệu quả đáng kinh ngạc, nhất là trong lĩnh vực giáo dục. SĐTD giúp cho bộ
não hoạt động một các tự nhiên với sự phối hợp hoạt động của hai bán cầu não (bán
cầu não phải và bán cầu não trái) giúp cho việc học trở nên thú vị và hiệu quả hơn
nhiều lần. Sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc, sự sáng tạo, sự liên
tưởng, cảm xúc, trí tưởng tượng và lý luận giúp HS có thể tăng cường trí nhớ và tiết
kiệm thời gian đáng kể (bởi vì một lượng lớn thông tin được rút gọn trong vài từ khóa
và hình ảnh)
&#$%#' (#$%#)*#*10

 ! "#$%#
2. Ưu điểm của SĐTD trong dạy và học
&#$%#' (#$%#)*#*11

 ! "#$%#

SĐTD sẽ có bố cục hệ thống mạch lạc, nếu biết dùng khoảng cách dòng phù hợp giữa
các thành phần. Cách dòng có tổ chức làm nổi bật hình ảnh, giúp chúng ta tổ chức
phân cấp, phân hạng hiệu quả. Nhờ vậy, SĐTD luôn dễ dàng khai triển và trông đẹp
mắt.
b. Liên kết
&#$%#' (#$%#)*#*12

 ! "#$%#
- Dùng mũi tên để chỉ các mối liên hệ cùng nhánh hoặc khác nhánh.
Nhờ những mũi tên chỉ dẫn, chúng ta sẽ nhanh chóng nhìn tháy sự liên hệ giữa các
vùng trong SĐTD. Nhũng mũi tên này có thể chạy chỉ theo một chiều, hay phân thành
nhiều mũi và kích cỡ, hình thù cũng thay đổi. Nhờ đó, mà tư duy của chúng ta có định
hướng không gian.
- Dùng màu sắc.
Màu sắc là một trong những công cụ tăng cường trí nhớ và sáng tạo hiệu quả nhất.
Dùng màu săc để làm kí hiệu hay phân biệt các vùng trong SĐTD sẽ làm tăng tốc độ
tiếp cận thông tin và khả năng nhớ thông tin đó. Các kí tự hay biểu tượng bằng màu
sắc có thể được ấn định bởi từng cá nhân hay cả nhóm.
- Dùng kí hiệu.
Khi dùng kí hiệu, chúng ta có thể lập tức tìm mối liên kết giữa các bộ phận trên cùng
một trang trong SĐTD. Kí hiệu cũng giúp tiết kiệm thời gian.
Chẳng hạn, chúng ta dùng kí hiệu đơn giản để biểu thị người, các thành phần hay quy
trình….
Một số kí hiệu được sử dụng phổ biến:
Kí hiệu Từ/ Cụm từ Kí hiệu Từ/ Cụm từ
+ Cộng, gộp, thêm vào ↑ Tăng
- Trừ, bớt ra, bỏ ra ↓ Giảm
= Bằng % Phần trăm
≠ Không bằng ≤ Nhỏ hơn hoặc bằng
< Nhỏ hơn ∑ Tổng cộng, kết luận

- Vạch liên kết trung tâm dùng nét đậm.
Bộ não lập tức nhận thức được ngay tầm quan trọng của các ý tưởng trung tâm bằng
cách tô đậm những mạch liên kết cần thiết.
- Đường bao ôm sát các nhánh.
Với các hình thù ngẫu nhiên, chúng ta có thể sắp xếp những mẩu thông tin trong các
hình thù đó. Cách tập hợp thông tin thành từng bó cũng là một cách được nhiều người
biết đến để tăng trí nhớ.
- Ảnh vẽ thật rõ ràng.
Hình thức mạch lạc giúp tư duy mạch lạc hơn. SĐTD rõ ràng trông đẹp mắt hơn.
- SĐTD luôn nằm theo chiều ngang.
Bố cục theo chiều ngang ( bố cục phong cảnh) thông thoáng hơn bố cục chiều dọc
( bố cục chân dung). SĐTD nằm ngang cũng dễ đọc hơn.
- Luôn viết chữ in thẳng đứng.
Kiểu chữ thẳng đứng giúp não của bạn dễ dàng nắm bắt những ý tưởng được diễn đạt,
và quy tắc này có tác dụng với cả chiều dòng chữ cũng như chiều số chữ. Dòng chữ
càng gần nằm ngang càng tốt, vì SĐTD sẽ dễ đọc hơn. Góc nghiêng tối đa không quá
450 .
d. Tạo phong cách riêng
SĐTD càng đậm nét cá nhân thì càng dễ đọc và dễ nhớ các thông tin hơn. Vì vậy hãy
sáng tạo theo quy tắc “ 1+’’, có nghĩa là sau mỗi lần thực hiện phải giàu sắc thái hơn,
nổi bật hơn, giàu trí tưởng tượng hơn, nhiều logic liên kết hơn và đẹp hơn.
&#$%#' (#$%#)*#*14

 ! "#$%#
4. Các bước vẽ SĐTD [3:86]
Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm
Bước đầu tiên khi vẽ SĐTD là vẽ (viết) chủ đề trung tâm trên tờ giấy đặt nằm ngang.
Quy tắc vẽ chủ đề trung tâm:
- Vẽ chủ đề trung tâm để từ đó phát triển ra các ý khác.
- Có thể sử dụng từ ngữ vào hình vẽ chủ đề nếu chủ đề không rõ ràng.

