SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ TÀI:
"MỘT SỐ SUY NGHĨ VỀ VIỆC DẠY HỌC VĂN BẢN SỰ
TÍCH THẦN ĐỀN BẠCH MÃ" I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Trong chương trình Ngữ văn trung học cơ sở tại Nghệ An hiện nay có dạy -
học một số tác phẩm thuộc văn học dân gian, văn học trung đại và văn học hiện đại
của các tác giả quê ở Nghệ An. Việc giảng dạy những tác phẩm này nhằm góp phần
làm cho vốn văn học của học sinh được mở rộng, kiến thức về Nghệ An thêm phong
phú, từ đó học sinh biết thêm yêu mến quê hương mình.
Chương trình mới được biên soạn và đưa vào giảng dạy ở trường trung học cơ
sở hơn một năm nay. Tài liệu hướng dẫn và những tài liệu tham khảo liên quan đều
chưa có nên người dạy và người học đã gặp không ít khó khăn. Để phần nào giải
quyết khó khăn cho người dạy, bài viết này xin trình bày một số suy nghĩ về việc
dạy -học văn bản Sự tích thần đền Bạch Mã.
Văn bản Sự tích thần đền Bạch Mã được cuốn Ngữ văn Nghệ An (Sở Giáo dục
và Đào tạo Nghệ An) biên soạn và phân phối dạy ở chương trình văn học địa
phương lớp 6. Văn bản này cùng với văn bản Cây thiên hương được phân bố dạy
trong thời gian từ 3 - 3,5 tiết. Trong cuốn Ngữ văn Nghệ An, văn bản Sự tích thần
đền Bạch Mã cũng như các văn bản khác đều được biên soạn theo cấu trúc các
phần:

+ Cuộc khởi nghĩa phát triển về phía Nghệ An
+ Nghĩa quân Lam Sơn đóng thành trên núi Thiên Nhẫn trong 6 năm, do đó
thành được đặt tên là Lục Niên.
+ Cuộc khởi nghĩa thắng lợi từng bước và cuối cùng đi đến thắng lợi hoàn
toàn. Lý giải chiến công vang dội cuối cùng đó, tác giả dân gian cho rằng có sự hợp
lực giữa người và thần, trong đó có Phan Đà.
+ Khi công cuộc bình Ngô đại thắng, Lê Lợi định công ban thưởng, Phan Đà
được sắc phong phúc thần, được cúng tế trong cả nước. Lệ này chỉ chấm dứt khi
nhà Nguyễn lên thống trị.
Màu sắc của truyền thuyết còn thể hiện ở cách hình dung về các sự kiện lịch
sử: Lịch sử vừa được tái hiện theo cách của chính sử (khởi nghĩa Lam Sơn phát
triển về phía Nam, thành Lục Niên, thắng lợi cuối cùng để kết thúc chiến tranh),
vừa được hình dung với màu sắc huyễn hoặc: đứng trong hàng ngũ của nghĩa quân
có cả các nhân vật phi thường; thắng lợi của nghĩa quân Lam Sơn do được những
thế lực thiêng liêng ủng hộ.
Đặc điểm của truyền thuyết còn được thể hiện ở phương thức xây dựng nhân
vật.
+ Nhân vật có hành trạng cụ thể (là con của một đôi vợ chồng luống tuổi ở
thôn Chi Linh).
+ Nhân vật đồng thời có những phẩm chất phi thường (sự ra đời của Phan Đà
do cha mẹ tích đức, do được thế lực thiêng liêng phù trợ, Phan Đà có trí tuệ và sức

lực khác thường, cái chết cũng khác thường). Đó là biểu hiện của nghệ thuật trần
tục hoá và kỳ vĩ hoá.
Thông qua giảng dạy tác phẩm Sự tích thần đền Bạch Mã có thể hình thành
cho học sinh nhận thức về sự gắn bó giữa lịch sử quê hương với lịch sử dân tộc.
Từ việc giảng dạy tác phẩm văn học địa phương này có thể hình thành cho
học sinh những tri thức khái quát về thể loại truyền thuyết. Ở thể loại này, các giá
trị chính sử và dã sử (sử liệu lưu truyền trong dân gian), sự thực và hư cấu, văn
chương và tín ngưỡng hoà quyện, làm nên giá trị độc đáo.

trào Xô viết Nghệ Tĩnh. Nơi đây, từ hơn năm thế kỷ trước đã có đền thờ một vị
tướng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Đó chính là Phan Đà trong câu chuyện Sự tích
thần đền Bạch Mã.

