DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
TRONG LUẬN VĂN ĐHSPHN
:
Đại học Sƣ phạm Hà Nội
ĐHQGHN
:
Đại học Quốc gia Hà Nội
ĐC
:
Đối chứng
GV
:
Giáo viên
HTH
:
Hệ thống hóa
HTHKT
:
Hệ thống hóa kiến thức
HS
:
Học sinh
NXB
:
Nhà xuất bản

Phiếu học tập
PPDHTC

GPSS
SVH
ĐVCXS
DT
QT
CLSS
NTTH

Phƣơng pháp dạy học tích
cực
Giải phẫu so sánh
Sinh vật học
Động vật có xƣơng sống
Di truyền
Quần thể
Cách li sinh sản
Nhân tố tiến hóa


1.1.2. Kĩ năng………………………………………………………… 13
1.1.2.1. Khái niệm về kĩ năng 13
1.1.2.2. Kĩ năng hệ thống hóa kiến thức 14
1.2. Cơ sở thực tiễn 14
1.2.1. Phƣơng pháp xác định thực trạng của viêc dạy học Tiến hóa-Sinh
học 12- ở các trƣờng THPT 14
1.2.2. Kết quả điều tra về sự hiểu biết của GV về HTH và việc GV rèn
luyện kĩ năng HTHKT cho HS 15
1.2.2.1. Tình hình GV hiểu biết về HTHKT 15
1.2.2.2.Tình hình GV sử dụng HTHKT trong dạy học 16
1.2.3. Tình hình rèn luyện kĩ năng HTHKT của HS 17
1.2.3.1. Tình hình học sinh sử dụng HTHKT trong học tập 17
1.2.3.2. Tình hình học sinh đƣợc rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức
trong học tiến hóa- Sinh học 12- THPT 17
Chương 2: CÁC BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỆ THỐNG
HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC TIẾN HÓA SINH HỌC 12-
THPT ……….22
2.1. Phân tích cấu trúc phần Tiến hóa- Sinh học 12- THPT 22
2.1.1. Mục tiêu dạy học phần 6: “ Tiến hóa”- Sinh học 12- THPT 22
2.1.1.1 Về kiến thức 22
2.1.1.2. Về kĩ năng 22
2.1.1.3. Về thái độ 23
2.1.2. Cấu trúc chƣơng trình phần tiến hóa 24
2.1.2.1. Sự phát triển của những tƣ tƣởng tiến hóa 24
2.1.2.2. Cấu trúc kiến thức phần Tiến hóa- Sinh học 12-THPT 26
2.2.Các nhóm kĩ năng HTHKT Tiến hóa cần hình thành 35
2.2.1. Kĩ năng xác định đƣợc các kiến thức cơ bản 35
2.2.2. Kĩ năng xác định quan hệ giữa các kiến thức 36
2.2.3.Kĩ năng sắp xếp các kiến thức vào hệ thống 37
2.2.3.1. Kĩ năng trình bày HTHKT bằng bảng hệ thống 37

thức mới bằng lập sơ đồ hệ thống 59
2.5.2. Rèn luyện kĩ năng HTHKT cho HS trong khâu củng cố, hoàn thiện
kiến thức ………………… 60
2.5.2.1. Rèn luyện kĩ năng HTHKT cho HS trong khâu củng cố, hoàn
thiện kiến thức bằng lập bảng 60
2.5.2.2. Rèn luyện kĩ năng HTHKT cho HS trong khâu củng cố, hoàn
thiện kiến thức bằng lập sơ đồ hệ thống 61
2.5.3. Rèn luyện kĩ năng HTHKT cho HS để tổ chức hoạt động tự học ở
nhà cho HS……… …………………………… 63
2.5.3.1. Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT trong tổ chức
hoạt động tự học ở nhà cho HS bằng lập sơ đồ hệ thống 63
2.5.3.2. Sử dụng các biện pháp rèn luyện kỹ năng HTHKT trong tổ chức
hoạt động tự học ở nhà cho HS bằng lập sơ đồ hệ thống 65
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM……… 67
3.1. Mục đích thực nghiệm…… ………………………… 67
3.2. Nội dung thực nghiệm
3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm …… 67
3.4. Kết quả thực nghiệm………………………… …………… 69

3.4.1. Đánh giá định lƣợng…………………………………………………69
3.4.1.1. Phân tích kết quả trong TN………………………………… 69
3.4.1.2. Phân tích kết quả sau thực nghiệm……………………………69
3.4.2. Đánh giá định tính………………………………………………… 74

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ………………………………………83
1. Kết luận…………………………………………………… 83
2. Khuyến nghị 84
TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………….85

1

Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học là vấn dề cấp thiết mang
tính thời sự đối với sự nghiệp giáo dục nước ta, đổi mới phương pháp dạy học
phải thành một ưu tiên chiến lược để tìm giải pháp hữu hiệu nhằm thực hiện
các mục tiêu kinh tế xã hội. Rèn luyện kĩ năng HTHKT là yếu tố quan trọng
góp phần đổi mới phương pháp dạy học sinh học hiện nay.
1.2. Do vai trò của việc hệ thống hóa kiến thức trong dạy học
Như chúng ta đã biết, nắm vững kiến thức là phải giải thích được
đặc điểm bản chất, xác định được mối quan hệ giữa các yếu tố cấu trúc và sắp
xếp kiến thức theo một trình tự có hệ thống. HTHKT là mức độ cao của việc
nắm vững và củng cố mục tiêu cơ bản của việc dạy học.
Trong những thập kỉ gần đây,Sinh học phát triển vô cùng mạnh mẽ,
đã tích lũy được một khối lượng lớn các tài liệu có tính chất sự kiện, hình
thành những quan điểm khoa học có tính chất phương pháp luận mới. Một
trong những quan niệm quan điểm quan trọng đó là quan điểm cấu trúc hệ
thống. Vì vâỵ, trong nhà trường, năng lực HTHKT cần được nhận thức như
một tiếp cận mới về phương pháp đào tạo và xa hơn nữa như một năng lực
cần hình thành trong mục tiêu đào tạo.Khi vận dung quan điểm này vào dạy
học nói chung và dạy học Sinh học nói riêng giúp phát triển các thao tác tư
duy cơ bản: phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa, hệ
thống hóa và khả năng hình thành năng lực tự học cho HS.
HTH là thao tác thực hiện nhằm sắp xếp kiến thức trở thành một hệ
thống. Bởi vậy, việc rèn luyện biện pháp logic hệ thống hóa có vị trí quan
trọng trong sự phát triển năng lực tư duy lí thuyết cho HS. HTH kiến thức còn
có tác dụng làm phong phú thêm kiến thức đã học bằng một tư tưởng mới,
xem xét, giải quyết các vấn đề đã học dưới một góc độ mới.HTHKT không
những hình thành được kiến thức mới, củng cố những kiến thức đã được học
mà còn sắp xếp chúng thành hệ thống chặt chẽ giúp lí giải được quá trình phát
triển của kiến thức. Vì vậy, năng lực HTHKT là một trong những năng lực

3

cho học sinh trong dạy học tiến hóa sinh học 12 trung học phổ thông”.
2. Lich sử nghiên cứu:
2.1. Trên thế giới:
HTHKT có cơ sở khoa học của nó là lí thuyết Graph. Xét về mặt
lịch sử, lí thuyết Graph ra đời cách đây 200 năm trong quá trình giải các bài
toán đố.Trong thời gian rất lâu, nó ở ngoài lề phương hướng chính của các
nhà bác học, mặc dù vị trí của nó đã ở “vương quốc toán học”. Mãi đến
những năm 30 của thế kỉ XX lí thuyết Graph mới được xem như một nghành
Toán học riêng biệt và được trình bày lần đầu tiên trong công trình của
Komig- nhà toán học Hungari. Ngày nay, Graph đã xâm nhập một cách hữu
cơ với các mức độ khác nhau vào hầu hết Toá dụng học hiện đại và có ứng
dụng hiệu quả trong khoa học giáo dục.
Quan điểm hệ thống và cấu trúc hệ thống đã được đề cập tới trong
triết học như: Ănghen, V.I. Lênin, Miller, Varberrtalanffy Trong các lĩnh
vực khác nhau về Sinh học đã rất nhiều ý kiến của các nhà khoa học đề cập
đến bản chất, vai trò của nhận thức, của tiếp cận cấu trúc hệ thống.
Kodolova T.A (1978) với công trình: “Các biện pháp sư phạm để
dạy học sinh cuối cấp về mối quan hệ giữa sự kiện và lí thuyết”.
Anaxtaxova L.P (1981) với tác phẩm: “ Công tác độc lập của học
sinh về sinh học đại cương”.
Brunov và các tác giả khác với: “Hình thành các hoạt động trí tuệ
của học sinh”.
Mutazin G.M (1989) với: “ Các phương pháp và hình thức dạy học
Sinh học”.
Ở Pháp và những năm 70 của thế kỉ XX trong các tài liệu lí luận
dạy học có chú ý dùng phương pháp Graph để rèn luyện tính chủ động, tích
cực của học sinh từ bậc tiểu học cho đến trung học.
Tuy nhiên, những vấn đề cơ sở của việc HTHKT còn ít được nghiên

5

tác giả có nhiều đóng góp là: Nguyễn Minh Công, Nguyễn Thu Hòa, Nguyễn
Thị Là, Lê Văn Liệu, Vũ Đức Lưu, Đặng Hữu Lanh, Lê Đình Trung, Bùi Văn
Sâm
Luận văn thạc sĩ: “Xây dựng và sử dụng bảng hệ thống trong dạy
học Sinh học 10” của Trần Hoàng Xuân (2003)
Luận văn thạc sĩ: “Ứng dụng lí thuyết Graph xây dựng và sử dụng
sơ đồ để tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học Sinh học
THPT” của Phạm Thị My (2000)
Luận văn thạc sĩ: “ Xây dựng và sử dụng một số dạng sơ đồ trong
dạy học Sinh thái học lớp 11 THPT” của Phan Thị Thanh Hội (2000).
Luận văn thạc sĩ “Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho
học sinh lớp 12 trong dạy học tiến hóa” của Nguyễn Xuân Hồng (2003).
Luận văn thạc sĩ: “Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho
học sinh lớp 11 THPT trong dạy học Sinh học” của Nguyễn Thị Hòa (2008).
Tuy nhiên trong chương trình Sinh học mới, đặc biệt phần Tiến
hóa- Sinh học 12 chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu việc rèn luyện kĩ
năng hệ thống hóa kiến thức cho HS.
Do vậy, việc nghiên cứu rèn luyện kĩ năng HTHKT cho học sinh
trong dạy học Tiến hóa- Sinh học 12-THPTlà cần thiết.
3. Mục đích nghiên cứu:
Xác định biện pháp hình thành kĩ năng HTHKT trong dạy học Tiến
hóa – Sinh học 12- THPT góp phần đổi mới PPDH bộ môn.
4. Phạm vi nghiên cứu:
Do điều kiện nên đề tài mới nghiên cứu ở học sinh của một số
trường tại Hà Nội.
5. Đối tượng và khách thể nghiên cứu:
5.1. Đối tượng nghiên cứu
Kĩ năng HTHKT và biện pháp rèn luyện kĩ năng HTHKT trong dạy

7

9.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
Nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài
9.4 Sử dụng thống kê toán học để xử lí số liệu
Sử dụng các tham số đặc trưng sau để xử lí kết quả các bài kiểm tra, kết
quả đánh giá theo thang điểm 10:
 Điểm trung bình:



n
i
ii
nx
n
x
1
1

TrÞ sè trung b×nh c«ng
x
: x
i
lµ gi¸ trÞ cña 1 ®iÓm sè nhÊt ®Þnh
n
i
lµ sè bµi lµm cã ®iÓm sè lµ x
i

n lµ tæng sè bµi lµm
 Sai số trung bình cộng:

