TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA: SINH - KTNN
LÝ THỊ ĐỊNH TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO DỰ ÁN
NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG
DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC VI SINH VẬT KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Sinh học Ngƣời hƣớng dẫn khoa học:
ThS. NGUYỄN THỊ VIỆT NGA HÀ NỘI – 2014
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định K36A SP - Sinh
LỜI CAM ĐOAN
Đề tài “Tổ chức dạy học theo dự án nhằm nâng cao chất lượng dạy
học phần Sinh học Vi sinh vật” đã được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của
Th.S Nguyễn Thị Việt Nga và sự cố gắng của bản thân tôi.
Tôi xin cam đoan những kết quả trong khoá luận là kết quả nghiên cứu
của riêng tôi, không trùng kết quả nghiên cứu của bất kì tác giả khác.
Nếu có sai sót gì tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.
Hà Nội, tháng 5 năm 2014
Sinh viên
Lý Thị Định
Sinh vật
ĐG
Đánh giá
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định K36A SP - Sinh
MỤC LỤC
PHẦN 1. MỞ ĐẦU 1
1. Lí do chọn đề tài 1
1.1. Yêu cầu đổi mới của phương pháp dạy học 1
1.2. Thực tiễn dạy học bộ môn Sinh học 1
1.3. Ưu điểm của phương pháp dạy học theo dự án 1
2. Mục đích nghiên cứu 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu 2
4. Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2
5. Giả thuyết khoa học 2
6. Phương pháp nghiên cứu 2
1.2.4.2. Nội dung đánh giá trong dạy học dự án 22
1.2.4.3. Bộ công cụ đánh giá trong dạy học dự án 22
1.2.4.3.1. Bảng kiểm quan sát 22
1.2.4.3.2. Sổ theo dõi dự án 22
1.2.4.3.2. Bảng kiểm đánh giá 22
1.2.4.3.3. Phiếu đánh giá học theo dự án (Đánh giá đồng đẳng) 23
1.2.4.3.4. Thang đo thái độ (thang đo Likert) 23
1.2.4.4. Sử dụng bộ công cụ đánh giá trong dạy học dự án 24
1.3. Cơ sở thực tiễn của đề tài 25
CHƢƠNG 2. XÂY DỰNG DỰ ÁN ĐỂ DẠY HỌC PHẦN SINH HỌC VI
SINH VẬT, SINH HỌC 10 - THPT (CTC) 27
2.1. Phân tích mục tiêu dạy học phần Sinh học vi sinh vật 27
2.1.1. Mục tiêu chương I 27
2.1.2. Mục tiêu chương II 28
2.1.3. Mục tiêu chương III 28
2.2. Phân tích nội dung dạy học phần Sinh học Vi sinh vật 29
2.2.1. Nội dung chươnng I 29
2.2.2. Nội dung chương II 31
2.2.3. Nội dung chương III 33
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định K36A SP - Sinh
2.3. Các dự án dạy học phần Sinh học vi sinh vật 35
CHƢƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM 75
3.1. Mục đích thực nghiệm 75
3.2. Nội dung thực nghiệm 75
3.4. Phương pháp thực nghiệm 75
3.5. So sánh kết quả học tập của hai lớp trước khi thực nghiệm 75
3.6. Kết quả thực nghiệm 77
tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học; bồi dưỡng phương
pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập
cho học sinh.”
1.2. Thực tiễn dạy học bộ môn Sinh học
Phần Sinh học vi sinh vật (Sinh học 10) theo chương trình cải cách
được bổ sung rất nhiều kiến thức mới và hiện đại, có rất nhiều kiến thức liên
quan đến thực tiễn. Vì vậy, khi dạy- học phần này, đòi hỏi có những phương
pháp dạy học phù hợp, để giúp học sinh hình thành, khắc sâu các kiến thức
một cách chủ động, nâng cao hiệu quả học tập.
1.3. Ƣu điểm của phƣơng pháp dạy học theo dự án
Dạy học theo dự án là phương pháp dạy học lấy hoạt động học làm
trung tâm. Đây là phương pháp rất linh hoạt, tạo hứng thú cho người học. Dạy
học theo dự án là một hình thức dạy học có đặc trưng định hướng vào người
học, định hướng hoạt động, dạy học theo quan điểm tích hợp. Dạy học theo
dự án góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động, nhà trường
và xã hội, giúp người học nâng cao năng lực làm việc tự lực, năng lực sáng
tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, rèn luyện tinh thần trách nhiệm
và khả năng làm việc cộng tác.
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 2 K36A SP - Sinh
Từ những lí do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Tổ chức
dạy học theo dự án nhằm nâng cao chất lượng dạy học phần Sinh học Vi
sinh vật”.
2. Mục đích nghiên cứu
Thiết kế, tổ chức hoạt động dạy học theo dự án phần ba Sinh học 10
nhằm phát huy tính tích cực, chủ động trong hoạt động nhận thức của học
sinh, đặc biệt là phát triển tư duy, năng lực nghiên cứu khoa học cho học sinh.
Tiến hành dạy thực nghiệm trên đối tượng HS lớp 10
7. Những đóng góp mới của đề tài
- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về nguyên tắc và quy trình thiết kế DHDA
trong dạy học.
- Thiết kế được các dự án khác nhau trong phần Sinh học Vi sinh vật
làm tư liệu tham khảo cho các GV và xây dựng giáo án dạy học cho phần
Sinh học Vi sinh vật bằng phương pháp DHDA.
- Đề xuất hình thức tổ chức DHDA trong dạy học phần Sinh học Vi
sinh vật để tổ chức các hoạt động nhận thức cho học sinh nhằm nâng cao
hiệu quả dạy học.
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 4 K36A SP - Sinh
PHẦN 2. NỘI DUNG
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài
1.1.1. Nghiên cứu trên thế giới
Cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20, tại nước Mỹ phong trào cải cách giáo dục
diễn ra mạnh mẽ, trong đó tư tưởng giáo dục căn bản của cuộc cải cách này là
dạy học, lấy học sinh làm trung tâm, ngày nay gọi là dạy học định hướng học
sinh. Trong phong trào cải cách đó, DHDA được các nhà sư phạm Mỹ đưa
vào sử dụng trong dạy học phổ thông. Ban đầu, phương pháp DHDA được sử
trong những năm trong và sau chiến tranh thế giới thứ hai, từ năm 1970, cùng
với trào lưu cải cách giáo dục mới ở các nước phương Tây, DHDA được quan
tâm nghiên cứu và sử dụng rộng rãi, phát triển mạnh mẽ trong phạm vi quốc
tế. Sự lan tỏa này đã tạo ra một bước phát triển mới trong PPDH này. Điển
hình là những quan điểm về phương pháp dự án của các nhà sư phạm Mỹ đầu
thế kỉ 20 đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng cơ sở lí luận của
DHDA. Có thể kể đến tên các công trình nghiên cứu của tác giả R.W.Stismon
(1914), Barrows, H.P khoa Nông Nghiệp, Đại học Hoa kỳ (1916) đã thực hiện
các dự án trong dạy học về nông nghiệp bằng các “Home project”. Tác giả
John Dewey trong công trình “Democracy and Education” (1916); hay một số
nhà nghiêm cứu khác như W.W Charters (1918) với bài viết “The project in
home Bconomice Teaching”; tác giả Jame Leroy Stockton với bài “Project
work in Education” (1920) tất cả các bài viết trên đều đề cập đến cơ sở lí
luận của DHDA ở nhiều góc độ khác nhau [12].
Ngày nay DHDA được ứng dụng trong mọi cấp, từ giáo dục phổ
thông, đào tạo nghề cũng như trong đào tạo đại học, trong các môn học hay
ngành học, thậm chí cả giáo dục mầm non. Trong đào tạo giáo viên, DHDA
cũng được sử dụng rất phổ biến. Ngoài ra, DHDA cũng được sử dụng khá phổ
biến trong tất cả các cấp học ở các nước châu Á như Thái Lan, Singgapo,
Hồng Kông, các dự án học tập được học sinh thực hiện dưới nhiều lĩnh vực
khác nhau.
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 6 K36A SP - Sinh
1.1.2. Nghiên cứu ở Vệt Nam
Trong những năm gần đây, các chương trình bồi dưỡng giáo viên và
ứng dụng công nghệ thông tin của các tập đoàn máy tính như Intel, Microsoft
đóng vai trò đáng kể trong việc truyền bá, việc sử dụng PPDH ở Việt Nam.
Chương trình dạy học cho tương lai của Intel (Intel Teach to the Future) và
nghiệm dối với môn Vật lí, với chủ đề “Các ứng dụng của Nam châm”, đã thu
hút được sự tham gia nhiệt tình của các em HS và đã đạt được những thành
công bước đầu.
Nguyễn Diệu Thảo và Nguyễn Văn Cường (2004) đã có bài viết “Dạy
học theo dự án - một phương pháp có chức năng kép trong đào tạo giáo viên”
đăng trên tạp chí giáo dục [6].
Đào Thu Thủy (2006) nghiên cứu về dạy học dự án với đề tài “Tổ chức
dạy học dự án một số nội dung kiến thức chương cảm ứng điện từ sách giáo
khoa vật lí 11 nhằm phát triển hoạt động nhận thức tích cực, tự chủ của học
sinh trong học tập” [6].
Nguyễn Dục Quang (2007) đề cập đến phương pháp dạy học dự án với
tư cách là một trong năm phương pháp giáo dục “Học để cùng chung sống”.
Tác giả đã nêu ngắn gọn cách hiểu và tác dụng của phương pháp dự án [6].
Nguyễn Thị Hường (2012) cũng đã nghiên cứu về phương pháp dạy
học theo dự án với bài “Tổ chức dạy học theo dự án phần Sinh thái học- Sinh
học lớp 12- Trung học phổ thông” [7].
Như vậy, trên thế giới và Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu
về dạy học dự án. Tuy nhiên, không có nhiều công trình nghiên cứu về
DHDA đối với môn Sinh học ở trường THPT nói chung và phần Sinh học vi
sinh vật- Sinh học 10 nói riêng.
1.2. Cơ sở lí luận của đề tài
1.2.1. Dạy học theo dự án
1.2.1.1. Khái niệm Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 8 K36A SP - Sinh
1.2.1.1.1. Khái niệm dự án
Dạy học theo dự án là một hình thức dạy học trong đó người học thực
hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực
hành, tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu. Nhiệm vụ này được người học
thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập. Làm việc nhóm
là hình thức làm việc cơ bản của dạy học theo dự án [11].
Dạy học theo dự án là chiến lược giáo dục mà người học được cung
cấp các tài nguyên, các chỉ dẫn để áp dụng trên các tình huống cụ thể, qua đó
người học tích lũy được kiến thức và khả năng giải quyết vấn đề [7].
Dạy học theo dự án là một mô hình dạy học lấy HS làm trung tâm.
Theo đó, các nhóm HS, dưới sự hướng dẫn của GV mà thực hiện các nhiệm
vụ học tập một cách tự lực, độc lập qua những giai đoạn nhất định. Qua đó,
giúp phát triển kiến thức và kỹ năng liên quan, thông qua những nhiệm vụ
mang tính mở, khuyến khích HS tìm tòi, hiện thực hóa những kiến thức đã
học trong quá trình thực hiện và tạo ra những sản phẩm của chính mình [7].
Tóm lại, DHDA là PPDH trong đó quá trình tổ chức thể hiện sự tích
cực hơn các PPDH truyền thống, trong đó người dạy đóng vai trò định hướng
các nhiệm vụ cũng như quá trình tạo ra sản phