Hình thành thói quen sử dụng Át-lát cho học sinh THCS
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Hiện nay, việc dạy học theo phương pháp đổi mới, bám sát chuẩn kiến thức kỹ
năng là một trong những yêu cầu quan trọng của giáo dục phổ thông. Để đảm bảo
bám sát chuẩn kiến thức kỹ năng, khai thác kiến thức một cách khoa học, sáng tạo,
đòi hỏi giáo viên phải lựa chọn phương pháp dạy học, phương tiện dạy học một
cách sáng tạo, linh hoạt.
Trong các tài liệu dạy học địa lý, Át-lát địa lý là một tài liệu quan trọng, nó
vừa đóng vai trò là phương tiện dạy - học, vừa là tài liệu quan trọng trong thi cử và
cuộc sống. Tên gọi Át-lát là một từ mượn, bắt nguồn từ thần thoại Hi Lạp. Chuyện
kể rằng, thần Át-lát có sức khỏe, có thể nâng cả Trái Đất và bầu trời lên. Từ đó,
người ta lấy tên Át-lát đặt cho tập hợp các bản đồ. (tiếng Anh: atlas, có nghĩa là tập
bản đồ). Tuy nhiên, hiện nay, một tập Át-lát địa lý không chỉ là tập bản đồ, mà nó là
tập hợp các bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh và bảng số liệu thống kê... Trong đó, các bản
đồ đóng vai trò chủ đạo. Các bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh và bảng số liệu thống kê...
trong Át-lát được sắp xếp một cách khoa học, phục vụ cho mục đích dạy học, có
hình thức trình bày đẹp, chất lượng in tốt, dễ đọc, dễ nhớ. Mỗi tập Át-lát có tính
thống nhất cao về cơ sở toán học, nội dung và bố cục.
Át-lát địa lý có nhiều loại: Át-lát địa lý thế giới, Át-lát địa lý châu lục, Át-lát
địa lý khu vực, Át-lát địa lý Việt Nam...phù hợp với mục đích sử dụng cho chương
trình học tập của học sinh phổ thông cũng như sử dụng trong sản xuất và đời sống.
Trong trương trình giáo dục phổ thông, Át-lát địa lý Việt Nam được sử dụng rộng
rãi nhất, được biết đến nhiều nhất.
Át-lát địa lý Việt Nam được xây dựng dựa trên chương trình địa lý Việt Nam,
nó diễn giải các vấn đề địa lý tự nhiên, kinh tế, xã hội, đi từ cái chung đến cái riêng,
từ tự nhiên đến kinh tế xã hội, từ toàn thể đến khu vực, các bộ phận. Át-lát Địa lý
Việt Nam cũng như các loại Át-lát khác, nó có giá trị rất lớn trong nghiên cứu, học
tập Địa lý, trong sản xuất và đời sống. Đặc biệt, trong học tập địa lý ở nhà trường
phổ thông, Át-lát địa lý Việt Nam có vai trò rất quan trọng, nó có giá trị rất lớn đối

phù hợp với mục tiêu chương trình, chuẩn kiến thức, kỹ năng của mỗi cấp học.
Chính vì lí do đó, chúng tôi lựa chọn đề tài “hình thành kỹ năng sử dụng Át-lát địa
lý Việt Nam cho học sinh trung học cơ sở”.
Trang 2
Hình thành thói quen sử dụng Át-lát cho học sinh THCS
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
B. NỘI DUNG
I. Thực trạng
Trong những năm qua, nội dung chương trình và phương pháp dạy học đã có
nhiều đổi mới. Ở bộ môn Địa lý cũng vậy, chất lượng đội ngũ giáo viên ngày càng
nâng cao, các điều kiện dạy học ngày càng tốt hơn. Bên cạnh việc dạy kiến thức,
nhiều giáo viên đã chú ý đến việc hình thành kỹ năng, nên chất lượng dạy học ngày
càng được nâng cao, điều đó được thể hiện trong kết quả các kỳ thi. Học sinh đã
thành thạo nhiều kỹ năng, nhưng kỹ năng sử dụng Át-lát, nhất là học sinh trung học
cơ sở thì còn rất hạn chế.