VD : SĐTD ôn thi HKI GDCD 12
&#$%#' (#$%#)*#*16

 ! "#$%#
b. SĐTD theo nội dung từng chương, từng phần
Lớp 10:
+ Phần 1 : Công dân với việc hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học
+ Phần 2: Công dân với đạo đức.
Lớp 11:
+ Phần 1: Công dân với kinh tế.
+ Phần 2: Công dân với chính trị - xã hội.
Lớp 12: Công dân với PL.
VD: SĐTD chương trình SGK GDCD 10 phần 2 Công dân với đạo đức
c. SĐTD theo bài, đoạn
SĐTD có thể tóm tắt kiến thức của một bài hay một phần trong bài. GV có thể sử
dụng SĐTD để dạy bài mới hay củng cố, ôn tập.
&#$%#' (#$%#)*#*17

 ! "#$%#
VD: SĐTD theo đoạn
- Mục 1. Chất và Mục 2 .Lượng (Bài 5 Cách thức vận động, phát triển của sự vật, hiện
tượng -GDCD 10)
-Mục 2a. Vi phạm pháp luật ( Bài 2 Thực hiện Pháp luật -GDCD 12)
&#$%#' (#$%#)*#*18

 ! "#$%#
VD: SĐTD theo bài
- Bài 7 Thực tiễn và vai trò của thực tiễn ( 2 tiết -GDCD 10)
- Bài 12 Công dân với tình yêu, hôn nhân và gia đình ( Tiết 1-GDCD 10)
&#$%#' (#$%#)*#*19

Quy trình dạy HS cách thiết kế SĐTD gồm 3 bước:
Bước 1: Cho HS đọc hiểu SĐTD.
Bước 2: Học cách thiết kế SĐTD bằng cách cho HS hoàn thiện các SĐTD do GV vẽ
sẵn nhưng còn thiếu nhánh, thiếu nội dung…
Bước 3: Thực hành vẽ SĐTD trên giấy, bìa, bảng…
Từ việc HS nắm vững được phương pháp xây dựng SĐTD và quy trình tổ chức xây
dựng SĐTD trong dạy học, đồng thời qua kết quả nghiên cứu thực nghiệm và lý luận
của nhiều nhà hoạt động trong ngành giáo dục, có thể tóm tắt một số hoạt động dạy
học trên lớp với SĐTD như sau:
Hoạt động 1: HS lập SĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của GV.
Hoạt động 2: HS hoặc đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh về SĐTD
mà nhóm mình đã thiết lập.
Hoạt động 3: HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện SĐTD về kiến thức của
bài học đó. GV sẽ là người cố vấn giúp HS hoàn chỉnh SĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến
thức của bài học.
Hoạt động 4: củng cố kiến thức bằng một SĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn hoặc một
SĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh, cho HS lên trình bày, thuyết minh
về kiến thức đó.
&#$%#' (#$%#)*#*23

 ! "#$%#
c. Một số bài dạy sử dụng SĐTD.
Trong quá trình dạy bài mới, Gv hướng dẫn HS khai thác nội dung trong SGK. Vì
SGK sử dụng những chữ in nghiêng để nhấn mạnh những kiến thức cần nhớ ( định
nghĩa, khái niệm, quy luật, tóm tắt, ), những chữ nhỏ in để đặt câu hỏi dẫn dắt, gợi
mở, nêu ví dụ, chỉ dẫn, chú thích,…giúp HS phân biệt được ý chính, ý phụ của bài
học. Điều này rất hữu ích cho HS vẽ SĐTD.
* SĐTD theo đoạn.
Bài 2 Thực hiện pháp luật ( tiết 2-GDCD 12)
#L>6O*H&:%P

không chịu nộp tiền phạt vì lí do ông không nhận ra
biển báo đường một chiều, bạn A mới 16 tuổi, còn
nhỏ, chỉ biết đi theo ông nên không đáng bị phạt.
GV: Theo em, lí do mà bố bạn A đưa ra có xác đáng
không ? Cảnh sát giao thông phạt cả hai bố con bạn
A có đúng không ? Bạn A có phải chịu trách nhiệm
về hành vi của mình không ?
HS: thảo luận theo nhóm nhỏ ( trong cùng một bàn)
và đưa ra câu trả lời.
GV nhận xét.
Hoạt động 2: Vẽ SĐTD
GV đặt câu hỏi, HS trả lời và vẽ SĐTD.
Hành vi của hai bố con bạn A là một hành vi vi phạm
PL. Gv yêu cầu HS vẽ SĐTD về vi phạm PL. $9Q
87R&:%PSTE**9T.
Gv: Dựa vào tình huống trên HS hãy chỉ ra dấu hiệu
của một hành vi vi phạm PL.
* Dấu hiệu thứ nhất là hành vi trái PL. $9Q1
GCA9-U?R91%PSH
- Hành vi của hai bố con bạn A đã vi phạm Luật Giao
thông đường bộ vì bạn A chưa đủ tuổi điều khiển xe
máy mà đã lái xe trên đường, hai bố con đều đi xe
ngược chiều quy địnhlàm những việc mà PL không
cho phép ( hành động). Giả sử bố con bạn A không
đội nón bảo hiểmkhông làm những việc PL quy
định phải làm ( Không hành động). $9QV1
:RWMX6S
- Hành vi của hai bố con bạn A đã xâm phạm đến trật
tự an toàn giao thông, có thể gây nguy hiểm cho hai
bố con và những người tham gia giao thông trên