PHẦN I - ĐẶT VẤN ĐỀ
1/ Lí do chọn đề tài:
Từ năm học 2006- 2007 sách giáo khoa THPT có sự thay đổi, trong đó
sách giáo khoa địa lí lớp 10, 11 đã thay đổi chương trình nhằm đảm bảo các
nguyên tắc: bám sát chương trình môn học, đảm bảo tính kế thừa, tính liên môn,
tính phân hoá… Tuy nhiên một số bài của sách giáo khoa địa lí lớp 10, 11 có nội
dung và thời lượng chưa phù hợp, nội dung bài quá dài so với thời gian quy định
của một tiết học làm cho tiết học không hoàn thành hết nội dung (như bài 5, bài
6, bài 11, bài 13, bài 22, bài 23, bài 36, bài 37…địa lí 10, bài 2, bài 5 tiết 3, bài 6
tiết 1, bài 9 tiết 2…địa lí 11). Trong thực tế việc dạy học môn địa lí ở các trường
phổ thông hiện nay còn gặp một số khó khăn như: thiếu các phương tiện thiết bị,
đồ dùng dạy học, một số giáo viên địa lí có trình độ tin học còn hạn chế nên chưa
kịp thời ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học làm ảnh hưởng tới chất
lượng dạy học.
Vì vậy, việc xây dựng và sử dụng sơ đồ cấu trúc trong dạy học đia lí lớp
10, 11 sẽ đem lại ý nghĩa to lớn đối với giáo viên và học sinh.
* Đối với giáo viên:
- Khắc phục những hạn chế của sách giáo khoa về nội dung và thời lượng
của một số bài.
- Góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cấu trúc trong
dạy học địa lí.
- Thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học địa lí trong các khâu: kiểm
tra kiến thức cũ của học sinh, định hướng kiến thức lúc mở đầu bài học, ra bài
tập về nhà hay củng cố kiến thức cho học sinh.
* Đối với học sinh: việc xây dựng và sử dụng sơ đồ cấu trúc trong dạy học
đia lí lớp 10, 11 giúp học sinh có khả năng chủ động, sáng tạo trong việc tiếp thu
kiến thức và hoàn thiện kiến thức địa lí.
Mặt khác các sơ đồ đã có sẵn trong sách giáo khoa, sách giáo viên địa lí
lớp 10,11 còn hạn chế nên phần lớn giáo viên phải tự xây dựng sơ đồ từ nội dung
bài học phù hợp với ý tưởng sử dụng phương pháp và phương tiện dạy học.


một chỉnh thể và mối quan hệ giữa chúng.

( SƠ ĐỒ CƠ CẤU NGÀNH CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM )
*Sơ đồ quá trình: là loại sơ đồ thể hiện vị trí các thành phần, các yếu tố và mối
quan hệ giữa các đối tượng địa lí trong quá trình vận động.
(SƠ ĐỒ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT QUANH MẶT TRỜI
VÀ CÁC MÙA Ở BẮC BÁN CẦU)

3
*Sơ đồ địa đồ học: là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về mặt không gian của
các sự vật- hiện tượng địa lí trên lược đồ, bản đồ.
( SƠ ĐỒ VỊ TRÍ CÁC KHỐI KHÍ Ở BẮC MỸ )
*Sơ đồ logic: là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong của
các sự vật-hiện tượng địa lí.
( SƠ ĐỒ Ô NHIỄM KHÔNG KHÍ )

4
- Tuy nhiên do điều kiện về cơ sở vật chất của các nhà trường còn thiếu, khả
năng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học địa lí của giáo viên hạn chế
nên việc xây dựng và sử dụng sơ đồ quá trình, sơ đồ địa đồ học, sơ đồ logic ít
được sử dụng. Trong đó sơ đồ cấu trúc là loại sơ đồ được dùng phổ biến trong
dạy học địa lí lớp 10,11 ở trường phổ thông. Vì sơ đồ này dễ xây dựng, dễ xác
định nội dung và các đơn vị kiến thức khi đưa vào sơ đồ.
- Việc nghiên cứu và thử nghiệm để đi đến ứng dụng cho tất cả giáo viên địa
lí có ý nghĩa lí luận và thực tiễn rất lớn.
2.2/ Yêu cầu của việc xây dựng và sử dụng sơ đồ cấu trúc:
Việc xây dựng và sử dụng sơ đồ cấu trúc phải đảm bảo các nguyên tắc sau:
*Tính khoa học: nội dung sơ đồ phải bám sát nội dung của bài học, các mối
quan hệ phải là bản chất, khách quan chứ không phải do giáo viên hoặc học sinh
xây dựng sắp đặt.