Là những giáo viên nhiều năm dạy Địa lý khối 8, 9 và bồi dưỡng học sinh
giỏi khối 9, chúng tôi rất trăn trở trong việc rèn luyện kỹ năng sử dụng Át-lát địa lý
Việt Nam cho học sinh. Qua thực tế, chúng tôi thấy nhiều giáo viên đã nhận thức
được vai trò của Át-lát địa lý Việt Nam nên đã chú ý sử dụng trong giảng dạy trên
lớp cũng như hướng dẫn học sinh có thói quen sử dụng Át-lát trong kiểm tra và thi
cử. Tuy nhiên, mức độ sử dụng chưa nhiều, chưa thường xuyên, phạm vi sử dụng
chưa rộng, chủ yếu phổ biến cho đối tượng học sinh khá, giỏi.
Còn lại, chúng tôi thấy phần lớn giáo viên chưa quan tâm đến việc sử dụng
Át-lát, thậm chí, rất nhiều học sinh chưa một lần nhìn thấy Át-lát địa lý Việt Nam.
II. Nguyên nhân
- Giáo viên có nhận thức chưa đúng, chưa đầy đủ về vai trò của Át-lát địa lý
Việt Nam trong học tập, thi cử môn Địa Lý.
- Một số giáo viên đã thấy được vai trò của Át-lát địa lý Việt Nam nhưng
chưa mạnh dạn sử dụng trong quá trình giảng dạy trên lớp do nhiều lí do như
sử dụng Át-lát địa lý sẽ mất nhiều thời gian, “cháy” giáo án, phải thêm nhiều

sự phối hợp chặt chẽ giữa các lớp nhằm đạt mục tiêu cuối cùng là biết sử dụng Át-
lát địa lý như một nguồn cung cấp kiến thức phục vụ cho học tập, thi cử...
Để hình thành kỹ năng sử dụng Át-lát địa lý, trước tiên, giáo viên cần hình
thành các kỹ năng về bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh...nói chung là kỹ năng khai thác
kênh hình.
Trong thực tế, ngay từ bậc Tiểu học, học sinh đã được làm quen với bản đồ,
biểu đồ một cách đơn giản. Lên lớp 6, các em được học khá đầy đủ về bản đồ: Ký
hiệu bản đồ, tỷ lệ bản đồ, phương hướng trên bản đồ...và cũng được thực hành lập
và đọc một số bản đồ đơn giản. Đặc biệt, chương trình Địa Lý lớp 7 rất chú ý đến
việc rèn kỹ năng bản đồ, biểu đồ.
Trang 4
Hình thành thói quen sử dụng Át-lát cho học sinh THCS
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
• Để rèn kỹ năng đọc bản đồ cho học sinh, chúng ta có thể tiến hành các bước
từ đơn giản đến phức tạp như sau:
- Bước 1: Rèn kỹ năng nhận biết, chỉ và đọc tên các đối tượng địa lý trên bản
đồ. (Ví dụ: Chỉ và đọc tên các đô thị, các dòng biển, các con sông...)
- Bước 2: Rèn kỹ năng xác định phương hướng, đo đạc tính toán trên bản đồ.
(Ví dụ: xác định phương hướng, đo khoảng cách giữa 2 địa điểm dựa vào tỉ lệ
bản đồ...)
- Bước 3: Rèn kỹ năng xác định vị trí, mô tả từng yếu tố thành phần của tự
nhiên, kinh tế, xã hội được biểu hiện trên bản đồ. (Ví dụ: Xác định vị trí môi
trường đới nóng, đới ôn hòa; xác định vị trí địa lý, mô tả đặc điểm địa hình
châu Phi, châu Mỹ...)
- Bước 4: Rèn kỹ năng xác định các mối liên hệ địa lý trên bản đồ. (Ví dụ:
Dựa vào lược đồ để vận dụng các mối liên hệ để giải thích các đặc điểm về
khí hậu, sông ngòi...)
- Bước 5: Rèn kỹ năng mô tả tổng hợp địa lý một khu vực, bao gồm cả vị trí
địa lý, địa hình, khí hậu, sông ngòi, sinh vật, dân cư, kinh tế...
