Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
A. Nêu vấn đề :
Là giáo viên ai cũng muốn giờ dạy của mình đạt kết quả cao, học sinh nắm
chắc kiến thức và vận dụng những kiến thức đó vào thực hành. Việc sử dụng đồ
dùng trực quan là một yêu cầu không thể thiếu để nâng cao hiệu quả và chất lượng
dạy học, đặc biệt là trong việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay. Triết học
cũng đã khẳng định : Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng là qui luật của
quá trình nhận thức. Trực quan là yếu tố có thể nói vô cùng quan trọng trong giờ
học của học sinh. Tục ngữ cũng có câu : Trăm nghe không bằng một thấy. Tuy
nhiên, mỗi bộ mộn có những nét đặc trưng riêng biệt đòi hỏi người giáo viên phải
có trình độ sư phạm, phải linh hoạt, sáng tạo trong việc sử dụng đồ dùng trực quan.
Riêng với bộ môn Ngữ văn, một môn học với đặc thù tư duy bằng hình tượng
thông qua hệ thống ngôn ngữ của tác phẩm thì việc sử dụng đồ dùng trực quan cũng
có những đặc thù riêng. Chính những đặc thù riêng đó đã khiến cho không ít những
giáo viên dạy bộ môn này băn khoăn : không biết mình sử dụng trực quan như vậy
có hợp lí không? không biết mình làm như thế có làm mất đi tính hình tượng của tác
phẩm văn học không? Có làm giảm trí tưởng tượng của học sinh không?
Đồng cảm với những băn khoăn đó, xuất phát từ thực tế giảng dạy của đồng
nghiệp, kinh nghiệm thực tế của bản thân trong việc dạy học môn Ngữ văn, tôi
mạnh dạn đưa ra những kinh nghiệm và một số giải pháp cho việc sử dụng đồ dùng
trực quan trong một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9 –
THCS.
B. Giải quyết vấn đề:
I. Những suy nghĩ của bản thân về việc sử dụng đồ dùng trực quan của
giáo viên ngữ văn hiện nay:
Ai cũng biết việc sử dụng giáo cụ trực quan là một phương tiện góp phần
không nhỏ làm nên thành công của tiết dạy. Bởi nó làm cho bài dạy trở nên phong
phú sống động hơn, tạo hứng thú cho học sinh trong việc tiếp thu kiến thức. Đối với
môn Ngữ văn cũng không ngoại lệ. Trong thực tế, việc sử dụng trực quan trong việc
giảng dạy môn Ngữ văn đang là một vấn đề được đông đảo giáo viên quan tâm. Tôi
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9

khi ta đọc : Kiều càng sắc sảo mặn mà – So bề tài sắc lại là phần hơn.
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
2
Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
Trên đây là một số dẫn chứng cụ thể ở một vài tiết dạy mà giáo viên sử dụng
đồ dùng trực quan chưa đạt hiệu quả trong giờ dạy văn, thậm chí đã vô tình lôi học
sinh ra khỏi bài văn và đã biến giờ văn thành giờ giảng tranh. Bởi ngày nay công
nghệ thông tin phát triển, vài năm gần đây, phong trào giảng dạy bằng giáo án điện
tử đã nở rộ ở nhiều địa phương trên cả nước . Nhìn chung các giáo viên đều thừa
nhận việc sử dụng phương pháp dạy này có ưu điểm là bài giảng trình bày đẹp, hình
ảnh sinh động dễ cuốn hút học sinh. Tuy nhiên với tư liệu quá phong phú nên có
giáo viên vì “tham” mà đưa cả vào bài dạy, không muốn bỏ đi hình ảnh nào vì hình
ảnh nào cũng thấy đẹp và hay. Vậy chúng ta nên sử dụng đồ dùng trực quan như
thế nào để có hiệu quả mà không làm mất đi vẻ đẹp của văn chương ?
II. Vài kinh nghiệm và giải pháp để sử dụng có hiệu quả đồ dùng trực
quan trong một số tiết dạy đọc – hiểu văn bản
Nhà văn sáng tạo tác phẩm bằng ngôn ngữ nghệ thuật. Người dạy cần bằng
sự rung động của mình qua ngôn ngữ trong sáng , cử chỉ, nét mặt phù hợp, cùng tác
giả mà chuyển tới người đọc là chính. Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta
kiêng dùng tranh ảnh, hiện vật trong giảng văn. Ví dụ để giới thiệu tác giả có thể
dùng tranh ảnh chân dung, với một số hiện vật ngày nay khó hiểu như : tác phẩm
chữ Hán, đồng hào đôi, văn tự…có thể dùng hình mẫu. Trong một số trường hợp cụ
thể như một đoạn phim tư liệu, một điệu hát then (bài Nói với con của Y Phương)
hoặc tranh phong cảnh : Pắc bó, Tây Bắc, sông Hương, động Phong Nha…Tuy
nhiên, dùng tranh ảnh để giới thiệu, gây tâm thế chứ nhất quyết không dùng để
giảng.
1. Khâu chuẩn bị đồ dùng trực quan :
- Cần nhiều thời gian, nhất là khâu sưu tầm những tư liệu hình ảnh, âm thanh
có nội dung phù hợp với bài giảng. Hiện nay nội dung ở mạng rất phong phú và đa
dạng, bất cứ thông tin, hình ảnh nào cũng có thể có.