- Giáo viên dựa vào chính sơ đồ để soạn ra các tình huống dạy học cũng như
các thao tác, phương pháp dạy, lúc này sơ đồ chính là mục đích, phương tiện
truyền đạt của giáo viên và lĩnh hội kiến thức của học sinh.
- Trong khi sử dụng giáo viên phải hình thành rõ mạch chính, mạch nhánh
của sơ đồ, mối quan hệ nhân qủa, mối quan hệ tác động hoặc sự liên kết các đơn
vị kiến thức trên sơ đồ.
2.5/ Các ví dụ minh hoạ:
Ví dụ 1: Xây dựng và sử dụng sơ đồ cấu trúc trong việc kiểm tra kiến
thức cũ của học sinh vào đầu giờ học
- Để kiểm tra kiến thức “Bài 9-Nhật Bản-Tiết 2-Kinh tế - ĐL11” của học
sinh, giáo viên xây dựng sơ đồ và kèm theo câu hỏi: Hãy điền vào sơ đồ
sau, sản phẩm của các ngành công nghiệp Nhật Bản?
+ Chọn đỉnh của sơ đồ là mạch chính thể hiện các ngành công nghiệp có tỉ
trọng cao trong cơ cấu công nghiệp.
+ Các cạnh sơ đồ là mạch nhánh thể hiện các sản phẩm trong mỗi ngành
được để trống.6
- Sơ đồ:
CÁC NGÀNH CHIẾM TỈ TRỌNG LỚN TRONG CƠ CẤU
CÔNG NGHIỆP NHẬT BẢN

- Ví dụ 2: Xây dựng và sử dụng sơ đồ trong việc định hướng nhận thức
của học sinh- dùng vào lúc mở đầu bài học:
- Để cho học sinh nắm bắt và hiểu được cấu trúc nội dung của các ngành kinh
tế Trung Quốc , phầnII “Bài 10 - Trung Quốc - Tiết 2-Kinh tế - ĐL 11” giáo viên
chọn đỉnh của sơ đồ là kinh tế Trung Quốc, mạch nhánh là ngành công, nông
nghiệp, mạch phụ là các ngành sản xuất trong mỗi ngành chính.
- Sơ đồ:

11” giáo viên thể hiện các kiến thức cần thiết bằng sơ đồ sau:

-Sơ đồ:

8

Ví dụ 5: Sử dụng sơ đồ trong việc củng cố-đánh giá cuối bài
- Giáo viên để một số ô trống, để trống một số cạnh, yếu cầu học sinh tìm
các kiến thức điền vào ô trống hoặc vẽ và điền tiếp nội dung kiến thức khác vào
các cạnh .
- Sau khi học xong “Bài 8-Liên bang Nga-Tiết 1-Tự nhiên, dân cư và xã
hội ĐL11”, giáo viên sử dụng sơ đồ sau:

-Sơ đồ:

9
Ví dụ 6: Sử dụng sơ đồ để ra bài tập về nhà hay kiểm tra kiến thức của học
sinh
- Sau “Bài 13- Ấn Độ-Tiết 1-Tự nhiên và dân cư - ĐL11 ( Ban nâng cao )”
giáo viên yêu cầu học sinh về nhà làm bài tập sau: Bằng kiến thức đã học và dựa
vào các câu cho sẵn dưới đây; em hãy chọn và hoàn chỉnh sơ đồ ?
+Ấn Độ có 22 bang, 9 lãnh địa liên bang, hơn 200 dân tộc với hàng trăm
ngôn ngữ khác nhau.
+Tôn giáo ở Ấn Độ rất đa dạng, trong đó Ấn Độ giáo (80% dân số), Hồi
giáo (11% dân số ), là 2 tôn giáo lớn nhất và có thế lực nhất.
+Ấn Độ có đến 600 đảng phái lớn nhỏ đại diện cho quyền lợi của các giai
cấp, tầng lớp, tôn giáo.
+Sự phân biệt đẳng cấp.

10

lớn trên trái đất.
Thời gian dành
cho bài dạy
Không đủ Đủ
Kết quả đánh giá
sau tiết học
50% học sinh nhớ,
hiểu bài tại lớp.
90% học sinh nhớ,
hiểu bài tại lớp
Bài Tiêu chí so sánh
Lớp 11I
Không sử dụng sơ
đồ
Lớp 11G
sử dụng sơ đồ
Bài 8 tiết 1:
Liên Bang Nga
Thời gian dành
cho bài dạy
Không đủ Đủ
Kết quả đánh giá
sau tiết học
50% học sinh nhớ,
hiểu bài tại lớp.
90% học sinh nhớ,
hiểu bài tại lớp
PHẦN III - KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1/ Kết luận:
Việc đổi mới phương pháp trong dạy- học địa lí 10, 11 là cấp thiết nhưng

Trịnh Thị Tuyết

13