BÀI 1: NHẬT BẢN
I. Mục tiêu bài học
1. Kiến thức
Sau khi học xong bài học, yêu cầu HS cần:

Hiểu rõ những cải cách tiến bộ của Thiên hoàng Minh Trị năm 1868.
 Thấy được chính sách xâm lược của giới thống trị Nhật Bản cũng như các cuộc đấu
tranh của giai cấp vô sản cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX.
2. Tư tưởng
 Giúp HS nhận thức rõ vai trò ý nghĩa của những chính sách cải cách tiến bộ đối với
sự phát triển của xã hội, đồng thời giải thích được vì sao chiến tranh thường gắn
liền với chủ nghĩa đế quốc.
3. Kỹ năng
 Giúp HS nắm vững khái niệm “Cải cách”, biết sử dụng bản đồ để trình bày các sự
kiện có liên quan đến bài học. Rèn kỹ năng quan sát tranh ảnh tư liệu rút ra nhận
xét đánh giá.
II. Thiết bị và tài liệu dạy học

Lược đồ sự bành trướng của đế quốc Nhật cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX, bản đồ
thế giới.
 Tranh ảnh về nước Nhật đầu thế kỉ XX.
III. Tiến trình tổ chức dạy học
1. Giới thiệu khái quát về chương trình lịch sử lớp 11
- Chương trình lịch sử lớp 11 bao gồm các phần:
 Lịch sử thế giới cận đại phần tiếp theo.
 Lịch sử thế giới hiện đại từ 1917 – 1945.

Lịch sử Việt Nam từ 1858 – 1918.
2. Dẫn dắt vào bài mới
Cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX hầu hết các nước châu á đều ở trong tình trạng chế độ
phong kiến khủng hoảng suy yếu, bị các đế quốc phương Tây xâm lược, cuối cùng đều

Chúa – Mạc phủ. Năm 1603 dòng họ
Tô-kư-ga-oa nắm chức vụ tướng quân vì thế
thời kỳ này ở Nhật Bản gọi là chế độ Mạc
phủ Tô-kư-ga-oa. Sau hơn 200 năm cầm
quân chế độ Mạc phủ Tô-kư-ga-oa lâm vào
tình trạng khủng hoảng suy yếu.
- GV tiếp tục yêu cầu HS theo dõi SGK, tìm
những biểu hiện suy yếu về kinh tế, chính
trị, xã hội của Nhật Bản từ đầu thế kỷ XIX
đến trước 1868.
- GV nhận xét, kết luận.
+ Kinh tế: Nền nông nghiệp vẫn dựa trên
quan hệ sản xuất phong kiến lạc hậu, tô thuế
nặng nề (chiếm khoảng 50% hoa lợi), tình
trạng mất mùa đói kém thường xuyên xẩy
ra. Trong khi đó ở các thành thị, hải cảng,
kinh tế hàng hoá phát triển, công trường thủ
công xuất hiện ngày càng nhiều, mầm mống
kinh tế tư bản phát triển nhanh chóng. Điều
đó chứng tỏ quan hệ sản xuất phong kiến
suy yếu lỗi thời.
+ Về xã hội: tầng lớp tư sản thương nghiệp
và tư sản công nghiệp ngày càng giàu có,
song họ lại không có quyền lực về chính
trị, thường bị giai cấp thống trị phong kiến
kìm hãm. Giai cấp tư sản vẫn còn non yếu
không đủ sức xoá bỏ chế độ phong kiến.
Nông dân và thị dân thì vẫn là đối tượng bị
phong kiến bóc lột –> mâu thuẫn giữa nông
dân tư sản, thị dân với chế độ phong kiến.

- HS theo dõi SGK theo yêu cầu của GV.
- GV kết luận: Đi đầu trong quá trình xâm
lược là Mĩ: năm 1853 đô đốc Pe-ri đã đưa
hạm đội Mĩ và dùng vũ lực quân sự buộc
Mạc phủ phải mở hai cửa biển Si-mô-da và
Ha-kô-đa-tê cho Mĩ vào buôn bán. Các
nước Anh, Pháp, Nga, Đức thấy vậy cũng
đua nhau ép Mạc phủ ký những Hiệp ước
bất bình đẳng. Nhật Bản đứng trước nguy
cơ bị xâm lược. Trong bối cảnh đó Trung
Quốc – Việt Nam … đã chọn con đường
bảo thủ, đóng cửa còn Nhật Bản họ đã lựa
chọn con đường nào? Bảo thủ hay cải cách?
- GV giảng giải: Việc Mạc phủ ký kết với
nước ngoài các Hiệp ước bất bình đẳng càng
làm cho các tầng lớp xã hội phản ứng mạnh
mẽ, phong trào đấu tranh chống Sô-gum nổ
ra sôi nổi vào những năm 60 của thế kỷ XIX
đã làm sụp đổ chế độ Mạc phủ. Tháng
1/1868 chế độ Mạc phủ sụp đổ, Thiên hoàng
Minh Trị (Meiji) trở lại nắm quyền và thực
hiện cải cách trên nhiều lĩnh vực của xã hội
nhằm đưa đất nước thoát khỏi tình trạng
một đất nước phong kiến lạc hậu.
- GV thuyết trình về Thiên hoàng Minh Trị
và hướng dẫn HS quan sát bức ảnh trong
SGK. Tháng 12/1868 Thiên hoàng Kô-mây
qua đời, Mút-xu-hi-tô (15 tuổi) lên làm vua
- Giữa lúc Nhật Bản khủng hoảng suy
yếu, các nước tư sản Âu – Mĩ tìm