- Em đã từng đặt chân đến thăm hoặc qua thông tin đại chúng được thấy nơi ở
của chủ tịch Hồ Chí Minh chưa ? Hãy thuyết minh về nơi ở của chủ tịch Hồ Chí
Minh.
+ Sau khi học sinh trả lời, giáo viên sẽ minh họa tranh về ngôi nhà sàn của
Bác.
Nhà sàn của Bác
2.2. Văn bản Đấu tranh cho một thế giới hòa bình, minh họa một đoạn phim
tư liệu về vụ thử bom nguyên tử để giúp học sinh hình dung cụ thể hơn về hậu quả
và sự hủy diệt của vũ khí hạt nhân ( nếu dạy có màn hình) hoặc một số tranh ảnh về
bom nguyên tử.
* Câu hỏi dẫn dắt vấn đề:
- Em đã nghe nhắc đến hoặc chứng kiến ( qua thông tin đại chúng ) những vụ
thử vũ khí hạt nhân chưa ? Hãy kể ngắn gọn lại những điều em đã biết ấy .
+ Giáo viên cho học sinh thảo luận và nêu sự hiểu biết của mình, sau đó giáo
viên sẽ giới thiệu một đoạn phim về một vụ thử bom nguyên tử ( nếu dạy màn hình)
hoặc bức ảnh chụp cảnh thử bom nguyên tử và hậu quả của nó.
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
6
Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
Cảnh thử bom nguyên tử và hậu quả của nó
2.3. Truyện Kiều : tác phẩm bất hủ của nền văn học nước ta đã được dịch ra
nhiều thứ tiếng trên thế giới . Để khẳng định nội dung giá trị đó của tác phẩm đồng
thời chứng minh với học sinh nói có sách mách có chứng, giáo viên nên minh họa
một số hình ảnh tác phẩm dịch đó.
* Câu hỏi dẫn dắt vấn đề :
- Em biết Truyện Kiều đã được dịch ra những thứ tiếng nào trên thế giới ?
+ Sau khi học sinh trả lời , giáo viên sẽ minh họa bìa tác phẩm Truyện Kiều
được dịch sang tiếng Đức :
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
7

ánh đúng hiện thực của cuộc kháng chiến chống Mĩ ở Trường Sơn năm xưa ; giúp
người đọc thấy được sự khốc liệt của những năm tháng ấy, nhiều xe - đoàn xe ra
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
9
Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
trận chứ không phải một chiếc. Đồng thời từ tiểu đội gợi sự đoàn kết , gắn bó của
những người lính. Các em sẽ hiểu thêm về hiện thực đó qua đoạn phim (hoặc bức
ảnh )sau :
Cảnh đoàn xe ra trận
2.6. Lặng lẽ SaPa của Nguyễn Thành Long : Truyện viết về cuộc sống và
công việc của nhân vật anh thanh niên làm công tác khí tượng trên đỉnh cao Yên
Sơn 2600m thuộc dãy núi Hoàng Liên Sơn – đỉnh núi cao nhất nước ta. Tất nhiên ở
độ cao như vậy, thời tiết thật khắc nghiệt, đặc biệt cái rét buốt khi đêm về nhưng
cũng không kém phần nên thơ của cảnh núi rừng mà bàng bạc khói mây. Nhằm
giúp học sinh hiểu thêm về vẻ đẹp của nhân vật anh thanh niên trong hoàn cảnh ấy
đồng thời để chứng minh cho nhận định của Nguyễn Thành Long cũng là câu văn
toát lên chủ đề tư tưởng của tác phẩm Trong cái lặng im của SaPa, dưới những
dinh thự cũ kĩ của SaPa, SaPa mà chỉ nghe tên, người ta đã nghĩ đến chuyện nghỉ
ngơi, có những con người làm việc và lo nghĩ như vậy cho đất nước , tôi sẽ minh
họa bức tranh về đỉnh Phan - xi- phăng.
* Câu hỏi dẫn dắt vấn đề :
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
10
Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
- Em biết gì về SaPa của đất nước ta ? Hãy giới thiệu sơ lược địa danh ấy ?
+ Sau khi học sinh nêu sự hiểu biết của mình, giáo viên sẽ giới thiệu một bức
ảnh chụp cảnh dãy núi Hoàng Liên Sơn và bức ảnh về cảnh mây mù ở đó.
Một con đèo thuộc dãy núi Hoàng Liên Sơn
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
11

Khi phân tích đến khổ thơ thứ 3 :
Bác nằm trong giấc ngủ bình yên
Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền
Tôi sẽ minh họa bức tranh chụp hình ảnh vị cha già vĩ đại của dân tộc đang
yên nghỉ trong lăng thật hiền từ như đang ngủ.
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
14
Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
* Câu hỏi dẫn dắt vấn đề :
- Hình ảnh vị cha già kính yêu của dân tộc được tác giả miêu tả ở khổ thơ 3
như thế nào ?
+ Giáo viên bình thêm hình ảnh đó sau khi học sinh nêu cảm nhận : Bác đã ra
đi nhưng Bác vẫn nằm đó, thanh thản, bình yên như đang nghỉ ngơi sau một đời bôn
ba vì dân, vì nước. Có lẽ rất nhiều em chưa được đặt chân đến viếng lăng và chưa
tận mắt thấy được hình ảnh của Bác ở trong lăng, cô sẽ giới thiệu với các em bức
ảnh chụp hình ảnh Bác đang yên ngủ nơi ấy :
2.8. Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê: Để tạo tâm thế cho học sinh
tiếp xúc và đón nhận một văn bản viết về hình ảnh những cô gái thanh niên xung
phong trong cuộc kháng chiến chống Mĩ kiên cường, bất khuất, lạc quan trong hoàn
cảnh chiến tranh mưa bom lửa đạn, tôi sẽ đưa lên một đoạn phim về hình ảnh ba cô
gái thanh niên xung phong đang quan sát máy bay địch ném bom, đếm bom chưa
nổ, xác định vị trí và phân công làm nhiệm vụ phá bom. Trận dội bom vừa xong,
các cô vội chạy ra khỏi nơi ở và đi làm nhiệm vụ - đánh dấu những quả bom chưa
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
15
Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
nổ và làm nhiệm vụ phá bom, tiếng hát trong trẻo bỗng cất lên như phá tan đi sự
hiểm nguy và không khí u ám đen sì của khói đạn lúc bấy giờ. Nếu không có màn
hình thì giáo viên có thể minh họa tranh ảnh về các nữ thanh niên xung phong làm
công việc phá bom mở đường thời chống Mĩ, tranh ảnh về mười cô gái Đồng Lộc…

sâu hơn nội dung bài học. Ví dụ sau khi học xong bài thơ Viếng lăng Bác, có em
nêu cảm nhận rất xúc động : Em không kìm được nước mắt khi được theo chân tác
giả Viễn Phương vào lăng viếng Bác. Bác nằm đó thanh thản, bình yên như đang
ngủ, trông thật hiền từ, phúc hậu nhưng sao em vẫn cảm thấy nhói trong tim…
Tôi xin kể một câu chuyện xảy ra ở lớp 9/3 ( năm học 2007-2008), trong khi
trình chiếu đoạn phim liên quan đến văn bản Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh
Khuê. Cả lớp theo dõi chăm chú cảnh địch dội bom như mưa và những tiếng nổ xé
trời, đến đoạn tiếng hát cất lên thì tôi nghe một học sinh nam thốt lên: lạc quan
quá ! Và lúc ấy tôi cảm thấy mình đã thành công khi mở màn bài học bằng hình ảnh
minh họa ấy. Tôi cảm thấy hứng thú hơn và tôi nhận thấy như vậy là các em đã
phần nào hiểu về nội dung văn bản học hôm nay. Hình ảnh minh họa đã tạo được
tâm thế tốt để giúp các em đón nhận văn bản.
* Kết quả cụ thể :
Năm học 2006 - 2007 - khi chưa áp dụng đề tài :
Năm học 2007 - 2008 khi áp dung đề tài :
IV. Kinh nghiệm rút ra :
Sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn 9
19
Sử dụng đồ dùng trực quan cho một số tiết dạy đọc - hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn 9
Nội dung bài giảng được minh họa bằng tranh ảnh và âm thanh sống động
khiến học sinh tỏ ra thích thú và tiếp thu bài nhẹ nhàng hơn.
- Đối với các văn bản liên quan đến các sự kiện lịch sử, hình ảnh giúp học
sinh dễ liên hệ giữa quá khứ và hiện tại.
C. Kết luận :
Tóm lại, trực quan trong dạy văn là rất phong phú, đòi hỏi người giáo viên
phải vận dụng như thế nào cho hợp lí để mang lại hiệu quả. Trực quan trong giờ văn
không thể ví như bản đồ đối với Địa lí, sa bàn đối với lịch sử, thí nghiệm đối với
Vật lí, kẻ vẽ với Toán học được.
Trên đây là một số kinh nghiệm của tôi về việc sử dụng đồ dùng trực quan
trong một số tiết đọc - hiểu văn bản. Những kinh nghiệm trên tôi đã kiểm nghiệm