ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA SINH HỌC
======
Chuyên đề: SỬ DỤNG BÀI TẬP THỰC HÀNH TRONG DẠY
HỌC SINH HỌC
Đề tài:
THIẾT KẾ BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN
CHO HỌC SINH KỸ NĂNG PHÂN TÍCH - TỔNG HỢP
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I: THÀNH PHẦN HÓA
HỌC CỦA TẾ BÀO, PHẦN SINH HỌC TẾ BÀO, SINH
HỌC 10
Huế, 04 /2014
1
Người hướng dẫn
PGS.TS Phan Đức Duy
Người thực hiện
Nguyễn Thị Ái Nhi
Lớp: LL&PPDH Sinh học K21
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
MỤC LỤC
MỤC LỤC 2
Phần 2: NỘI DUNG 3
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 3
CHƯƠNG II: THIẾT KẾ BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH
KỸ NĂNG PHÂN TÍCH - TỔNG HỢP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I THÀNH
PHẦN HÓA HỌC CỦA TẾ BÀO, PHẦN SINH HỌC TẾ BÀO, SINH HỌC 10 13
PHẦN 3: KẾT LUẬN 21
TÀI LIỆU THAM KHẢO 22
Phần 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong những năm gần đây, cùng với chuyển biến bước đầu về chất lượng

tượng nhận thức.
Theo lý luận dạy học Xô Viết, tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc, là tế bào
của bài lên lớp, bao gồm tổ hợp những điều kiện cần thiết . Đó là mục đích dạy
3
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
học, nội dung dạy học và phương pháp dạy học để thu được những kết quả hạn
chế, riêng biệt .
Nguyễn Ngọc Quang còn đưa ra một cách tiếp cận mới của tình huống dạy
học đó là tình huống mô phỏng hành vi. Mô phỏng hành vi là bắt chước, sao
chép, phỏng theo quá trình hành vi của con người, sự tương tác riêng cá nhân
của người đó, nhằm đạt mục đích nào đó. Quá trình hành vi của con người
trong tình huống thực, cụ thể được xử lý sư phạm bằng mô hình hoá tạo nên tổ
hợp các tình huống mô phỏng, là một mô hình của tình huống thực tiễn. Dùng
tình huống mô phỏng này trong tổ chức dạy học nó trở thành tình huống dạy
học. Thực chất đó là quy trình chuyển tình huống mô phỏng thành tình huống
dạy học .
Tóm lại, bản chất của tình huống dạy học là đơn vị cấu trúc của bài lên lớp,
chứa đựng mối liên hệ mục đích- nội dung- phương pháp theo chiều ngang tại
một thời điểm nào đó với nội dung là một đơn vị kiến thức.
1.2. Bài tập tình huống dạy học
Bài tập tình huống dạy học là những tình huống dạy học được giáo viên cấu trúc
lại dưới dạng bài tập. Rồi đưa bài tập đó vào quá trình dạy học, để đạt được mục
tiêu quá trình dạy học.
Bài tập tình huống dạy có 2 dạng:
Bài tập tình huống dạy học thật: Qua phim, chụp ảnh
Bài tập tình huống dạy học mô phỏng hay tình huống giả định (sẽ xảy ra)
1.3. Cấu trúc của bài tập tình huống trong dạy học
Cấu trúc của 1 bài tập tình huống gồm 2 phần: Tình huống và yêu cầu
Cấu trúc của bài tập tình huống trong dạy học được tạo thành từ hai yếu tố cơ bản:

