"phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 12 -
THPT"

A. phần mở đầu
Sách giáo khoa Địa lý lớp 12 (theo chơng trình đổi mới) đợc biên soạn theo tinh
thần cung cấp các tình huống, các thông tin đã đợc lựa chọn để giáo viên có thể tổ
chức, hớng dẫn cho học sinh tập phân tích, tổng hợp và xử lý thông tin, tạo điều kiện
cho học sinh trong quá trình học tập vừa tiếp nhận đợc các kiến thức, vừa rèn luyện
đợc các kỹ năng và nắm đợc phơng pháp học tập.
Bên cạnh các bài học chính, bài đọc thêm, chơng trình địa lý lớp 12 có 8 bài
thực hành và sau mỗi bài học đều có phần câu hỏi và bài tập để củng cố kiến thức và
kĩ năng của học sinh. Các bài thực hành Địa lý và phần bài tập Địa lý trớc đây thờng
bị xem nhẹ mặc dù nó rất quan trọng.
Hiện nay, dạy học đợc coi là quá trình phát triển của bản thân học sinh, việc học
tập không chỉ là quá trình lĩnh hội kiến thức có sẵn mà còn là quá trình học sinh tự
khám phá, tự tìm đến với kiến thức mới nhờ sự giúp đỡ, hớng dẫn của giáo viên. Quá
trình này đợc thể hiện rất rõ trong các bài thực hành Địa lý và các bài tập Địa lý lớp
12.
Trong các bài thực hành và phần bài tập Địa lý lớp 12, sách giáo khoa không
còn chỉ là tài liệu trình bày các kiến thức có sẵn để học sinh dựa vào đó xác định, vẽ
biểu đồ rồi trả lời câu hỏi. Do đó cùng với việc đổi mới về kiến thức, chơng trình
sách giáo khoa thì cần phải có sự đổi mới về phơng pháp để tổ chức các hoạt động
học tập tự giác, tích cực và độc lập của học sinh. Để học sinh có thể tự xác định và vẽ
đợc biểu đồ và làm trọn vẹn đợc các bài tập Địa lý.
Với phơng pháp và kinh nghiệm của bản thân, tôi mạnh dạn xin đa ra Phơng
pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 12 - THPT để đồng nghiệp
tham khảo và rất mong nhận đợc sự đóng góp của các đồng nghiệp để bài viết đợc
hoàn thiện hơn.
B. Phần nội dung
I. cơ sở khoa học.
Trong quá trình hội nhập nền kinh tế ngày nay, giáo dục đợc coi là một lĩnh vực

viên thực hiện tốt các phơng pháp và biện pháp rèn luyện kĩ năng Địa lí cho học sinh
trong quá trình dạy học. Từ đó học sinh nhận thức tri thức một cách khách quan đồng
thời học sinh thấy rõ những thuận lợi và khó khăn về các vấn đề Địa lí ở nớc ta.
II. cơ sở thực tiễn.
Trong các môn học ở nhà trờng THPT đều vận dụng rất nhiều các bài tập, bài
thực hành. Mỗi môn học có một số dạng bài tập với đặc thù riêng, đối với môn Địa
lý cũng vậy. ở đây tôi chỉ xin đa ra một phần trong tổng hợp phần bài tập Địa lý đó là
dạng bài tập vẽ biểu đồ.
Bài thực hành vẽ biểu đồ giúp cho học sinh trong quá trình học tập tiếp thu đợc
kiến thức từ đơn giản đến phức tạp. Cũng qua đó mà học sinh bồi dỡng thêm năng
lực vận dụng tri thức vào thực tiễn.
Rèn luyện kĩ năng thực hành cho học sinh ở các môn học là một quá trình phối
hợp nhiều mặt, thể hiện trong chơng trình, nội dung của các môn học trong đó có
môn Địa lý. Song để rèn luyện đợc kĩ năng đó học sinh cần nhận biết đợc yêu cầu bài
ra, xác định hớng, cách làm bài sau khi đọc kĩ bài.
Qua các bài thực hành, bài tập đó giúp cho giáo viên hệ thống các loại biểu đồ,
phân loại các dạng bài tập biểu đồ. Qua đó tạo điều kiện cho giáo viên phát huy khả
năng giảng dạy bài thực hành và hớng dẫn học sinh làm bài tập Địa lý lớp 9. Học
sinh nhận thức đợc các loại biểu đồ: dạng cột, tròn, đờng, miền Xác định đợc kiểu
biểu đồ khi đọc bất kì một bài tập thực hành nào.
Vì vậy "phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong bài tập địa lý lớp 12" yêu
cầu học sinh phải làm việc độc lập, tích cực để xác định đợc yêu cầu của bài thực
hành, từ đó xác định đợc cần vẽ loại biểu đồ nào cho phù hợp.
III. Thực trạng của vấn đề
1. Những khó khăn khi thực hiện phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ
trong bài tập địa lý lớp 12
- Đa số học sinh xem môn Địa lí là môn phụ, do đó ít chú ý đến học tập bộ môn
này. Kết quả cho thấy điểm tổng kết của các em phần lớn chỉ đạt điểm trung bình,
nhiều em học môn Địa lí khá, giỏi nhng khi giáo viên lấy đội tuyển bồi dỡng học
sinh giỏi thì các em không tham gia vì cho rằng đây chỉ là môn học phụ. Từ đó giáo

%
Từ những lí do trên chính là thực trạng cần giải quyết, tháo gỡ.
2. Một số u điểm của giáo viên dạy Địa lí ở các trờng THPT
Qua khảo sát thực tế và tiến hành dự giờ các bài có vẽ biểu đồ, tôi nhận thấy:
- Phần lớn giáo viên có quan niệm đúng về chức năng của một bài tập, bài thực
hành vẽ biểu đồ thể hiện trong việc chuẩn bị chu đáo về giáo án, yêu cầu, mục đích
của bài tập là gì, biểu đồ thể hiện yếu tố nào của đối tợng địa lí. Đây là phần không
những rèn luyện kĩ năng kiến thức mà còn củng cố những kiến thức đã học ở trong
bài, từ đó học sinh xây dựng đợc các mối liên hệ Địa lí.
- Hầu hết giáo viên biết vận dụng sáng tạo, khoa học các kĩ năng rèn luyện cho
học sinh theo phơng pháp dạy học tích cực, do đó đã phát huy đợc tính t duy độc lập
cho học sinh, giúp học sinh nắm chắc nội dung của bài học và rèn luyện tốt kĩ năng
cho các em.
IV. Các biện pháp chủ yếu để giải quyết vấn đề
1. Để làm tốt việc xác định "Phơng pháp xác định - cách vẽ biểu đồ trong
bài tập địa lý lớp 9" cho cho học sinh
- Trong giảng dạy, giáo viên cần lựa chọn các phơng pháp tích cực trên cơ sở coi
trọng nhận thức của học sinh, tăng cờng vai trò tổ chức lĩnh hội, khám phá kiến thức.
Trong giờ giảng, giáo viên giành nhiều thời gian cho học sinh tự làm việc với sách
giáo khoa, biểu đồ, lợc đồ và với các thiết bị học tập khác để học sinh tự chủ động
tìm ra kiến thức mới dới sự hớng dẫn của giáo viên. Tất cả các khâu này, giáo viên
phải thể hiện chu đáo, tỉ mĩ, hết sức cụ thể trong bài soạn, hớng dẫn học sinh ôn lại
những kiến thức đã học để vận dụng vào giải thích sau khi vẽ biểu đồ.
3
- Trong một tiết thực hành vẽ biểu đồ, giáo viên phải hớng dẫn học sinh chuẩn
bị đầy đủ các đồ dùng cần thiết cho tiết học: máy tính cá nhân, thớc kẻ, compa để
giúp học sinh chủ động trong khi vẽ biểu đồ.
2. Biện pháp thực hiện
* Giới thiệu cách vẽ - xác định biều đồ Địa lý lớp 12
Để xác định đợc yêu cầu bài ra và tiến hành vẽ biểu đồ, học sinh cần hiểu khái

đối trớc khi vẽ.
* Yêu cầu:
+ Đọc bảng số liệu, xử lý số liệu (nếu cho số liệu tuyệt đối), nếu là số liệu tơng đối
thì tiến hành các bớc vẽ.
+ Chú ý tỉ lệ đờng tròn (nếu bài cho số liệu tuyệt đối).
- Nếu bài cho số liệu tơng đối thì vẽ các đờng tròn có kích thớc bằng nhau. Nếu
bài cho số liệu tuyệt đối thì phải tính tỉ lệ đờng tròn (R- r) ta cho tổng nhỏ nhất R1 =
1, lần lợt lớn dần lấy tổng sau R2/ R1 = căn bậc hai là đợc bán kính của các hình
tròn.
+ Để chia các đại lợng chính xác theo tỉ lệ cần lấy tỉ lệ x 3,6
0
để tính góc ở tâm.
+ Chọn ký hiệu thích hợp để thể hiện trên biểu đồ.
+ Tên biểu đồ.
c. Vẽ đồ thị (đ ờng biểu diễn) Bài 23, H 31.3
- Đợc dùng để thể hiện tiến trình động thái phát triển của một hiện tợng qua thời
gian.
4
* Yêu cầu:
+ Hệ trục toạ độ: trục đứng thể hiện đơn vị sản lợng.
+ Trục ngang thể hiện năm.
- Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả 2 trục sao cho biểu đồ phù hợp với khổ giấy (cân
đối).
+ Xác định khoảng cách cân đối phù hợp.
- Với biểu đồ này nếu bài ra có 2 đại lợng khác nhau (đơn vị tính khác nhau) thì
vẽ 2 trục đứng: Trục biểu hiện đơn vị A, trục biểu hiện đơn vị B.
- Cũng có thể bài ra yêu cầu có nhiều đại lợng cùng đơn vị tính (%) thì cần biểu
hiện rõ đờng biểu diễn (ký hiệu) tránh từng ký hiệu.
+ Ký hiệu đờng biểu diễn cần đợc phân biệt:
- Màu sắc (đen, xanh, đỏ)

+ Tên bản đồ (tên chung nếu là biểu đồ so sánh).
2.5. Một số l u ý khi vẽ biểu đồ.
- Đọc kĩ số liệu bài ra.
- Tuyệt đối không dùng màu để tô, kí hiệu trên bản đồ.
- Nếu là biểu đồ tròn: khi vẽ đờng tròn, vẽ 1 bán kính trùng với phơng kim đồng
hồ chỉ 12 giờ và chia theo chiều kim đồng hồ.
- Bất cứ một biểu đồ nào cũng cần chú giải và tên bản đồ.
Trên đây là các dạng biểu đồ thờng gặp khi làm bài tập, bài thực hành Địa lí. Trong
quá trình giảng dạy tiến hành làm bài tập, bài thực hành vẽ biểu đồ tôi nhận thấy vẽ
biểu đồ hình tròn rất khó vì: Nếu đề bài cho số liệu tơng đối thì học sinh dễ nhận biết
5
và không cần xử lý mà tiến hành các bớc vẽ luôn. Song nếu số liệu là tuyệt đối (thô) thì
học sinh khó nhận biết để vẽ biểu đồ hình tròn, cần xử lí số liệu về tơng đối trớc khi vẽ.
Qua nhiều năm giảng dạy Địa lí lớp 12 tôi mạnh dạn đa ra một số kinh nghiệm phơng
pháp xác định - cách vẽ biểu đồ hình tròn nhằm giúp học sinh có kĩ năng thuần thục hơn
trong kĩ năng vẽ biểu đồ của mình.
Ví dụ:

Bài 29 - Trang 128 sách giáo khoa Địa lý 12. ( Ban cơ bản)
- Bài tập số 1:
Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo
thành phần kinh tế của nớc ta năm 1996 và 2005.
* Mục tiêu.
- Học sinh biết cách xác định - cách vẽ biểu đồ hình tròn.
* Các thiết bị cần thiết.
+ Giáo viên:
- Bảng phụ kẽ sẵn, máy tính cá nhân, thớc đo độ, compa, thớc kẽ.
+ Học sinh:
- Máy tính cá nhân, thớc đo độ, compa, bút chì, bút dạ màu
Các b ớc tiến hành.

0
(góc ở tâm )
c. Bớc 3. Cách tính:
+ Năm 1996 tổng số diện tích gieo trồng là 149.432 tỷ đồng -> cơ cấu diện tích
100%.
+ Tính cơ cấu các TPKT (là x).
149.432 -> 100% 74.161 x 100
74.161 -> x x = = 50.3%
6
149.432
+ Góc ở tâm trên biểu đồ đờng tròn khu vực nhà nớc là.
50.3 x 3,6 = 182
0

