Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 1 -
A. MỞ ĐẦU
I. Đặt vấn đề
1. Thực trạng của vấn đề
Bối cảnh giáo dục của nước ta hiện nay còn rất nhiều vấn đề cần trao đổi. Một
trong những vấn đề quan trọng là đổi mới phương pháp dạy học. Theo các nhà giáo
dục học, phương pháp dạy học phải được đổi mới theo hướng phát huy tính tích cực,
chủ động và sáng tạo của người học. Tinh thần của vấn đề này là biến quá trình dạy
học thành quá trình tự học, tự tìm hiểu khám phá và xây dựng kiến thức của người
học trên phương tiện dạy học với vai trò dẫn dắt khéo léo và không thể thiếu của
người dạy. Vậy làm thế nào để thực hiện được tinh thần đó?
Trong năm học 2011 -2012, Bộ Giáo dục và Đào tạo đặt ra nhiệm vụ của năm
học là nâng cao hiệu quả việc bảo quản và sử dụng thiết bị dạy học. Có phải chăng
đây là một hành động để thực hiện tinh thần đổi mới phương pháp dạy học? Trong
thực tế, sử dụng thiết bị dạy học trong quá trình dạy học còn nhiều bất cập. Thứ nhất,
đa số thiết bị nhà trường nhận về đều không sử dụng được do kém chất lượng hoặc do
chưa có hướng dẫn sử dụng. Thứ hai, một số giáo viên còn ngại khó trong việc sử
dụng thiết bị. Thứ ba, hệ thống thiết bị chưa đồng bộ, chưa đầy đủ, đặc biệt là đối với
môn Ngữ văn. Thiết bị dạy học của môn Ngữ văn chủ yếu là ảnh chân dung của một
số nhà thơ (Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lý Bạch…), một số
tranh phong cảnh (phong cảnh Tây Bắc). Với xu thế hiện nay, sử dụng thiết bị dạy
học cũng là thực hiện đổi mới phương pháp. Vậy, với số lượng thiết bị sẵn có của
môn Ngữ văn như hiện nay thì liệu có đảm bảo để thực hiện đổi mới phương pháp
hay không? Vì thế, vấn đề đặt ra là phải làm như thế nào để sử dụng hiệu quả những
thiết bị dạy học sẵn có? Và làm thế nào để bổ sung, tăng cường thiết bị dạy học tự
làm?
Trong nhiều năm học qua, để làm phong phú thêm cho tiết dạy và cũng để thực
hiện nhiệm vụ trọng tâm của năm học là đổi mới phương pháp dạy học, bản thân tôi

trọng. Vì thiết bị và đồ dùng dạy học là những công cụ lao động của quá trình dạy
học. Dựa trên những công cụ lao động đó, giáo viên sẽ giúp cho học sinh khám phá,
chiếm lĩnh tốt các kiến thức của bài học. Để thực hiện tốt các phương pháp dạy học
cần có sự hỗ trợ của thiết bị dạy học với những hình thức khác nhau, tạo cho tiết học
trở nên sinh động, hấp dẫn. Chính thiết bị dạy học sẽ cung cấp nguồn thông tin, tạo ra
nhiều khả năng để giáo viên trình bày nội dung bài học một cách sâu sắc và thuận lợi.
Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 3 -
Qua thực tiễn cho thấy, sử dụng thiết bị và đồ dùng dạy học trong giảng dạy
không phải là phương pháp mới, phương pháp này đã được sử dụng từ trước đến nay.
Tuy nhiên, trong bối cảnh phải đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông thì sử dụng
thiết bị và đồ dùng dạy học trở thành cấp thiết. Vì sử dụng thiết bị và đồ đùng dạy học
chính là tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy
học và hoạt động theo hướng tích cực hóa, cá thể hóa người học trong hoạt động học
tập, rèn luyện phát huy hết tài năng của mỗi giáo viên và tiềm năng của mỗi học sinh.
Riêng đối với môn Ngữ văn, một tiết học có sử dụng đồ dùng dạy học thì khả
năng tiếp thu bài của học sinh sẽ hiệu quả hơn, tiết học sẽ phong phú, đa dạng hơn và
vì thế chất lượng sẽ tốt hơn. Song, thực tế như chúng ta đã thấy, thiết bị, đồ dùng dạy
học của bộ môn Ngữ văn (chương trình THPT) còn rất hạn chế. Vì thế, cần phải triển
khai phong trào tự làm đồ dùng dạy học và sử dụng có hiệu quả.
2. Các biện pháp tiến hành.
- Khảo sát toàn bộ chương trình để nắm được những bài học nào cần sử dụng đồ dùng
dạy học.
- Tự sưu tầm những hình ảnh phù hợp với bài dạy.
- Tự làm đồ dùng dạy học trên cơ sở nội dung bài giảng.
- Dạy thực nghiệm
- So sánh
- Phân tích kết quả

hướng học chủ động tích cực, tìm tòi phát hiện trong thực tế. Tuy nhiên, như trên đã
đề cập, thiết bị, đồ dùng dạy học môn Ngữ văn rất hạn chế, vì thế để có thiết bị sử
dụng cho các tiết học mỗi giáo viên phải tự ý thức, tự sưu tầm, tìm tòi những đồ dùng
dạy học mới phù hợp với nội dung bài học. Việc tự làm đồ dùng dạy học trở thành
hoạt động thường xuyên của giáo viên. Vì thế, tự làm đồ dùng dạy học không chỉ là
trách nhiệm của người dạy mà còn là niềm hạnh phúc của mỗi giáo viên. Hơn thế
nữa, môn Văn có đặc thù riêng, mỗi thiết bị dạy tự làm phù hợp với nội dung của bài
dạy còn là một sáng tạo.
c. Giải pháp thực hiện có hiệu quả việc làm thiết bị, đồ dùng dạy học tự làm.
- Nhà trường phát động cuộc thi tự làm đồ dùng dạy học, có khen thưởng những thiết
bị, đồ dùng dạy học phù hợp, thiết thực với nội dung chương trình.
- Tổ chuyên môn tiến hành họp tổ bàn về vấn đề sử dụng thiết bị dạy học. Thống kê
bài nào cần thiết bị, thiết bị đó như thế nào. Sau đó phân công cá nhân phụ trách việc
Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 5 -
làm và hoàn thiện thiết bị đó. Yêu cầu là thiết bị, đồ dùng dạy học tự làm đó phải phù
hợp với mục tiêu bài học và phải phát huy được vai trò tối ưu của nó.
- Tổ chức dạy thực nghiệm với đồ dùng, thiết bị dạy học tự làm, sau đó nhận xét, rút
kinh nghiệm và nếu được sẽ đưa vào sử dụng chung cho cả nhóm bộ môn.
d. Hệ thống đồ dùng dạy học tự làm
Để có thể hoàn thiện đồ dùng dạy học tự làm, giáo viên có thể sưu tầm trên
sách, báo, tài liệu tham khảo, trên mạng Iternet hoặc có thể vẽ… Đối với âm thanh,
giáo viên có thể sưu tầm, tìm kiếm, có thể tự ghi âm…Từ năm học 2010-2011 đến
nay, bản thân tôi đã làm được một số đồ dùng dạy học như sau, có thể tạm phân
thành 04 nhóm:
* Nhóm chân dung và tiểu sử tác giả:
- Chân dung và tiểu sử nhà văn Tô Hoài
- Chân dung và tiểu sử nhà văn Kim Lân

- Bộ tranh về Tây Nguyên
- Bộ tranh về cuộc sống thuyền chài
- Bộ ảnh về cuộc đời của Xôcôlốp
- Bộ ảnh về cuộc chiến giữa lão Xantiagô chiến đấu với con cá kiếm
Cách làm: đối với loại đồ dùng dạy học này giáo viên có thể sưu tầm trên các
loại tài liệu, được in màu trên khổ giấy A3, có ép nhựa.
Loại đồ dùng dạy học này dùng để bổ sung kiến thức, cụ thể hóa những hình
ảnh, những chi tiết được miêu tả trong tác phẩm. Tác dụng là: làm cho bài học sinh
động, phát huy trí tưởng tượng của học sinh.
* Nhóm bản đồ:
- Bản đồ về con sông Đà
- Sơ đồ dòng chảy sông Hương
Cách làm: giáo viên có thể sưu tầm trên các tài liệu, có thể in màu trên giấy A3
hoặc có thể vẽ lại.
Dùng để giới thiệu vị trí địa lý, những đặc trưng riêng của từng dòng sông,
giúp học sinh củng cố thêm hiểu biết của mình về đối tượng được miêu tả.
* Nhóm các văn bản thơ:
- Thuật hoài,
- Đọc Tiểu Thanh kí
- Cảnh ngày hè
- Nhàn
Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 7 -
- Thương vợ
- Tự tình
- Chiều tối
- Từ ấy…
Cách làm: in vi tính bài thơ trên giấy A2 hoặc A0, có ép nhựa.