với nhau.
Mặt nội dung gồm: Mục đích, mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình
thức và kiểm tra, đánh giá. Những phạm trù này quyện chặt vào nhau trong quá
trình dạy học, nhiều khi không thể tách rời được và không phụ thuộc vào sự gia
công sư phạm của giáo viên. Bài học có sinh động, đem lại hứng thú, để lại dấu ấn
trong tâm hồn học sinh, đó là kết quả của việc nắm bắt tình hình thực tế, của sự
5
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
uyên bác, của năng lực và nghệ thuật sư phạm, của tinh thần trách nhiệm và lương
tâm người giáo viên.
Mặt quá trình gồm: Tạo tình huống có vấn đề, kích thích động viên, tạo động lực, tổ
chức hoạt động, kiểm tra đánh giá, quá trình này kéo dài từ đầu đến cuối giờ học.
1.4. Tiêu chuẩn của một bài tập tình huống tốt
Về mặt nội dung:
 Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học.
 Bài tập tình huống phải mang tính giáo dục.
 Tạo khả năng để học sinh đưa ra được nhiều đáp án.
 Phải chứa đựng mâu thuẫn và mang tính khiêu khích.
 Tạo được sự hứng thú cho người học.
 Nêu ra được những vấn đề quan trọng, cốt lõi cho người học và phù
hợp với người học.
Về mặt hình thức, bài tập tình huống phải:
 Có cách thể hiện sinh động.
 Có sử dụng thuật ngữ ngắn gọn, súc tích, ẩn danh.
 Kết cấu rõ ràng, mạch lạc, dễ hiểu.
 Có trọng tâm và tương đối hoàn chỉnh để không cần phải tìm hiểu
thêm quá nhiều thông tin…
1.5. Phương pháp dạy học bằng tình huống
Phương pháp dạy học bằng tình huống là một phương pháp mà giáo viên tổ chức

hành vi, kỹ năng của học sinh. Phương pháp này có thế mạnh trong đào tạo
nhận thức bậc cao.
Như vậy, phương pháp sư phạm này có thể phát huy được tính chất dân chủ,
năng động và tập thể để đạt được mục đích dạy học.
7
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tập thể
+ Làm việc theo nhóm.
+Thông tin qua lại.
+Trao đổi ý tưởng
Năng động
(Không nghe, tiếp thu một cách thụ động)
Dân chủ
+ Sự bình đẳng mọi người tham
gia.
+ Trao đổi ý tưởng.
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
*Nhược điểm: Để thiết kế được tình huống phù hợp nội dung, mục tiêu đào tạo,
trình độ của học sinh, kích thích được tính tích cực của học sinh đòi hỏi cần
nhiều thời gian và công sức. Đồng thời giáo viên cần phải có kiến thức, kinh
nghiệm sâu, rộng; có kỹ năng kích thích, phối hợp tốt trong quá trình dẫn dắt,
tổ chức thảo luận và giải đáp để giúp học sinh tiếp cận kiến thức, kỹ năng.Trên
thực tế, không phải giáo viên nào cũng hội đủ các phẩm chất trên.
Do sự eo hẹp về thời gian giảng dạy trên lớp cộng với sự thụ động của học sinh
do quá quen với phương pháp thuyết trình là một trở ngại trong việc áp dụng
phương pháp này.
1.6. Kỹ năng học tập của học sinh
1.6.1. Kỹ năng
Theo Trần Bá Hoành: “Kỹ năng là khả năng vận dụng những tri thức thu nhận
được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn. Kỹ năng đạt tới mức hết sức