- Giáo viên hướng dẫn học sinh tiến hành các hoạt động.

I. Đọc, chú thích, kể tóm tắt, tìm hiểu chung

- Giáo viên cho học sinh xác
định cách đọc, đọc thể nghiệm. Sau
đó giáo viên điều chỉnh, định hướng
cách đọc văn bản.
- Giáo viên lưu ý học sinh một
số chú thích - nếu học sinh đề xuất
thêm, giáo viên giúp các em chú
thích.
1. Đọc, chú thích, kể tóm tắt
- Đọc: rõ ràng, trôi chảy, nhịp
vừa phải. Chú ý nhấn mạnh các chi
tiết hoang đường.

- Chú thích:
+ Tả ngạn: bên trái bờ sông (tả:
bên trái; ngạn: bờ).
+ Hữu ngạn: bên phải bờ sông
+ Phúc thần: vị thần tốt hay giúp
đỡ người khác.
+ Quốc tế: cúng (giỗ) trong cả
nước (quốc: nước; tế: cúng, giỗ).
+ Bạch Mã: ngựa trắng (bạch:


- Nhân vật chính của truyện là
ai? Nhân vật đó liên quan đến lịch sử
thời nào? Ở địa phương nào?
+ Nhân vật chính: Phan Đà →
liên quan đến lịch sử thời kỳ kháng
chiến chống giặc Minh, thế kỷ XV:
gắn với địa phương xã Võ Liệt,
huyện Thanh Chương, Nghệ An.
II. Tìm hiểu chi tiết
- Hãy trình bày tóm tắt sự ra đời
của Phan Đà
1. Phan Đà ra đời
- Hai ông bà ở thôn Chi Linh, xã
Võ Liệt, huyện Thanh Chương đã
luống tuổi mà chưa có con.
- Người chồng ra sông Lam tắm,
được một cái chĩnh đầy vàng.
- Hai vợ chồng trả lại cái chĩnh
cho người khách lạ, và được người
khách lạ trả ơn.
- Người vợ có thai sinh một cậu
con trai gọi tên là Phan Đà.
- Nhận xét về các chi tiết kể sự
ra đời của Phan Đà. Những chi tiết
nào là yếu tố kỳ ảo? Những chi tiết
nào có yếu tố hiện thực?
→ Chi tiết vừa có yếu tố kỳ ảo,
vừa có yếu tố hiện thực.
- Chi tiết có yếu tố kỳ ảo: vợ

2. Phan Đà lớn lên và tham gia
cuộc khởi nghĩa Lam Sơn
- Phan Đà lớn lên:
+ Khôi ngô tuấn tú, có chí khí
thông minh, giỏi cả văn lẫn võ.
+ Được người khách lạ tặng con
ngựa trắng (bạch mã).
→ Phan Đà vừa có những tố chất
bẩm sinh (khôi ngô, tuấn tú, chí khí
thông minh…) vừa được các lực
lượng khác phù trợ (được tặng ngựa
quý)
→ Phan Đà hội tụ đủ các yếu tố
để trở thành một tráng sĩ toàn vẹn.
- Phan Đà tham gia cuộc khởi
nghĩa Lam Sơn.
* Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn:
Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn do Lê
Hình ảnh đó còn chứng tỏ cuộc
khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi làm
thủ lĩnh được sự đồng tình ủng hộ
của nhiều lực lượng; không chỉ có
manh lệ (người làm nghề cày cấy, đi
ở) mà còn có cả những thần nhân. - Các chi tiết kể Phan Đà xông
pha trận mạc, rồi được cử làm
tướng… có vai trò gì trong việc khắc
họa hình ảnh nhân vật này?

- Phan Đà xông pha trận mạc
được cử làm tham mưu cho Lê Lợi.
- Phan Đà được cử làm tướng
trấn giữ thành Bình Ngô - ở phuống
bên hữu ngạn sông Lam
→ Khẳng định phẩm chất, tài
năng và công lao to lớn của Phan Đà
trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Khơi dậy niềm khâm phục và tự
hào ở người đọc, người nghe.


