LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận án này là do tôi độc lập
nghiên cứu, xây dựng trên cơ sở tiếp thu ý tưởng khoa
học của các tác giả đi trước dưới sự hướng dẫn của
PGS,TS. Trần Thành và PGS,TS. Phạm Duy Đức.
Các cứ liệu nêu ra trong luận án là trung thực dùa
trên sự tìm tòi, nghiên cứu các tài liệu khoa học đã được
công bố, đảm bảo tính khách quan, khoa học và nghiêm túc.
Hà Nội, ngày tháng năm
Tác giả luận án
VÕ VĂN THẮNG
MỤC LỤC T
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan 01
Mục lục 02
Danh mục các chữ viết tắt 04
MỞ ĐẦU
05
Chương 1: KẾ THỪA VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA
TRUYỀN THỐNG - MÉT QUÁ TRÌNH TẤT YẾU
TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG Ở VIỆT NAM
12
1.1. Tính tất yếu của việc kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa
của dân téc trong xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay.
1.1.1. Khái niệm giá trị văn hóa truyền thống.
1.1.2. Khái niệm lối sống và nội dung lối sống ở Việt Nam hiện
nay.
1.2. Tính tất yếu của việc kế thừa và phát huy các GTVH truyền
2.3.1. Mâu thuẫn giữa kế thừa và phát huy các GTVH truyền
thống của dân téc trong xây dựng lối sống với việc coi thường
các GTVH truyền thống của dân téc, chạy theo lối sống thực
dụng, cá nhân vị kỷ.
120
120
2.3.2. Mâu thuẫn giữa kế thừa và phát huy các GTVH truyền thống
của dân téc trong xây dựng lối sống với xu hướng phương Tây hóa
trong xây dựng lối sống.
2.3.3. Mâu thuẫn giữa kế thừa và phát huy các GTVH truyền thống
của dân téc trong xây dựng lối sống với xu hướng bảo thủ, phục cổ
trong xây dựng lối sống.
124
126
Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP KẾ THỪA VÀ PHÁT
HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN THỐNG CỦA
DÂN TÉC TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG Ở VIỆT
NAM HIỆN NAY
116
3.1. Phương hướng.
3.1.1. Kế thừa và phát huy các GTVH truyền thống của dân téc
trong xây dựng lối sống gắn với sự phát triển kinh tế - xã hội.
3.1.2. Kế thừa và phát huy các GTVH truyền thống của dân téc
trong xây dựng lối sống gắn với mục tiêu, nhiệm vụ của việc xây
dựng nền văn hóa VN đậm đà bản sắc dân téc.
116
117
118
3.2. Các giải pháp chủ yếu nhằm kế thừa và phát huy các giá trị
văn hóa truyền thống của dân téc nhằm xây dựng lối sống hiện nay.
BNG Kí HIU CH VIT TT
- BCH: Ban chp hnh : Ban chấp hành
- TW: Trung ng : Trung ơng
- NQ: Ngh quyt : Nghị quyết
- Nxb: Nh xut bn : Nhà xuất bản
- TNCS: Thanh niờn Cng sn : Thanh niên Cộng sản
- GTVH: Giỏ tr vn húa : Giá trị văn hóa
- XHCN: Xó hi ch ngha : Xã hội chủ nghĩa
- KTTT: Kinh t th trng : Kinh tế thị trờng
- TS: Tin s : Tiến sĩ
- GS: Giỏo s : Giáo s
- PGS: Phú giỏo s : Phó giáo s
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong sự nghiệp đổi mới đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh,
xã hội công bằng, dân chủ và văn minh, tiến bước vững chắc lên chủ nghĩa xã
hội, Đảng ta khẳng định: Phát triển kinh tế là trọng tâm, công tác xây dựng
Đảng là then chốt; xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến,
đậm đà bản sắc dân téc vừa là mục tiêu, vừa là động lực để thúc đẩy kinh tế -
xã hội phát triển. Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước, Đảng ta đã xác định,
xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân téc là một trong sáu đặc
trưng cơ bản của chế độ xã hội mới mà chúng ta xây dựng. Một trong những
nhiệm vụ hàng đầu của việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc
dân téc chính là xây dựng tư tưởng, đạo đức và lối sống mới, đáp ứng yêu cầu
của sự nghiệp đổi mới đất nước.