nghĩa. Tình huống có ý nghĩa đối với học sinh là tình huống gần gũi với học
sinh hoặc là những tình huống mà học sinh sẽ gặp về sau.
Trong hệ thống kỹ năng trên, chúng tôi quan tâm đến việc thiết kế và sử dụng tình
huống để rèn luyện một số kỹ năng trong nhóm kỹ năng học tập phục vụ chức
năng nhận thức liên quan đến thu thập, xử lý, sử dụng thông tin.
9
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
1.6.3. Kỹ năng nhận thức – Kỹ năng phân tích- tổng hợp
Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành những yếu
tố hợp thành, các dấu hiệu, các đặc tính riêng biệt của đối tượng hay hiện tượng đó
thành những yếu tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận,
quan hệ giống loài nhằm tìm kiếm bản chất của chúng.
Trong dạy học, vấn đề hình thành kỹ năng phân tích cho học sinh cần phải được
coi trọng. Tuỳ đặc điểm từng môn học và nhiệm vụ học tập cụ thể , các giáo viên
đã đề ra những yêu cầu phân tích khác nhau. Nhưng mục đích chủ yếu của việc rèn
luyện kỹ năng phân tích là hình thành ở các em thói quen tìm hiểu sự vật, hiện
tượng có chiều sâu, nhằm nắm được bản chất của đối tượng nghiên cứu, cho nên
nhiệm vụ chủ yếu của hoạt động phân tích trước hết là nắm được cấu trúc của đối
tượng, nghĩa là:
* Xác định các yếu tố tạo thành đối tượng.
* Tìm mối liên hệ giữa các yếu tố đó.
* Yếu tố trung tâm, yếu tố điều khiển của hệ thống nằm ở đâu ?
* Hoạt động trong những môi trường nào, điều kiện nào ?
Trên cơ sở ấy mà xác định được tính chất, mâu thuẩn nội tại, động lực phát triển và
các vấn đề khác.
Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố, các thành phần của sự vật hay hiện
tượng trong một chỉnh thể. Trong thực tế mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại đồng
thời các yếu tố cũng như các mặt khác nhau tác động lẫn nhau. Để nhận thức đầy
đủ sự vật, hiện tượng, con người thường bắt đầu xem xét từ một tổng thể toàn vẹn,

học sinh trong dạy- học Sinh học
Các yêu cầu của tình huống
+ Tính thời sự, sát thực tế, sát nội dung bài học.
+ Tạo khả năng để học sinh đưa ra nhiều giải pháp.
11
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
+ Nội dung của tình huống phải phù hợp với trình độ của học sinh.
Khi soạn thảo tình huống cần chú ý:
+ Chủ đề: Mô tả đặc điểm nổi bật của tình huống.
+ Mục đích dạy học đạt được thông qua tình huống.
+ Nội dung tình huống: Mô tả bối cảnh tình huống. Nội dung tình huống
phải đủ thông tin để phân tích, giải quyết tình huống.
+ Nhiệm vụ học sinh cần giải quyết.
` Quy trình thiết kế tình huống và đưa tình huống vào rèn luyện kỹ năng nhận
thức của học sinh:
Đây là Algorit của quá trình biến các tình huống đã, đang và có thể xảy ra
khi học sinh trả lời các vấn đề do giáo viên đặt ra trong quá trình dạy học thành các
bài tập tình huống, được diễn đạt theo các bước như sau:
1/ Xác định các kỹ năng nhận thức của học sinh. Cụ thể là tập trung vào một số
kỹ năng nhận thức cơ bản: Phân tích- tổng hợp, so sánh, khái quát hoá, suy luận.
2/ Nghiên cứu thực tiễn: Nghiên cứu những câu phát biểu trả lời của học sinh
trong các giờ học, bài kiểm tra. Phân tích những câu trả lời đúng và cả những câu
trả lời sai, lý do tại sao học sinh có thể bị sai lầm. Đây là nguồn tình huống chính
để
sử dụng thiết kế hệ thống tình huống phục vụ giảng dạy.
3/ Xây dựng hệ thống tình huống để phục vụ giảng dạy: Xử lý sư phạm các tình
huống đó, nghĩa là mô hình hoá các tình huống ấy thành các bài tập tình huống.
Các tình huống này trở thành phương tiện, đối tượng của quá trình dạy học.
4/ Rèn luyện một số kỹ năng nhận thức của học sinh: Đưa hệ thống bài tập tình