- Vì sao khi Phan Đà bị quân
Minh hạ sát, Phan Đà vẫn ngồi trên
lưng ngựa, đầu không rơi, máu
không chảy nhưng khi về đến đất
Chí Linh Phan Đà mới hộc ra một
vũng máu và đến thôn Niệu Ninh,
Phan Đà mới ngã ngựa?
- Vấn đề này khó - Giáo viên
giúp học sinh lý giải:
Tâm thế người Việt vẫn cho rằng
người ta chết rồi nhưng khi tiếp xúc
với người gần gũi huyết thống sẽ thổ
ra một chút máu tươi. Truyện này
cũng thể hiện quan niệm đó. Trong
giờ phút chàng hoá thân, cha mẹ già
không biết, nhưng đất Chi Linh là
ruột thịt của chàng, khiến tâm linh
chàng rung động, khiến máu chàng
thấm vào đất mẹ. Đến thôn Niệu
Ninh (nay cùng xã Võ Liệt) chàng
mới ngã ngựa.
- Những chi tiết đậm chất hoang
đường kể về cái chết của Phan Đà có
ý nghĩa gì?
→ Thể hiện một cái chết đậm
chất huyền thoại - làm nên một hình
ảnh nhân vật thần kỳ bi tráng.

- Việc Phan Đà được Lê Lợi sắc
phong phúc thần thể hiện điều gì?
4. Phan Đà về trời và được sắc
phong phúc thần.
(Học sinh biết liên hệ với sự việc
Thánh Gióng bay về trời và được
vua sắc phong Phù Đổng thiên
vương).

- Phan Đà bay về trời
→ Ý nghĩa: Làm cho hình ảnh
Phan Đà trở nên đẹp, bất tử và
thiêng liêng.
Phan Đà ra đời phi thường thì ra
đi cũng phi thường. Nhân dân yêu
mến, trân trọng muốn giữ mãi hình
ảnh người anh hùng, nên đã để Phan
Đà trở về với cõi bất tử. Bay về trời,
hình ảnh Phan Đà là hình ảnh của
nước non, xứ sở, là biểu tượng của
con người quê hương. Phan Đà sống
mãi…
- Phan Đà được Lê Lợi sắc phong
phúc thần

này cũng đặc biệt. Thông thường,
tên gọi đền là dựa theo nhân vật
được thờ, thí dụ đền An Dương
Vương… Ở đây đền được mang tên
linh vật đã gắn với chủ nhân - Bạch
Mã).
- Ca ngợi những tình cảm, hành
động yêu nước và nhân nghĩa của
người anh hùng quê hương.
- Thể hiện thái độ, tình cảm của
nhân dân đối với nhân vật anh hùng
Phan Đà.
Việc Hội đền Bạch Mã được tổ
chức hàng năm vào ngày 9, 10 tháng
2 âm lịch ở xã Võ Liệt, Thanh
Chương đã khẳng định thêm thái độ,
tình cảm, của nhân dân ta đối với
Phan Đà)
- Giáo viên kết hợp cho học sinh
xem một số hình ảnh về lễ hội đền
Bạch Mã.

III. Ghi nhớ
(Tổng kết khái quát về đề tài, nghệ thuật và ý nghĩa của truyện)
- Giáo viên yêu cầu một học sinh đọc phần Ghi nhớ ở sách giáo khoa
cho cả lớp nghe.
- Yêu cầu học sinh học thuộc phần ghi nhớ này. IV. Luyện tập

người dân lao động quê nhà. Bởi chính tâm hồn và trí tuệ của họ đã sáng tạo nên

những câu chuyện vô cùng thú vị như Sự tích đền Bạch Mã. Và các em thấy rằng mỗi
tên núi, tên sông của Tổ quốc đều mang những giá trị cao quý, thiêng liêng.

Những nội dung đề cập trong sáng kiến kinh nghiệm này mới chỉ là những suy
nghĩ bước đầu của người viết; chắc chắn còn có những điều cần chỉnh sửa, bổ sung.
Rất mong nhận được sự góp ý của các đồng nghiệp.

Vinh, ngày 10 tháng 4 năm 2010