Cùng với quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN,
đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và mở rộng quan hệ quốc tế trong xu
thế toàn cầu hóa, lối sống của nhân dân nước ta đã có những biến đổi đáng kể.
Mức sống của nhân dân được cải thiện đã tạo điều kiện để phát triển các nhu
cầu sáng tạo và hưởng thụ văn hóa của cá nhân và cộng đồng. Những thành
Vấn đề kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống và việc
xây dựng lối sống là vấn đề đã được nhiều tập thể, nhiều nhà khoa học nước
ta và nước ngoài quan tâm, nghiên cứu ở những mức độ khác nhau.
Tiêu biểu cho các thành tựu nghiên cứu về văn hóa và kế thừa, phát
huy các giá trị văn hóa có thể kể đến các công trình sau:
- Công trình “Về giá trị văn hóa tinh thần Việt Nam” (tập thể tác giả),
gồm 02 tập, Nxb Thông Tin Lý luận, Hà Nội, 1983 và “Giá trị tinh thần
truyền thống của dân téc Việt Nam” của GS Trần Văn Giàu, Nxb Thành phố
Hồ Chí Minh (tái bản 1993) đã phân tích một cách sâu sắc về các giá trị tinh
thần truyền thống của người Việt Nam. Đặc biệt, ở góc độ sử học và đạo đức
học, GS Trần Văn Giàu đã phân tích sự vận động của những giá trị tinh thần
truyền thống qua những sự kiện phong phú của lịch sử Việt Nam.
- Các công trình của GS Trần Đình Hượu với “Đến hiện đại từ truyền
thống” do Chương trình khoa học - công nghệ cấp nhà nước KX-07 xuất bản;
GS,TS Đỗ Huy và Trường Lưu với “Sự chuyển đổi các giá trị văn hóa trong
văn hóa Việt Nam”, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993 và Nguyễn Thu
Linh trong luận án “Tính kế thừa trong sự phát triển của nền văn hóa Việt
Nam” (Ở thời kỳ quá độ lên CNXH) là những công trình có tính chất chuyên
sâu về kế thừa giá trị truyền thống văn hóa.
Tác giả những công trình này đã nghiên cứu vấn đề kế thừa các giá trị
truyền thống trên bình diện chung của văn hóa dân téc Việt Nam.
Ở phạm vi hẹp hơn, trong luận án tiến sĩ của Cù Huy Chử (1995), tác
giả đã đứng trên quan điểm giá trị để nghiên cứu vấn đề “Kế thừa giá trị
truyền thống văn hóa dân téc trong xây dựng nền văn hóa nghệ thuật Việt
Nam”. Qua đó, tác giả đề xuất một số giải pháp nhằm thúc đẩy sự kế thừa
các giá trị truyền thống văn hóa dân téc để xây dựng nền văn hóa nghệ thuật
Việt Nam.
Gần đây đã có nhiều hội thảo chuyên sâu, nhiều công trình cấp nhà
nước nghiên cứu về giá trị đặc trưng của văn hóa dân téc Việt Nam và vai trò
của nó trong việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc
2004). Qua đó, các tác giả phân tích thực trạng vấn đề đạo đức, lối sống và đề
ra các giải pháp giáo dục đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên hiện nay.
- TS Nguyễn Viết Chức (chủ biên) với quyển “Xây dựng tư tưởng,
đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đẩy
mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước” do Viện Văn hóa và Nhà xuất
bản Văn hóa - Thông tin xuất bản, Hà Nội, 2001, gồm các bài tham luận của
nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa, ở những góc độ khác nhau đã đề
cập đến tầm quan trọng và cần thiết của việc xây dựng tư tưởng, đạo đức, lối
sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội.