Bài 9: Protein
13
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
Bài 10,11: Axit nucleic
Bài 12: Thực hành: Thí nghiệm nhận biêt một số thành phần hóa học của tế
bào
2.2. Bài tập tình huống để rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích- tổng hợp
trong dạy học chương I: Thành phần hóa học của tế bào, sinh học tế
bào, Sinh học 10
2.2.1. Bài tập 1:
Có ý kiến cho rằng: Các nguyên tố vi lượng có hàm lượng cực nhỏ, nhỏ hơn
0,01% khối lượng chất sống của cơ thể nên chúng không có vai trò quan trọng
trong cơ thể.
Em có đồng ý với ý kiến trên không? Tại sao?
(Củng cố bài 7: Các nguyên tố hóa học và nước của tế bào)
è Gợi ý trả lời:
- Em không đồng ý với ý kiến trên.
- Vì:
Nguyên tố vi lượng là nguyên tố có thành phần chỉ chiếm khoảng 0,01% khối
lượng cơ thể. Tất cả các nguyên tố có thành phần lớn hơn được gọi là nguyên tố
đại lượng.
Vai trò của nguyên tố nào đó đối với cơ thể sinh vât không hoàn toàn phụ thuộc
vào nó là nguyên tố đại lượng hay vi lượng.
Nhiều nguyên tố chỉ cần một lượng nhỏ nhưng nếu thiếu nó một số chức năng sinh
lý có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Nguyên tố vi lượng thường là thành phần của enzyme, vitamin và một số hợp chất
quan trọng khác mà nếu thiếu nó thì có thể dẫn đến bệnh tật hoặc sẽ ảnh hưởng
nghiêm trọng đến sự sống
14

15
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
nước thường) , nên mùa đông lớp nước bề mặt đóng băng, tạo nên lớp cách
nhiệt, do đó sinh vật ở dưới nước được bảo vệ.
2.2.3. Bài tập 3: Mặc dù cơ thể người không tiêu hóa được Xenlulôzơ nhưng vẫn
nhận được lời khuyên là nên ăn nhiều rau xanh hàng ngày.
Theo em lời khuyên đó có đúng không? Tại sao?
( Củng cố Bài 8: Cacbohidrat (saccarit) và lipit)
èGợi ý trả lời:
- Lời khuyên đó hoàn toàn đúng.
- Vì:
Xenlulozo có khả năng kích thích thúc đẩy sự nhu động đường ruột, do đó
xenlulozo giúp cho quá trình tiêu hóa diễn ra dễ dàng hơn, nhanh hơn và tránh
bị bệnh táo bón.
Dưới tác dụng của các vi khuẩn đường ruột hơn 5% xenlulozo được phân giải
sản sinh inositol, axit lactic, axit acetic, vitamin K, vitamin B,…những chất này
duy trì độ axit đường ruột, làm chất đệm cho thành ruột hấp thụ gluco, giúp bài
trừ phân và nước tiểu…
2.2.4. Bài tập 4: Người ta thường bôi kem sáp chống nẻ da, môi vào mùa lạnh. Em
hãy giải thích tại sao người ta lại làm như vậy?
( Củng cố Bài 8: Cacbohidrat (saccarit) và lipit)
è Gợi ý trả lời:
 Khi thời tiết lạnh là nước bốc hơi do vậy làn da bị khô.
 Kem (sáp) bản thân có thành phần lipit- Mỗi phân tử sáp chỉ chứa 1
đơn vị nhỏ axit béo liên kết với một rượu mạch dài thay cho glixerol.
 Do vậy bôi kem (sáp) vào mùa lạnh giúp chống thoát hơi nước , giữ
cho da mềm mại.
16
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22

của ADN là trình tự phân bố của các nuclêotit trên ADN đó.
Điều đó đúng hay sai? Tại sao?
( Củng cố bài 10: Axit nucleic)
èGợi ý trả lời:
- Sai.
- Yếu tố cần và đủ để quy định tính đặc trưng của ADN là:
 Số lượng, thành phần, trình tự sắp xếp của các nucleotic trên ADN.
 Cấu trúc không gian khác nhau của các dạng AND cũng mang tính
đặc trưng.
2.2.8. Bài tập 8: Một bạn lập bảng so sánh về cấu tạo và chức năng của ADN và
ARN nhưng còn một vài điểm thiếu sót, em hãy bổ sung giúp bạn ấy nhé!
Loại axit nuclêic
Đặc điểm so sánh ADN ARN
Giống nhau - Là những đại phân tử có cấu trúc đa phân gồm nhiều
đơn phân
- Đều có cấu tạo xoắn
- …………………………
Khác nhau
- Cấu trúc
- Chức năng
- Chuỗi xoắn kép (trừ
ADN trong bào quan)
-……………………
- Mạch xoắn đơn
-…………………….
-……………………… -……………………
( Củng cố bài 10: Axit nucleic)
èGợi ý trả lời
18
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22