chính phủ mới, thực hiện quyền bình đẳng
giữa các công dân, ban bố quyền tự do buôn
bán đi lại.
+ Về kinh tế: thi hành các chính sách thống
nhất tiền tê, thị trường, xoá bỏ sự độc quyền
ruộng đất của giai cấp phong kiến, tăng
cường phát triển kinh tế tư bản chủ nghĩa ở
nông thôn, xây dựng cơ sở hạ tầng, đường
xá, cầu cống, phục vụ giao thông liên lạc =>
xoá bỏ sự độc quyền ruộng đất của phong
kiến, xây dựng nền kinh tế theo hướng tư
bản chủ nghĩa.
+ Về quân sự: quân đội được tổ chức và
huấn luyện theo kiểu phương Tây, chế độ
nghĩa vụ quân sự thay cho chế độ trưng
binh. Việc đóng tầu chiến được chú trọng
phát triển, ngoài ra còn tiến hành sản xuất
vũ khí, đạn dược và mời chuyên gia quân sự
nước ngoài… => mục tiêu xây dựng lực
lượng quân đội mạnh, trang bị hiện đại
giống quân đội phương Tây.
+ Về văn hoá - giáo dục: thi hành chính
sách giáo dục bắt buộc, chú trọng nội dung
+ Về chính trị: Nhật hoàng tuyên bố
thủ tiêu chế độ Mạc phủ, lập chính
phủ mới, thực hiện bình đẳng ban bố
quyền tự do.
+ Về kinh tế: xoá bỏ sự độc quyền
ruộng đất của phong kiến, thực hiện
cải cách theo hướng bản chủ nghĩa.

chủ nghĩa.
* Hoạt động 1: Cả lớp, cá nhân
- GV hỏi: Em hãy nhắc lại những đặc điểm
chung của chủ nghĩa đế quốc?
- HS nhớ lại kiến thức đã học từ lớp 10 để
trả lời.
- GV nhận xét và nhắc lại:
+ Hình thành các tổ chức độc quyền
+ Có sự kết hợp giữa tư bản ngân hàng với
tư bản công nghiệp tạo nên tầng lớp tư bản
tài chính.
+ Xuất khẩu tư bản được đẩy mạnh.
+ Đẩy mạnh xâm lược và tranh giành thuộc
địa.
+ Mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản
càng trở nên sâu sắc.
phương Tây.
* Tính chất – ý nghĩa:
Cải cách Minh Trị mang tính chất của
một cuộc cách mạng tư sản, mở
đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển
ở Nhật.
3. Nhật Bản chuyển sang giai đoạn đế
quốc chủ nghĩa
- GV yêu cầu HS liên hệ với tình hình Nhật
Bản ở cuối thế kỉ XIX để thấy Nhật Bản đã
chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa tư
bản như thế nào, có xuất hiện những đặc
điểm của chủ nghĩa đế quốc không.
+ Các công ty độc quyền ở Nhật xuất hiện

. Năm 1894 – 1895 Nhật gây chiến với
Trung Quốc để tranh giành Triều Tiên, uy
hiếp Bắc Kinh, chiếm cửa biển Lữ Thuận,
nhà Thanh phải nhượng Đài Loan Liêu
- Trong 30 năm cuối thế kỷ XIX
quá trình tập trung trong công nghiệp,
thương nghiệp với ngân hàng đã đưa
đến sự ra đời những công ty độc
quyền, Mít-xưi, Mit-su-bi-si chi phối
đời sống kinh tế, chính trị Nhật Bản.
- Trong 30 năm cuối thế kỉ XIX, Nhật
đẩy mạnh chính sách bành trướng
xâm lược.
+ Năm 1874 Nhật Bản xâm lược Đài
Loan
+ Năm 1894 – 1895 chiến tranh với
Trung Quốc
Đông cho Nhật.
. Năm 1904 – 1905 Nhật gây chiến với Nga
buộc Nga phải nhường cửa biển Lữ Thuận,
đảo Xa-kha-lin, thừa nhận Nhật Bản chiếm
đóng Triều Tiên.
+ Nhật cũng đã thi hành một chính sách đối
nội rất phản động, bóc lột nặng nề nhân dân
trong nước, nhất là giai cấp công nhân, công
nhân Nhật phải làm việc từ 12 đến 14 giờ
một ngày trong những điều kiện tồi tệ, tiền
lương thấp. Sự bóc lột nặng nề của giới chủ
đã dẫn đến nhiều cuộc đấu tranh của công
nhân. (GV hướng dẫn HS đọc SGK)

D. Cả A, B, C
3. Giai cấp nào ở Nhật Bản mới được hình thành và trở nên giàu có nhưng lại không có
quyền lực chính trị?
A. Tư sản thương nghiệp
C. Quý tộc
B. Tư sản công thương
D. Thợ thủ công
4. Nông dân Nhật Bản bị giai cấp, tầng lớp nào bóc lột?
A. Phong kiến
B. Tư sản thương nghiệp
C. Tư sản công thương