- Trên bình diện xem xét bản sắc văn hóa dân téc, PGS,TS. Lê Như
Hoa đã đề cập đến vấn đề nếp sống, lối sống, lối sống đô thị, lối sống gia đình
trong giai đoạn hiện nay. Các vấn đề này được tác giả đề cập trong quyển
“Bản sắc văn hóa trong lối sống hiện đại”, do Viện Văn hóa và Nhà xuất bản
Văn hóa - Thông tin xuất bản, Hà Nội 2003.
- Ở góc độ tâm lý, tập thể tác giả thuộc Hội Khoa học Tâm lý - Giáo
dục Việt Nam, Viện nghiên cứu con người và Viện Khoa học xã hội Việt
Nam trong quyển “Tâm lý người Việt Nam đi vào công nghiệp hóa, hiện đại
hóa - Những điều cần khắc phục” (GS,VS Phạm Minh Hạc chủ biên), do
Nxb. Chính trị quốc gia xuất bản, Hà Nội, 2004, đã đề cập đến những mặt
mạnh, mặt yếu, khẳng định những cái hay cần kế thừa, phát huy, những điều
dở cần khắc phục trong lao động, học tập và lối sống của người Việt Nam
trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; đồng thời đề xuất một
số kiến nghị về chiến lược và chính sách nhằm phát triển con người Việt Nam
trong giai đoạn cách mạng hiện nay.
Về mặt lý luận và thực tiễn, các công trình đã nêu, ở những phương
diện khác nhau đã có những đóng góp nhất định cho việc kế thừa các giá trị
văn hóa truyền thống trong xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam
trong quá khứ cũng như hiện tại.
Đây là một trong những vấn đề phong phú, phức tạp đòi hỏi phải tiếp
tục được nghiên cứu cả chiều rộng lẫn chiều sâu. Hơn nữa, đến nay, chưa có
tìm ra phương hướng, giải pháp nâng cao hiệu quả thực tế của công việc kế
thừa này.
5. Phương pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng
và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp lô gích và lịch sử, phương
pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh và hệ thống nhằm thực hiện
mục tiêu và nhiệm vụ mà đề tài đặt ra.
6. Đóng góp mới của luận án
- Luận án góp phần làm sáng rõ tính tất yếu của việc kế thừa và phát
huy các GTVH truyền thống của dân téc trong việc xây dựng lối sống ở
nước ta hiện nay.
- Luận án tập trung phân tích, đánh giá thực trạng việc kế thừa và phát
huy các GTVH truyền thống của dân téc trong xây dựng lối sống ở nước ta
trong thời gian vừa qua, từ đó đề xuất phương hướng, các giải pháp chủ yếu
để kế thừa và phát huy các GTVH dân téc trong xây dựng lối sống mới.
- Kết quả của luận án có thể được dùng làm tư liệu tham khảo cho
công tác lãnh đạo và quản lý văn hóa, cho công tác nghiên cứu và giảng dạy
về Triết học và Văn hóa học ở các trường chính trị, các trường đại học và cao
đẳng ở nước ta hiện nay.
7. Kết cấu luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận án
gồm 3 chương, 7 tiết.
Chương 1
KẾ THỪA VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRUYỀN
THỐNG CỦA DÂN TÉC - MỘT QUÁ TRÌNH TẤT YẾU TRONG XÂY
DỰNG LỐI SỐNG Ở VIỆT NAM
TruyÒn Thèng Cña D¢N Téc - Mét Qu¸ Tr×nh TÊt YÕu TRONG X¢Y
Dùng Lèi Sèng ë ViÖt NAM
1.1. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
1.1.1. Khái niệm giá trị văn hóa truyền thống
Thời kỳ Phục hưng ở Phương Tây, F. Bê-cơn (Francis Becon 1561-
1626), nhà triết học Anh cho rằng, sự gieo trồng linh hồn là sự nảy nở tri thức,
là sự tiến bộ. Tômas-Hốp (Thomas Hobbes 1588 - 1675) còng coi sự giáo
dục, truyền đạt kiến thức là sự giao tiếp tinh thần.
Bước sang thế kỷ XVIII, khái niệm văn hóa được sử dụng rộng rãi hơn.
Pufendorf, nhà nghiên cứu pháp luật người Đức (1774) cho rằng, văn hóa là
toàn bộ những gì được tạo ra bởi lao động xã hội, nghĩa là nó đối lập với trạng
thái tự nhiên. Vôn-te (Voltaire 1699 -1778), nhà văn kiêm triết gia Pháp và
J.G.Hec-đơ (J.G. Herder 1744 - 1803) nhà triết học, sử học người Đức đã cố
gắng xác lập nguyên lý cho văn hóa. Ông cho rằng, văn hóa là sự hình thành
lần thứ hai của con người: “Người, trên dòng chảy lịch sử của mình, xuất phát
từ tự nhiên, tiến bước trên con đường của văn hóa” [13, tr.41]. Sau Hecđơ,
Ađơloong (Adelung) người Đức, cũng là người đầu tiên quan niệm lịch sử
văn hóa như là lịch sử phát triển xã hội, đối lập với lịch sử các triều đại.
Người ta thấy, nếu năm 1776 từ văn hóa xuất hiện trong Thư tịch thì năm
1783 khái niệm này có mặt trong Từ điển Đức và 1870 xuất hiện trong Từ
điển Nga như một thuật ngữ khoa học.
Đến đầu thế kỷ XIX, triết học Cổ điển Đức đã đạt sự tiến bộ trong quan
niệm về văn hóa. Trước hết phải kể đến quan niệm của I. Căng (I.Kant) về
Văn hóa. Ông cho rằng: “Khả năng con người đặt ra cho chính mình những
mục đích tự do, nên phụ thuộc vào tính tất yếu của tự nhiên bên ngoài và thể
xác mình chính là mục đích cuối cùng của tự nhiên đồng thời đó cũng chính
là văn hóa” [Theo40,Tr44]. Cùng thời với I.Kant là I.Sinle (F.Schiller 1759 -
1805). Ông là nhà thơ, nhà viết kịch Đức, xem văn hóa là nơi bộc lé sức mạnh
cá nhân con người. Sau I.Kant và F.Sinle phải kể đến nhà triết học F. Hêgel
(F.Hegel 1770 - 1831). F.Hêgel cho rằng, lĩnh vực hoạt động sinh sống trực
tiếp của con người là xã hội, là gia đình văn hóa, trong đó thực hiện mối quan
hệ qua lại giữa con người và tự nhiên. Ông cũng xác định vị thể văn hóa trong
sáng tạo vật chất và tinh thần của con người. Tuy nhiên, theo F.Hêgel, văn
hóa bậc cao nằm trong nghệ thuật là sự khám phá chân lý thông qua hình thức
tôn giáo, nghệ thuật và nhiều hình thức lý luận” [Theo40,Tr84]. Các hình thức
văn hóa này tạo thành một chỉnh thể nhờ sự thống nhất bên trong. Điều này
tạo nên sự khác nhau giữa các nền văn hóa của các dân téc. Chính vì vậy,
Robert Lado, giáo sư đại học Michigan, Mỹ đã quan niệm rằng, “văn hóa”
như chúng đã hiểu, nó đồng nghĩa với “cách thức, lề thãi của một dân tộc”
[90,Tr52]. A.Schweitzer (1875 - 1965), TS Triết học từng nhận giải thưởng
Goethe (1928), giải thưởng Nobel (1952), một bác sĩ giàu lòng nhân đạo, một
trong những người sáng lập Triết học Văn hóa, đồng thời là nhà nghiên cứu
Âm nhạc, Mỹ học đã kế thừa các quan điểm I. Kant, F.Hegel, I.Goethe về văn
hóa. Ông cho rằng, “Văn hóa là bất kỳ khả năng tiến bộ nào, cả ở trong hoạt
động vật chất lẫn trong hoạt động của con người. Còn chủ nghĩa nhân đạo, đó
là mối quan hệ đạo đức mang tính phổ quát và được thể hiện dưới bất kỳ hình
thức nào” [Theo40,Tr110].
Hệ thống hóa một số quan điểm về văn hóa, ta thấy, các định nghĩa đã
trình bày chưa bao quát được toàn bộ bản chất văn hóa. Tuy nhiên, những
quan điểm nêu trên có một điểm chung cơ bản là coi văn hóa là sản phẩm đặc
biệt của con người; đem văn hóa đối lập với tự nhiên.
Ở phương Đông, các nhà nghiên cứu cho rằng, vào thời Cổ đại, chưa
có định nghĩa về văn hóa. Theo nhiều tài liệu cho thấy, từ “văn hóa” xuất hiện
ở Trung Quốc vào thời Tây Hán (206 trước Công nguyên - 23 năm sau Công
nguyên). Thời Cận đại và Hiện đại, người ta đã gán cho khái niệm văn hóa
nhiều nghĩa mới. Phạm vi của nó rất rộng, vừa bao hàm cả sản phẩm vật chất,
vừa cả phong tục, tập quán, hành vi cá nhân, thậm chí cả chế độ xã hội
v.v Thời cổ Trung Quốc, người ta dùng nó với nghĩa hẹp hơn. “Văn” trong
Thư tịch cổ hàm ý văn tự, văn giáo, văn đức, chỉnh trang, nhân tạo, dấu
tíchv.v…Vì vậy, Khổng Tử xem “văn” là một trong bốn môn giáo dưỡng. Và
khi “văn’ và ‘hóa” gắn bó nhau thì nó tạo nên từ mới hàm ý chỉ Thi, Thư, Lễ,
Nhạc, giáo hóa đạo đức con người. Rộng hơn nữa là chỉ chính trị. Ngoài ra,
người ta cho rằng, từ văn hóa cổ xuất hiện trong Thóan truyện của Quẻ Bí
(Kinh Dịch): “Quan hồ thiên văn, dĩ sát thời biến; quan hồ nhân văn, dĩ hóa
lõi của quan niệm văn hóa Trung Quốc Cổ đại. Quan niệm này đã bị phong
trào tư tưởng mới về văn hóa Thời Ngò Tứ phê phán, chống lại. Trần Độc Tó
(cùng với Lý Đại Chiêu, Lỗ Tấn, Hồ Thích, Ngô Ngu là những chủ tướng của
phong trào Văn hóa Mới) đã nêu nội dung chủ yếu của văn hóa mới là đề cao
khoa học, dân chủ và cách mạng văn học, lấy đó để phê phán học thuyết Nho
gia mà trung tâm của nó là Tam cương, Ngò thường. Hai khẩu hiệu lớn của
quan niệm văn hóa mới là “Dân chủ” (tức “Đức tiên sinh, democracy, còn gọi
là nhân quyền”) và “Khoa học” (“Tái tiên sinh”, Science).
Quan niệm về văn hóa một cách toàn diện và sâu sắc hơn được thể
hiện trong hệ thống triết học Mác - Lênin.
Các-Mác trình bày vấn đề văn hóa trong các tác phẩm: Hệ tư tưởng
Đức (1844), Góp phần phê phán khoa Kinh tế, chính trị (1859), Bộ Tư bản,
Nguồn gốc gia đình và chế độ tư hữu và của nhà nước (Ăngghen, 1884). Qua
các tác phẩm, ta thấy, Mác-Ăngghen cho rằng, văn hóa bắt nguồn từ lao
động. Các-Mác viết,
chóng ta buộc phải bắt đầu bằng việc xác định tiền đề đầu tiên
của mọi sự tồn tại, của con người, do đó cũng là tiên đề của mọi lịch
sử. Êy là người ta phải có khả năng sống mới có thể “làm ra lịch sử”.
Nhưng muốn sống được thì trước hết người ta phải có thức ăn, thức
uống và một vàI thứ khác nữa. Như vậy hành vi lịch sử đầu tiên là sản
xuất ra bản thân đời sống vật chất [58,Tr39-40].
Từ đây, Mác cho rằng, khởi điểm của hành vi lịch sử đầu tiên là văn
hóa. Văn hóa như là sự thăng hoa của quá trình sản xuất vật chất, là cái để con
người khẳng định mình. Và do vậy, bản chất con người luôn sáng tạo theo
quy luật của cái đẹp. Mác viết: “Súc vật chỉ nhào nặn vật chất theo thước đo
và nhu cầu của giống loài nó, còn con người thì có thể sản xuất theo thước đo
của bất cứ giống nào và ở đâu cũng có thể áp dụng thước đo thích dụng cho
đối tượng; do đó con người cũng nhào nặn vật chất theo quy luật của cái đẹp”
[57,Tr18].
Quan niệm của Mác, Ăngghen về văn hóa đã được V.I.Lênin kế thừa
Từ những định nghĩa đã nêu, chúng ta thấy, các nhà nghiên cứu đều có
những điểm chung trong quan niệm về văn hóa:
Thứ nhất, văn hóa bao gồm văn hóa tinh thần và văn hóa vật chất chứ
không chỉ là văn hóa tinh thần hay văn hóa nghệ thuật;
Thứ hai, văn hóa là sự sáng tạo của con người hướng tới giá trị CHÂN-
THIỆN-MỸ. Do vậy, nó trở thành dấu hiệu téc loại để phân biệt con người
với động vật khác;
Thứ ba, nói đến văn hóa là nói đến tính hệ thống với chức năng tổ chức
xã hội, tính giá trị với chức năng điều tiết xã hội, tính lịch sử với chức năng
giáo dục, tính nhân bản với chức năng giao tiếp;
Thứ tư, văn hóa về bản chất là một quá trình phát triển mang tính
người, nó là cái đặc trưng cho một cộng đồng dân téc.
Trên cơ sở tiếp thu những quan niệm khác nhau về văn hóa, chúng tôi
cho rằng: Văn hóa là phạm trù chỉ toàn bộ hoạt động sáng tạo ra vật chất và
tinh thần của con người, vì sự tồn tại và phát triển của cá nhân và cộng đồng
dùa trên nền tảng của phương thức sản xuất nhất định, được biểu hiện ra như
là một hệ giá trị vận động và phát triển trong cộng đồng người.
Từ khái niệm văn hóa, luận án tiếp cận khái niệm giá trị văn hóa.
Nhưng để tìm hiểu khái niệm giá trị văn hóa, trước hết hãy làm rõ khái niệm
giá trị.
Từ “giá trị” có từ chữ Hy Lạp “axios”. Trong tiếng Anh được viết là
“value” và “valeur” trong tiếng Pháp. Vấn đề “giá trị” được đặt ra trong Triết
học Ên Độ, Trung Hoa, Hy Lạp thời Cổ đại. Tuy vậy, ở thời kỳ này, người ta
chủ yếu đề cập đến nó ở góc độ Mỹ học. Chẳng hạn, người ta bàn thế nào là
cái đẹp, cái chân, cái thiện, cái Ých, cái dông. Ở phương Tây, khái niệm này
xuất hiện vào cuối thế kỷ XVIII, gắn liền với việc xem xét lại cách luận
chứng truyền thống về Đạo đức học đặc trưng cho thời kỳ Cổ đại và Trung
cổ. Khái niệm giá trị lần đầu tiên xuất hiện ở Căngtơ (I.Kant). Ông đem đối
lập lĩnh vực đạo đức (tự do) với lĩnh vực tự nhiên (tất yếu). Mãi đến thế kỷ
XIX, vấn đề này mới được đề cập một cách đầy đủ hơn bởi các nhà Giá trị
hoặc của một chế độ xã hội nhất định. Điều đó có nghĩa là, giá trị thể
hiện một cách lịch sử cụ thể các mục tiêu, quy tắc, lý tưởng về lợi Ých
xã hội, các yêu cầu của một chế độ xã hội và của một giai cấp nhất
định. Do đó, trong nhiều trường hợp, giá trị là định hướng phát triển cơ
bản của đời sống tinh thần nhân loại trong mỗi giai đoạn lịch sử nhất
định [41đd,Tr54].