7,8 21,22,23

Đọc văn:
Truyện An
Bộ tranh: thành
Cổ Loa, giếng
Cụ thể hóa những
hình dung của học

Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 8 -
Dương Vương
và Mỵ Châu,
Trọng Thủy
Trọng Thủy, đền
thờ An Dương
Vương, lễ hội Cổ
Loa…
sinh về thành Cổ
Loa, đền thờ An
Dương Vương,
giếng Trọng


Thu hút sự chú ý
của học sinh trong
quá trình phân tích
tác phẩm.

10 2 5 Đọc văn: Tự
tình
Văn bản bài thơ
Tự tình
Thu hút sự chú ý
của học sinh trong
quá trình phân tích
tác phẩm.
3 9 Đọc văn:
Thương vợ
Văn bản bài thơ:
Thương vợ

Phèo
Tượng Chí Phèo,
Thị Nở
Trích đoạn phim
Làng Vũ Đại ngày
ấy
Thông qua tượng
Chí Phèo, Thị Nở
và trích đoạn phim
học sinh sẽ có cảm
nhận cụ thể về chân
dung của nhân vật,
để từ đó khắc sâu
những kiến thức cơ
bản về hai nhân vật
này.
23 82,83 Đọc văn: Đây
thôn Vĩ Dạ
- Bài hát Đây thôn
Vĩ Dạ (Nhạc: Võ
Tá Hân), do ca sĩ
Vân Khánh trình
bày
- Bộ ảnh về Huế,
về thôn Vĩ
- Cho học sinh cảm
nhận bài thơ ở một
phương diện khác.
- Có ấn tượng sâu
sắc về cảnh đẹp ở
11

Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 10 -
24 86 Đọc văn: Từ ấy Văn bản bài thơ
Từ ấy
Thu hút sự chú ý
của học sinh trong
quá trình phân tích
tác phẩm. 2 4 Tác giả Nguyễn
Ái Quốc – Hồ
Chí Minh
Bộ ảnh về những
người thân của

về hình tượng người
nghệ sĩ Lorca qua
bài hát.
16 46,47 Đọc văn: Người
lái đò sông Đà
- Bộ tranh về sông
Đà
- Bản đồ vị trí, địa
lý của con sông
Đà
Củng cố hiểu biết
của học sinh về con
sông Đà, đặc biệt là
ở tính cách hung
bạo.
17 49,50 Đọc văn: Ai đã
đặt tên cho
- Bộ tranh về sông
Hương.
Học sinh sẽ có cảm
nhận toàn diện về

sử tác giả Tô Hoài

Tiết kiệm thời gian
ghi bảng của giáo
viên. Học sinh dễ
dàng tiếp thu những
kiến thức cơ bản về
tác giả.
22 60,61,62

Đọc văn: Vợ
nhặt
- Chân dung và
tiểu sử tác giả
Kim Lân
- Hình ảnh về nạn
đói
- Ghi âm lời đọc
văn bản
Tiết kiệm thời gian
đọc văn bản và thời
gian ghi bảng. Giá
trị nhân đạo và giá
trị hiện thực của tác
phẩm sẽ được khắc
sâu hơn qua hình
ảnh về nạn đói.
23 64,65 Đọc văn: Rừng
xà nu
- Chân dung và

Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 12 -
thần chiến đáu của
các nhân vật trong
tác phẩm.
24 67,68 Đọc văn: Những
đứa con trong
gia đình
Chân dung và tiểu
sử về tác giả

ghi bảng của giáo
viên. Học sinh dễ
dàng tiếp thu những
kiến thức cơ bản về
tác giả.
28 79,80 Đọc văn: Số
phận con người
- Chân dung và
tiểu sử tác giả
Sôlôkhốp.
- Tiết kiệm thời
gian ghi bảng của
giáo viên. Học sinh
Hêminhuê
- Bộ ảnh về cuộc
chiến đấu giữa lão
Xantiagô với con
cá kiếm.
- Tiết kiệm thời
gian ghi bảng của
giáo viên. Học sinh
dễ dàng tiếp thu
những kiến thức cơ
bản về tác giả.
- Hành trình chiến
đấu của lão
Xantiagô với con cá
kiếm được minh
họa bằng những
hình ảnh cụ thể sẽ
giúp cho học sinh
hiểu sâu sắc về hàm
ý của đoạn trích.
30 85,86 Đọc văn: Hồn
Trương Ba, da
hàng thịt
- Chân dung và
tiểu sử nhà biên
kịch Lưu Quang
Vũ.
- Trích đoạn phim
- Tiết kiệm thời
gian ghi bảng của

Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 14 -
học sinh cảm nhận
đầy đủ hơn khi nghe
những lời thoại của
nhân vật.
f. Một vài ví dụ minh họa
NHÀ VĂN TÔ HOÀI
- Tên khai sinh: Nguyễn Sen.
- Sinh 10/8/1920: Làng Nghĩa Đô, huyện Từ
Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông (Cầu
Giấy, HN).
- 1943: gia nhập Hội Văn hóa cứu quốc.
- Trong kháng chiến chống Pháp cũng như
khi hòa bình lập lại, ông chủ yếhoạt động
trong lĩnh vực báo chí và văn nghệ.
- Tác phẩm đầu tay: Dế mèn phiêu lưu kí.
- Từ sau 1954 ông thành công ở nhiều thể
loại khác nhau (truyện ngắn, truyện dài, hồi
kí, tiểu luận…)

NHÀ VĂN KIM LÂN
- Tên thật: Nguyễn Văn Tài, sinh
1/8/1920, tại
làng Phù Lưu, xã Tân Hồng, Từ Sơn, Bắc
Ninh.
- Học hết tiểu học.
- 1941 viết truyện ngắn -> là cây bút
truyện ngắn chuyên nghiệp.
- Nội dung:
+ Không khí tiêu điều, ảm đạm của nông
thôn VN và cuộc sống lam lũ, vất vả của
người nông dân.
+ Tái hiện sinh hoạt văn hoá phong phú ở
nông thôn như: đánh vật, chọi gà, thả
chim . . .
- Kim Lân hiểu thấu đáo cảnh ngộ, nỗi
lòng và khao khát của người nông dân.
Ông viết về họ bằng tình cảm tâm hồn


NHÀ VĂN NGUYỄN TRUNG THÀNH
- Sinh 1932.
- Tên thật: Nguyễn Văn Báu, quê ở huyện
Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam.
- Năm 1950, ông gia nhập quân đội. Ông từng
công tác ở báo Quân đội nhân dân Liên khu V,
tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng Trung Trung
Bộ, báo Văn nghệ, Ban chấp hành Hội Nhà văn
Việt Nam…
- Ông thuộc thế hệ nhà văn trưởng thành trong
kháng chiến chống Pháp có nhiều gắn bó với
chiến trường Tây Nguyên.
- Tác phẩm tiêu biểu: Đất nước đứng lên, Rẻo
cao, Trên quê hương những anh hùng Điện
Ngọc, Đất Quảng…

NHÀ VĂN NGUY
ỄN MINH CHÂU- Nguyễn Minh Châu (1930-1989)
- Quê quán: Làng Thơi, xã Quỳnh Hải, Quỳnh Lưu,
Nghệ An.
- 1950: tham gia quân đội, là nhà văn quân đội.
- Tác phẩm tiêu biểu: Cửa sông (tiểu thuyết, 1967),
Những vùng trời khác nhau (tập truyện ngắn, 1970),
Dấu chân người lính (tiểu thuyết, 1972), Miền cháy
(tiểu thuyết, 1977), Lửa từ những ngôi nhà (tiểu
thuyết, 1977), Những người đi từ trong rừng ra
(tiểu thuyết, 1982), Người đàn bà trên chuyến tàu
tốc hành (tập truyện ngắn, 1983), Bến quê (tập truyện
ngắn, 1985), Chiếc thuyền ngoài xa (tập truyện ngắn,
1987), Cỏ lau (tập truyện ngắn, 1989)…
- Phong cách sáng tác:
+ Trước 1975: Đi tìm hạt ngọc ẩn giấu bên
trong tâm hồn con người.
+ Sau 1975 văn chương Nguyễn Minh Châu
đi vào cuộc sống đời thường.
=>Là nhà văn “mở đường tinh anh và tài năng nhất
của văn học ta hiện nay” (Nguyên Ngọc). Năm 2000,
ông được Nhà nước tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về
văn học nghệ thuật.
NHÀ VĂN LỖ TẤN