+ Tơng tự cách tính trên, cho học sinh tính cơ cấu diện tích và góc ở tâm trên
biểu đồ của các cây trồng còn lại.
* Để lớp học sôi nổi giáo viên nên tổ chức cho học sinh hoạt động 4 nhóm theo
2 cặp "chạy tiếp sức" cho nhau.
+ 2 Nhóm 1 & 2: Tính cơ cấu các thành phần.
+ 2 Nhóm 3 & 4: Tính góc ở tâm.
+ Xử lí số liệu ta có: Cơ cấu giá trị SXCN phân theo TPKT (%)
TPKT 1996 2005
Nhà nớc
Ngoài NN
Có vốn NN
Tổng
50.3
24.6
25.1
100

Năm 1990 Năm 2002
Cây lơng thực
Cây công nghiệp
Cây thực phẩm,
ăn quả, cây khác.
Biểu đồ thể hiện sự chuyển dịch GTSXCN năm 1996 - 2005
1996
2005
V- kết quả thực nghiệm
Kết quả của những tiết dạy địa lí thực nghiệm đợc đánh giá trên cơ sở lấy điểm
số các bài tập, bài thực hành của học sinh.
1. Kết quả bài kiểm tra thực nghiệm
- Học sinh đã xác định đợc yêu cầu của đề bài
- Học sinh xác định đợc cách chọn và vẽ biểu đồ phù hợp, đúng với yêu cầu đề
bài.
- Tỉ lệ học sinh tự rèn luyện đợc kĩ năng vẽ biểu đồ chiếm tỉ lệ cao.
- Học sinh nắm đợc các bớc tiến hành trong khi vẽ biểu đồ.
Từ đó tỉ lệ học sinh đọc và phân tích bảng số liệu, xác định loại biểu đồ thích
hợp đối với bài yêu cầu cao hơn so với khi cha đợc áp dụng.
Kết quả thực nghiệm ở lớp 12C2 ( 2008 2009 )
Lớp TS học sinh
Biết xác định và
vẽ đúng
Cha biết xác
định và vẽ
12
Vì vậy mà kết quả bài kiểm tra thực nghiệm đạt đợc nh sau:
Lớp TS học sinh Điểm giỏi Điểm khá Điểm TB Điểm yếu, kém
12
Tỷ lệ

giáo khoa và các đề kiểm tra, đề thi TN, CĐ-ĐH khi các em tham gia các kì thi.
Chơng trình Địa lý lớp 12 có nhiều bài thực hành vẽ biểu đồ hoặc phân tích số
liệu. Giới thiệu cách vẽ biểu đồ - các loại biểu đồ đã giúp cho học sinh dễ dàng đánh
giá, nhận biết bài thực hành Địa lý kinh tế - xã hội trong chơng trình Địa lý lớp 12 và
tạo cơ sở tiền đề cho học sinh tiếp tục chơng trình CĐ - ĐH - THCN sau này. Học
sinh biết vận dụng kết hợp lý thuyết, thực tiễn, phát huy tính sáng tạo, tích cực chủ
động trong quá trình học tập môn Địa lý.
Sau khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này tôi có một số kiến nghị sau:
- Cần thiết phải trang bị cho học sinh kỹ năng thực hành, lý thuyết phải luôn đi
đôi với thực hành thì học sinh mới hiểu và nắm chắc đợc bản chất của vấn đề.
- Cần phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các giáo viên nhằm mục đích đa nội
dung giảng dạy vào tất cả các lớp học.
- Do cấu trúc phân phối chơng trình có một số thay đổi nên giáo viên phải linh
hoạt khi lồng ghép nội dung thực hành vào tất cả các bài dạy sao cho thích hợp nhằm
đạt kết qủa cao.
Sáng kiến kinh nghiệm này đã đợc bản thân tôi - một giáo viên giảng dạy Địa lý
THPT - với nội dung không mới nhng cha đợc áp dụng rộng rãi. những kết quả trên
đây là quá trình đúc rút kinh nghiệm của bản thân tôi đã trình bày trớc tổ và đã đợc
đồng nghiệp ghi nhận và vận dụng có hiệu quả. Tuy vậy bài viết vẫn còn nhiều
khiếm khuyết, rất mong sự đóng góp của Ban giám khảo và lãnh đạo cấp trên để bản
thân tôi có thêm kinh nghiệm và nhất là tạo cho tôi tự tin và vững lòng tin trong việc
dạy học, góp phần nâng cao chất lợng dạy học theo yêu cầu đổi mới, mong góp phần
nào nhỏ bé của mình vào quá trình đổi mới nội dung và phơng pháp dạy học nói
chung và dạy học môn Địa lý nói riêng ở nhà trờng phổ thông./.

9