Bài tiểu luận: Các loại hình kinh tế - văn hóa.
Đề tài: Phương thức mưu sinh của dân tộc Gia rai ở Việt Nam.
MỤC LỤC
Trang
Phần mở đầu: Khái quát chung vấn đề nghiên cứu:.......................................................2
Phần hai: nội dung:.........................................................................................................3
Chương I: Đặc điểm dân tộc Gia rai và môi trường tự nhiên..............................3
Chương II: Hoạt động kinh tế..............................................................................5
1. Trồng trọt:............................................................................................5
2. Chăn nuôi:............................................................................................8
3. Các nghề phụ gia đình:........................................................................9
4. Kinh tế chiếm đoạt:............................................................................10
Chương III: Đời sống xã hội.............................................................................12
1. Quan hệ xã hội:..................................................................................12
2. Quan hệ dòng họ:...............................................................................15
3. Quan hệ hôn nhân và gia đình:..........................................................18
Phần ba: Kết luận:.........................................................................................................19
Tài liệu tham khảo:.......................................................................................................20
Lương Văn Đoàn
Lớp: VHK31
MSSV: 0711443
1
Bài tiểu luận: Các loại hình kinh tế - văn hóa.
Phần mở đầu: Khái quát chung vấn đề nghiên cứu:
Những dân tộc ở Tây nguyên nói chung và dân tộc Gia rai nói riêng dần dần
được giới khoa học chú tâm và giới thiệu trên các sách, báo, tạp chí và để tìm hiểu và
nghiên cứu về các dân tộc thì không thể bỏ qua việc tìm hiểu về nguồn gốc tộc người,
các phương thức mưu sinh cổ truyền, lịch sử của dân tộc, những phong tục cổ truyền,
tập quán canh tác cổ truyền của dân tộc Gia rai. Ở trong đề tài này chúng tôi tập trung
trình bày những vấn đề sau: Mục đích là có một cái nhìn tổng quan về dân tộc Gia rai.
- Đặc điểm dân tộc Gia rai, và môi trường tự nhiên của họ: Ở phần này chúng tôi

phát triển. Với những sự kiện đáng ghi nhớ về ảnh hưởng rộng rãi của Vua Lửa (Pơ tao
Pui), Vua Nước (Pơ tao Ia) đã được nhiều sách sử nhắc tới.
Dân tộc Gia rai hiện nay còn có những nhóm địa phương sau: xuất phát từ thói
quen và nhận thức của đồng bào việc phân chia nhóm địa phương có thể căn cứ vào
vùng địa lý; sự khác biệt trong các chi tiết của một số phong tục, tập quán và cách phát
âm khác nhau trong ngôn ngữ. Hiện nay có thể chia làm năm nhóm chính như sau:
1. Gia rai Chor (Cheo Reo hay Phun):
Chor (chuôr) là thung lũng lòng chảo. Đuốc cũng như La – phông còn dịch là <vùng
thấp> hay vùng đất râm mát, ẩm ướt. Cheo Reo là do phiên âm của Chu và Chreo – tên
hai tù trưởng nổi tiếng cuối thế kỷ XIX của vùng này. Phun (pơphun) bghiax là gốc.
Đồng bào cho rằng người Gia rai ở vùng này còn bảo lưu nhiều đặc điểm mang tính
chất điển hình cho nhóm Gia rai.
2. Gia rai Hđrung:
Lương Văn Đoàn
Lớp: VHK31
MSSV: 0711443
3
Bài tiểu luận: Các loại hình kinh tế - văn hóa.
Hđrung là tên một ngọn núi lửa đã tắt, nằm ở ngã ba quốc lộ 14, 19 cách thị xã Plây Cu
8km về phía đông nam. Theo đồng bào, một bộ phận tổ tiên người Gia rai đã từng sinh
tụ quanh ngọn núi này, sau dần dần họ mới tỏa đi ở khắp các nơi khác.
3. Gia rai Aráp:
Aráp là tên một con voi có bốn ngà trong một câu chuyện huyền thoại. Xưa có bốn
chàng trai Gia rai đi săn đuổi con voi. Săn mãi không bắt được, về sau voi mệt mỏi tự
quay về chết trước mặt họ. Aráp là tên một ngọn núi đá ở phía đông Công Tum – nơi
ranh giới giữa vùng người Ba na và Gia rai. Núi ấy cũng lấy tên con voi có bốn ngà (voi
Aráp). Đây là nhóm cư dân vốn gần gũi với người Ba na nên mang nhiều nét đặc trưng
khác với nhiều nhóm địa phương Gia rai ở các nơi.
4. Gia rai Mthur:
Nằm gọn trong địa vực giáp ranh giữa các vùng cư trú của ba dân tộc nói chung một hệ

Gia rai. Mặc dù việc thuần dưỡng gia súc, đặc biệt việc nuôi trâu có rất sớm, nhưng trâu
ở đây vẫn chưa dùng làm sức kéo trong nông nghiệp.
Đồng bào đã biết phân chia đất đai ra làm hai loại. Đất không canh tác được gọi
bằng các thuật ngữ: dế, tná, lơn. Đất trồng trọt được gọi là hma – một thuật ngữ vốn gốc
chỉ riêng nương rẫy; nay đã được dùng chỉ cả ruộng đồng, vườn tược…Tùy từng đối
tượng trồng trọt cụ thể mà có tên gọi riêng.
Hma mnai (moa dế, moa pú) là những khoảnh đất trồng trọt ở trạng thái nửa
vườn, nửa nương thuộc quyền sở hữu của các gia đình. Ở thung lũng Cheo Leo, loại đất
này tập trung vào giải ven sông Ia Yun và Ia Pa bằng phẳng. Tuy nhiên, những mảnh đất
này vẫn ở địa thế cao chưa biến thành ruộng nước để trồng lúa được.
Lương Văn Đoàn
Lớp: VHK31
MSSV: 0711443
5
Bài tiểu luận: Các loại hình kinh tế - văn hóa.
Hma mnai còn tương ứng với dang là vườn, đồng bào ở quanh thị xã Plây Cu đã
có loại đang gá sang (vườn quanh nhà).
Trên các thửa hma mnai dang. Người ta trồng các loại cây ăn quả: chuối, mít,
dứa, đu đủ, mía, rau xanh, vừng, cà, tỏi, hành, bầu bí…cây có chất bột: khoai lang,
mạch, ý dĩ, sẵn, kê, kê chân vịt (gao)…Ở quanh vùng Ayun Pa người ta còn trồng bắp.
Nếu ở ven sông hay soi bãi, đồi thì trồng lúa sớm xen với bắp.
Hma rưng (hma ró). Thuật ngữ rưng có nghĩa là rừng. Mảnh đất nào đang trồng
lúa thì gọi là hma hay hma rưng. Khi bỏ hóa người ta gọi mảnh đất đó là hma ksor.
Cũng như việc làm nương rẫy ở các dân tộc miền núi khác, khi tiến hành làm hma bao
giờ cũng bắt đầu bằng động tác phát, ngả cây rừng, để cho khô nó rồi đốt. Sau đó tiến
hành dọn, cuốc, xới đất chờ mưa xuống thì gieo trồng. Ở người Gia rai rẫy thường chỉ
làm hai vụ rồi bỏ hóa. Rẫy làm năm đầu gọi là hma tna chưa cuốc xới. Từ năm thứ hai
trở đi nếu vẫn trồng trọt, đất đều gọi là hma pú (a pú) hay hma dir. Ở đây khâu cuốc đất
mới được xem trọng. Chu kỳ bỏ hóa khoảng từ 8 – 12 năm. Sau khi rừng tái sinh chủ
rẫy bắt đầu trở lại canh tác.

Cung như các cư dân khác sống ở vùng núi Tây Nguyên, đồng bào dùng các loại
dao: rbóc, tgạ và rìu (giông) để phát nương rẫy. Động tác chọc lỗ, gieo hạt ở người Gia
rai cũng khác với nhiều dân tộc khác. Đàn ông cầm hai chiếc gậy vót nhọn chọc lỗ với
một động tác liên tiếp khá nhanh. Chọc hết lượt khắp vùng đất trồng rồi mới lấy hạt
giống đã bỏ sẵn vào ống nứa, dốc ra tay tra xuống lỗ. Đến mùa thu hoạch, phổ biến vẫn
là động tác suốt từng bông bằng đôi bàn tay trai cứng của mình. Họ tuốt lúa bỏ vào gùi
quẩy về nhập kho (hgiai pđai), dựng ngay cạnh hma. Nay ở một số nơi, đồng bào đã
dùng liềm.
Giống lúa đã có hàng chục loại thích nghi với từng vùng khí hậu và loại đất.
Thóc tẻ (pđai), lương thực chính của họ, có các loại: mching, blá, bla, cham, diênh, han,
ptoanh, pdô…trừ một số nơi làm ruộng nước, người ta gieo mạ cấy lúa, còn thường vẫn
gieo thẳng. Năng suất lúa ở đây khá cao. Ngoài lúa tẻ , đồng bào còn gieo trồng lúa nếp
(pđai nhar) ngô, bo bo (pđai brếch), sẵn.
Để có thể chủ động trong sản xuất và sinh hoạt, đồng bào đã định ra được lịch
nông nghiệp. Xu thế làm ăn theo dương lịch hiện nay đang ngày càng phổ biến. Tuy
nhiên người Gia rai vẫn chưa quên lịch tính theo chu kỳ sản xuất và sinh hoạt riêng của
mình. Tháng giêng bắt đầu tính từ những ngày có giọt mưa rơi trên mặt đất, bắt đầu sau
tháng khô hanh. Đó cũng là lúc những hạt giống đầu tiên của vụ sản xuất được gieo
xuống vùng hma.
Lương Văn Đoàn
Lớp: VHK31
MSSV: 0711443
7
Bài tiểu luận: Các loại hình kinh tế - văn hóa.
Nhìn trên lịch ta thấy công việc sản xuất của đồng bào khá khẩn trương, đòi hỏi
phải tăng cường độ lao động trong những tháng cần thiết để kịp thời vụ. Ở đây họ lấy
khâu trồng tỉa làm mốc để định ra ngày mở đầu của vụ sản xuất. Các công việc đồng
áng phải dồn vào mùa khô (từ tháng 7 đến tháng 11 theo lịch Gia rai). Trước khi bước
vào hai tháng 11, 12 để nghỉ ngơi , mọi việc sản xuất được coi như đã hoàn tất vừa thu
hoạch xong vụ mùa, lại chuẩn bị được đất đai cho vụ tới. Tháng 12 mang tên blan vơr