- Tên thật: Chu Thụ Nhân (1881 – 1936), Lỗ
Tấn là bút danh (lấy từ họ mẹ và chữ Tấn hành).
- Quê: phủ Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang, miền
Đông Nam Trung Quốc.
- Là nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc và thế
giới.
- Trước khi trở thành nhà văn, ông đã học nhiều
nghề: hàng hải, khai khoáng, y khoa đều với
mục đích đẹp đẽ: vì đất nước, nhân dân.
- Mục đích sáng tác của Lỗ Tấn: phơi bày căn
bệnh tinh thần của quốc dân, lưu ý mọi người
tìm cách chạy chữa, đưa dân tộc thoát khỏi tình
trạng u mê, tăm tối, nô lệ. Vì vậy, chủ đề nổi bật
trong sáng tác của ông là "phê phán quốc dân
tính" với lối viết lạnh lùng, tỉnh táo.
- Những tác phẩm của Lỗ Tấn: Gào thét, Bàng
hoàng, Chuyện cũ viết theo lối mới, Cỏ dại,
Nấm mồ Học sinh chỉ cần nêu chính xác tên 2
tác phẩm (hoặc tên 2 truyện cụ thể như Cố
hương, Thuốc, A.Q chính truyện ). Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT
NHÀ VĂN HÊ MINH UÊ- Ơ-nít Hê-minh-uê (1899-1961) là nhà văn Mĩ,
sinh ra tại một thành phố nhỏ thuộc ngoại vi
Chicagô, trong một gia đìng khá giả.
- Ông yêu thích thiên nhiên hoang dại, thích
phiêu lưu mạo hiểm. Hêminguê là nhà báo, nhà
văn xông xáo hoạt động, đã từng tham gia nhiều
cuộc chiến tranh.
- Ông được tặng giải thưởng Nôben văn học năm
1954.
- Hêminguê là người đề xướng và thực thi
nguyên lí “tảng băng trôi”: nhà văn không trực
tiếp phát ngôn cho ý tưởng của mình mà xây
dựng hình tượng có nhiều sức gợi để người đọc
có thể rút ra phần ẩn ý.
- Sự nghiệp văn học của Hêminguê khá đồ sộ,
trong đó có những tác phẩm tiêu biểu như Giã
từ vũ khí, Chung nguyện hồn ai, Ông già và
biển cả Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 21 -
- Chân dung và tiểu sử tác giả Lưu Quang Vũ: sử dụng trong tiết Đọc văn Hồn

ỊCH L
ƯU Q
UANG V
Ũ- Lưu Quang Vũ (1948 – 1988), sinh tại Hạ
Hòa, Phú Thọ (quê gốc: Đà Nẵng)
- Từ năm 1965 đến 1970: Lưu Quang Vũ vào
bộ đội, phục vụ torng quân chủng Phòng không
– Không quân.
- Từ 1978 đến lúc mất: ông là biên tập viên tạp
chí Sân khấu và bắt đầu viết kịch.
- Lưu Quang Vũ là một tài năng đa dạng: viết
kịch, làm thơ, viết văn, vẽ tranh…Nhưng đóng
góp lớn nhất của ông là kịch.
- Lưu Quang Vũ là một trong những nhà soạn
kịch tài năng nhất của nền văn học nghệ thuật
Việt Nam hiện đại.
- Năm 2000, ông được Nhà nước tặng Giải
thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.
- Tác phẩm tiêu biểu: Sống mãi tuổi 17, Lời nói
dối cuối cùng, Nàng Xita, Chết cho điều chưa
có, Lời thề thứ 9, Tôi và chúng ta, … Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 22 -
Sử dụng hiệu quả đồ dùng dạy học tự làm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT Người viết: Đào Thị Châu Trinh - 25 -
+ Hình ảnh hoa lila lila lila

- Bộ tranh về sông Đà: sử dụng trong bài Người lái đò sông Đà (Ngữ văn 12).
Những hình ảnh cụ thể về con sông Đà là bằng chứng hùng hồn và thuyết phục nhất
khi giảng bình đến phẩm chất hung bạo của con sông Đà.