Qua một số ý kiến trên, có thể nói rằng, giá trị là một lĩnh vực rất phức
tạp. Ngày nay, nó trở thành đối tượng nghiên cứu của ngành khoa học riêng
nó, đó là Giá trị học (Axiologie).
Có thể nói, khi nói đến giá trị là nói đến giá trị vật chất lẫn giá trị tinh
thần và phải nói đến quan hệ giữa khách thể và chủ thể. Nghĩa là, không phải
chỉ bản thân các hiện tượng tự nhiên là giá trị. Hiện tượng tự nhiên chỉ trở
thành giá trị khi nó được đặt trong mối quan hệ thực tiễn với con người xã
hội. Nếu thừa nhận bản thân giới tự nhiên là một giá trị thì sẽ đưa chúng ta
đến một sai lầm là rơi vào Chủ nghĩa Duy vật tầm thường. Bởi lẽ, thế giới
khách quan trong quan hệ với con người là giá trị chứ không phải bản thân
nó. Cho nên, ở góc độ Triết học Văn hóa, bản thân đời sống xã hội của con
người là một thế giới giá trị rất phong phó.
Mác bác bá quan niệm về giá trị như kiểu đánh giá chủ quan của cá
nhân, đặc biệt là kiểu ca ngợi “giá trị văn hóa tư tưởng” của Chủ nghĩa Tư
bản, đồng thời bảo vệ các giá trị chung của loài người, đấu tranh nhằm biến
các giá trị Êy thành của quần chúng nhân dân. Giá trị được đo bằng thước đo
của dân téc, cộng đồng, xã hội và thời đại. Theo Mác, khi nói đến giá trị là
phải nói đến quan hệ. Quan hệ đó nảy sinh từ thực tiễn lao động sản xuất vật
chất và đời sống xã hội của con người. Như vậy, tuy có yếu tố chủ quan trong
xem xét giá trị, nhưng giá trị hình thành và tồn tại có tính khách quan. Nghĩa
là, các giá trị vật chất hay giá trị tinh thần không phụ thuộc vào một cá nhân
này hay cá nhân khác. Giá trị phải được đánh giá bởi hệ chuẩn mực nhất định.
Chuẩn mực phụ thuộc vào thế giới quan, nhân sinh quan, trình độ dân trí, hệ
tư tưởng của một giai cấp, một cộng đồng xã hội. Hệ chuẩn giá trị có tác dụng
Nói đến GTVH là nói tới những thành tựu của một cá nhân hay một
dân téc đã đạt được trong quan hệ với thiên nhiên, với xã hội và trong sự phát
triển bản thân mình. Nói tới GTVH cũng là nói tới thái độ, trách nhiệm và
những quy tắc ứng xử của mỗi người trong những quan hệ giữa bản thân mình
với gia đình, với xã hội và thiên nhiên. Và nói tới GTVH cũng là nói tới
những biểu trưng cho cái chân - thiện - mỹ. Như vậy, GTVH sẽ là cái có ý
nghĩa được cá nhân và cộng đồng công nhận, duy trì, bảo vệ, phát triển và
truyền lại cho thế hệ sau. Bởi vì, tính nhân bản của GTVH là hướng tới sự
hoàn thiện của cá nhân và cộng đồng. Và do vậy, GTVH không phải là cái
chủ quan mà nó mang tính khách quan, gắn liền với dân téc, giai cấp và nhân
Copyright: Tài liệu đại học ©