Cv (%) =
100.
x
s

 Kiểm định độ tin cậy về sự chênh lệch của 2 giá trị trung bình cộng
của TN và ĐC bằng đại lượng kiểm định t
d
theo công thức:
t
d
=
2
2
2
1
2
1
21
n
s
n
s
xx

9
Giá trị tới hạn của t

x
1
,
x
2
là điểm trung bình của các lớp khối ĐC và thực nghiệm.
10. Nhng úng gúp mi ca ti
10.1. T s phõn tớch logic ni dung kin thc c bn v mi quan h
gia cỏc kin thc trong phn 6: Tin húa- Sinh hc 12- THPT lm c s
xỏc nh cỏc k nng HTHKT.
10.2. Xỏc nh c cỏc k nng HTHKT phn Tin húa cn c rốn
luyn
10.3. xut c cỏc nguyờn tc, qui trỡnh rốn luyn k nng HTHKT.
10.4. xut cỏc bin phỏp rốn luyn HTHKT.
10.5. Thit k mu giỏo ỏn rốn luyn k nng HTHKT trong dy hc
phn 6: Tin húa.
11. Cu trỳc ca lun vn
Ngoi m u, danh mc ti liu tham kho v kt lun, lun vn
trỡnh by trong 3 chng:
Chng 1: C s ca vic rốn luyn k nng HTHKT
Chng 2: Cỏc bin phỏp rốn luyn k nng HTHKT trong dy hc phn 6:
Tin húa-Sinh hc 12-THPT.
Chng 3: Thc nghim s phm
10
Chương 1: CƠ SỞ CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG
HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC
1.1. Cơ sở lí luận

Hệ thống hóa kiến thức là một quá trình thực hiện các thao tác logic
để sắp xếp kiến thức vào một hệ thống.
Hệ thống hóa là làm cho các kiến thức về các sự vật, hiện tượng,
quan hệ…trở nên có hệ thống.
Trong dạy học, khi gặp các nội dung kiến thức nào đó người ta
thường phân tích để sắp xếp chúng theo những quan hệ nhất định tạo thành
một tổ hợp hệ thống logic gọi là hệ thống hóa kiến thức.
Viêc hệ thống hóa kiến thức phải dựa trên các dạng quan hệ giữa
các yếu tố cấu thành nội dung, nhất là quan hệ phát sinh hoặc quá trình vận
động của các yếu tố có thể được trình bày bằng bảng, sơ đồ hay trình bày theo
một logic vận động.
1.1.1.3. Vai trò của việc hệ thống hóa kiến thức
Trong dạy học, việc hệ thống hóa kiến thức được sử dụng để GV hệ
thống một nội dung nào đó. Đồng thời GV tổ chức cho HS nghiên cứu các
nguồn tài liệu và diễn đạt những thông tin đọc được, gia công nó theo một
hướng nhất định để rút ra được những mối quan hệ có tính quy luật giữa các
sự vật, hiện tượng.
Như vậy, việc hệ thống hóa kiến thức không những giúp HS hình
thành được kiến thức mới, củng cố những điều đã hoc, mà còn biết sắp xếp
chúng thành một hệ thống chặt chẽ, đồng thời hình thành kiến thức dưới một
góc độ mới, lí giải được ý nghĩa sâu xa của kiến thức, biết cách diễn đạt ý
tưởng của mình bằng ngôn ngữ của chính mình khi nghiên cứu nội dung Sinh
hoc.
Trong dạy hoc việc hệ thống hóa kiến thức sẽ có tác dụng :
- Rèn luyện kĩ năng đọc tóm tắt tìm ra ý chính, cơ bản, cốt lõi nhất