truyền đạt thông tin di
truyền.
-ARN gồm 3 loại là mARN,
tARN và rARN, mỗi loại
thực hiện một chức năng nhất
định trong quá trình truyền
đạt và dịch thông tin di
truyền từ ADN sang protein:
+ mARN: truyền đạt thông
tin di truyền
ADN à ARN à protein
+ tARN: vận chuyển axit
amin đặc hiệu
19
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
+ rARN: thành phần cấu tạo
của riboxom (bào quan tổng
hợp protein)
2.3. Sử dụng bài tập tình huống để rèn luyện cho học sinh kỹ năng phân tích-
tổng hợp trong dạy học chương I: Thành phần hóa học của tế bào, sinh
học tế bào, Sinh học 10
2.3.1. Quy trình chung
Bước 1: Giáo viên giới thiệu tình huống
Bước 2: Học sinh nghiên cứu giải quyết tình huống
Bước 3: Tổ chức thảo luận toàn lớp
Bước 4: Giáo viên kết luận, chính xác hóa kiến thức, xác định hướng giải
quyết hợp lý, học sinh tự hoàn thiện kỹ năng nhận thức
2.3.2. Ví dụ việc sử dụng các tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích - tổng hợp
trong dạy học chương I: Thành phần hóa học của tế bào, sinh học tế bào, Sinh học

học sinh kĩ năng phân tích –tổng hợp trong chương I: Thành phần hóa học của tế
bào – Sinh học 10 ở khâu đặt vấn đề, khâu dạy bài mới và củng cố
Việc sử dụng bài tập tình huống đã kích thích được sự động não của học sinh. Qua
đó hạn chế rất nhiều việc đọc – chép, sự không tập trung trong giờ học, tăng tính
hứng thú.
21
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
Trong phạm vi hạn hẹp của một tiểu luận nên tôi chỉ thiết kế được 7 tình huống.
Trong thời gian tới, tôi sẽ tiếp tục thiết kế một số tình huống trong chương này
đồng thời thiết kế thêm các bài tập tình huống các phần khác trong góp phần nâng
cao chất lượng giảng dạy.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1) Tài liệu Tiếng Việt
1. Hà Lệ Chi (2004), Sử dụng tình huống để rèn luyện một số kỹ năng nhận
thức cho học sinh, Luận văn Thạc sĩ Giáo dục học, Trường ĐHSP - Đại học
Huế.
2. Phan Đức Duy (1998), “Sử dụng bài tập tình huống dạy học để rèn luyện
kỹ năng tổ chức bài lên lớp Sinh học”, Tạp chí Đại học và Giáo dục chuyên
nghiệp, (10), tr. 34-35.
22
Nguyễn Thị Ái Nhi – k22
Tiểu luận: Bài tập thực hành trong dạy học Sinh học
3. Phan Đức Duy (1999), Sử dụng bài tập tình huống sư phạm để rèn luyện
cho sinh viên kỹ năng dạy học Sinh học, Luận án Tiến sĩ, Trường ĐHSP Hà Nội.
4. Trần Thị Kim Nhạn (2011), Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống
trong dạy - học sinh học 11 - Trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ Giáo
dục học, ĐHSP - Đại học Huế.
5. Nguyễn Ngọc Quang (1989), Lý luận dạy học đại cương, Tập 2, Trường
cán bộ quản lý giáo dục Trung ương I, Hà Nội.