Trong các bước trên, bước 1 và bước 2 được hình thành từ lớp 6, bước 3,

Chênh lệch
Kết luận
Mưa
Tháng mưa nhiều
Tháng mưa ít
Kết luận
Kỹ năng đọc các bảng số liệu, các tranh ảnh cũng được hình thành một
cách liên tục từ tiết này qua tiết khác, lớp này qua lớp khác như trên.
Cùng với quá trình tích lũy kiến thức địa lý, các kỹ năng địa lý dần dần được
hoàn thiện, cách thức đọc, nhận xét bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh...của học sinh ngày
càng sâu sắc, chính xác, chặt chẽ.
Để rèn kỹ năng bản đồ, biểu đồ cho học sinh, một công cụ quan trọng rất có
giá trị trong rèn kỹ năng, rất gần với Át-lát địa lý, đó là cuốn TẬP BẢN ĐỒ. Như
trên đã nói, “atlas” hiểu theo nghĩa đơn giản chính là “tập bản đồ”
Tập bản đồ bao gồm các bài tập và bài thực hành địa lý. Các câu hỏi, bài tập
trong tập bản đồ được cân nhắc, lựa chọn cho phù hợp với từng cấp học. Thông qua
quan sát, phân tích và làm việc với bản đồ, lược đồ, sơ đồ, biểu đồ...học sinh sẽ có
điều kiện nắm chắc kiến thức, kỹ năng của bài học. Tập bản đồ có thể dùng để ôn
bài cũ, củng cố bài mới, rèn luyện kỹ năng thực hành và kiểm tra bài. Làm việc tốt
với tập bản đồ là bước đệm quan trọng để học sinh có thể làm quen, làm việc tốt với
Át-lát địa lý.
Như vậy, khi học sinh đã tương đối hoàn thiện kỹ năng khai thác kênh hình,
kỹ năng sử dụng tập bản đồ thì có thể cho học sinh làm quen với Át-lát địa lý. Khi
đó, từ làm quen đến sử dụng thành thạo Át-lát địa lý là rất gần, vì các kỹ năng cần
thiết các em đã có.
Trang 6
Hình thành thói quen sử dụng Át-lát cho học sinh THCS
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Có thế sơ đồ hóa quá trình hình thành kỹ năng sử dụng Át-lát địa lý cho học
sinh như sau:

- Xác định vị trí địa lý nước ta.
- Cho biết các điểm cực Bắc, cực Nam, cực Đông, cực Tây nằm ở tỉnh nào?
- Cho biết nước ta có biên giới trên đất liền với những nước nào?
Sau một thời gian sử dụng, học sinh sẽ có thói quen là mỗi lúc cần tìm kiếm
các thông tin liên quan đến bản đồ, biểu đồ, các em sẽ mở Át-lát địa lý Việt Nam ra
để tìm. Khi sử dụng thành thạo, các em còn có thể hình dung được nội dung đó nằm
ở trang nào của Át-lát.
Sau đây, chúng tôi xin hệ thống hóa lại các bài học và nội dung cần sử dụng
Át-lát địa lý Việt Nam để các bạn bè đồng nghiệp tham khảo.
KHỐI 8
TT BÀI NỘI DUNG SỬ DỤNG AT-LAT
1
Vị trí, giới hạn, hình dạng
lãnh thổ Việt Nam
Xác định vị trí, giới hạn, hình dạng lãnh thổ
Việt Nam.
Xác định các điểm cực Bắc, cực Nam, cực
Đông, cực Tây.
2 Vùng biển Việt Nam
Xác định vị trí, giới hạn vùng biển Việt Nam.
Xác định các đảo, quần đảo trong biển Đông
thuộc chủ quyền Việt Nam.
3
Đặc điểm tài nguyên
khoáng sản Việt Nam
Xác định các mỏ khoáng sản chính của nước ta.
4 Đặc điểm địa hình Việt Nam
Nêu đặc điểm địa hình Việt Nam.
Tìm, đọc tên các dãy núi chính, các cao
nguyên, đồng bằng lớn ở nước ta.