12
trong tài liệu, SGK, đồng thời thiết lập được mối quan hệ giữa các thành
phần kiến thức. quá trình này đòi hỏi HS phải vận dụng thành thạo các thao
tác tư duy cơ bản như: so sánh, phân tích, khái quát, trừu tượng hóa, xác lập

được với nhau.
Mức độ 4: Có kĩ năng phát triển cao, có sự phối hợp và sử dụng sáng tạo vốn
hiểu biết và các kĩ xảo đã có. Biết lựa chọn kĩ năng phù hợp với mục đích.
Mức độ 5: Có tay nghề cao, sử dụng thành thạo, sáng tạo các khả năng khác
nhau.
1.1.2.2. Kĩ năng hệ thống hóa kiến thức
Là khả vận dung thành thạo, sáng tạo, có mục đích các thao tác
phân chia sự vật, hiện tượng theo một trật tự logic chăt chẽ về nội dung, các
yếu tố thành phần, mối quan hệ giữa các yếu tố trong sự vật hiện tượng. Từ
đó, phối hợp chúng, khái quát chúng theo một trật tự logic nhất định thành
một chỉnh thể mới tùy theo mục đích cần hê thống.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Phương pháp xác định thực trạng của việc dạy hoc Tiến hóa- Sinh
học ở các trường THPT
Qua điều tra bằng cách xem vở ghi, vở bài tập của HS, dự giờ của
GV, trao đổi trực tiếp và sử dụng phương pháp điều tra một số GV các
trường trên địa bàn Hà nội. Cụ thể, là các GV trường THPT Trần Nhân Tông,
trường THPT Dân lập Trí Đức – Hà Nội, đồng thời khảo sát HS khối 12 của
trường THPT Trần Nhân Tông bằng câu hỏi trắc nghiệm khách quan về việc
hoc tập và tình hình GV cho HS sử dụng SGK, tình hình rèn luyện kĩ năng hệ
thống hóa kiến thức cho HS, chúng tôi thu được kết quả sau.
1.2.2. Kết quả điều tra về sự hiểu biết của GV về HTH và việc GV rèn luyện
kĩ năng HTHKT cho HS
1.2.2.1.Tình hình GV hiểu biết về HTHKT: 14
 Bảng: 1.1. Kết quả điều tra tình hình GV hiểu biết về HTH kiến thức
Mức độ
hiểu biết

Chưa biết
45/80
56,25
52/80
65,00
58/80
72,50
7/80
8,75
Biết
23/80
28,75
19/80
23,75
17/80
21,25
17/80
21,25
Đã biết
12/80
15,00
9/80
11,25
5/80
6,25
56/80
70,00
Qua bảng 1.1. cho thấy:
- Khi điều tra lấy ý kiến 80 GV thì có 56,25 % trong số đó chưa nắm được
khái niệm HTH, tỉ lệ GV đã biết đến nguyên tắc và qui trình HTHKT rất

0
Sử dụng không thường xuyên
26/80
32,5
Thường xuyên
54/80
67,5
Số liệu bảng 1.3 cho thấy đa số các GV có nhu cầu sử dụng thường
xuyên việc rèn luyện HTHKT cho HS trong dạy học. Tuy nhiên:
- Qua dự 30 tiết dạy Sinh học 12 của các GV cùng với việc kiểm tra
vở ghi của HS chúng tôi thấy SGK chủ yếu được sử dụng để HS tự đọc kiến
thức đơn giản hoặc chỉ để tóm tắt kiến thức mới theo logic bài có sẵn trong
SGK mà việc yêu cầu HS gia công xử lí nội dung phân loại tài liệu, phân tích
tư liệu tổng hợp kiến thức còn rất ít va rất hạn chế.
- Qua việc dự 30 tiết dạy Sinh học 12 chúng tôi thấy HS còn quên
mang SGK, quan sát HS qua các tiết dự giờ chúng tôi nhận thấy HS có phần
không hưởng ứng các hoạt động hoc.
Bảng: 1.4. Kết quả điều tra tình hình GV rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến
thức cho HS trong các khâu của quá trình dạy học

Qua số liệu bảng 1.4. Chúng tôi kết luận đa số các GV chú trọng
khai thác việc rèn luyện kĩ năng HTHKT cho HS ở một số khâu trong quá
trình dạy học song chưa triệt để, chủ yếu tập trung vào khâu củng cố kiến thức
Mục đích
sử dụng
Sử dụng thường
xuyên
Sử dụng không
thường xuyên
Ít sử dụng

Trong
hướng dẫn
cho HS về
nhà tự học
29
36,25
36
45,00
15
18,75
0

Trong dạy
học kiến
thức mới
12
15,00
17
21,25 27
33,75
24
30,00

16
và hướng dẫn HS tự học ở nhà.
Qua các bảng số liệu khảo sát, chúng tôi kết luận chung như sau:
- Số GV rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức chiếm tỉ lệ rất ít

thức đó vào đúng vị trí của hệ thống.
245/300

37/300 18/300
81,17

12,33 6,00

Giới hạn
nhiều bài
- tách ra được nội dung kiến thức chính
từ nhiều bài
- phân tích, xác định được mối quan hệ
giữa các thành phần kiến thức giữa các
bài.
- vận dụng các thao tác tư duy, lập
được bảng hệ thống kiến thức.
106/300

78/300

32/300
35,33


1.2.3.2. Tình hình HS được rèn luyện kĩ năng HTHKT trong học Tiến hóa –
Sinh học 12- THPT
Bảng: 1.6. Kết quả kiểm tra việc HTHKT trong vở ghi môn Sinh học của HS
HTHKT
Số lượng điều tra
(vở ghi của HS)
Số lượng vở có
sử dụng
HTHKT
Tỉ lệ %

Một mục

300

232

77,33
Một bài.
300
247
82,33
Một chương.
300
45
15,00
Toàn bộ phần tiến hóa
300
0
0

dung như thể nào và giữa các nội dung kiến thức có mối quan hệ với nhau
như thế nào, từ đó không tự lực nghiên cứu sách vở để tìm hướng dạy hoc cho
cả thầy và trò.
- Việc bồi dưỡng thay sách cho GV và một số buổi học chuyên đề khác chủ yếu
tập trung vào giải đáp thắc mắc về kiến thức chứ chưa trao đỏi nhiều về cải tiến
phương pháp dạy học. Các GV cũng chưa nhận thức được việc thay sách và câu
trúc theo SGK, chuẩn kiến thức rất phù hợp với việc đổi mới phương pháp dạy
học và đặc biệt rất thuận lợi cho việc hệ thống hóa kiến thức.
- Một số giáo viên có mong muốn làm việc này song không hiểu nguyên tắc,
không có qui trình, biện pháp rèn luyện HS kĩ năng hệ thống hóa kiến thức để
vận dụng trong quá trình dạy hoc.

19
Kết luận chương 1:
Trong chương này, chúng tôi tập trung nghiên cứu khái niệm hệ
thống, HTH kiến thức, vai trò của HTH kiến thức; phân tích khái niệm kĩ
năng, kĩ năng HTH kiến thức, cơ sở thực tiễn của rèn luyện HS kĩ năng HTH
kiến thức trong các khâu của quá trình dạy học tại các trường THPT. Việc
nghiên cứu, vận dung rèn luyện HS kĩ năng HTH kiến thức trong các khâu
của quá trình dạy học Tiến hóa- SGK cải cách Sinh học 12- THPH hầu như
chưa có tác giả nào đề cập đến.
Kết quả điều tra tình hình rèn luyện kĩ năng HTH kiến thức trong
các khâu của quá trình dạy học, ý thức học tập bộ môn và năng lực HTH kiến
thức của HS ở trường THPT hiện nay là cơ sở khẳng định việc rèn luyện HS
kĩ năng HTH kiến thức trong các khâu của quá trình dạy học phần: Tiến hóa-
Sinh học 12- THPT là cần thiết.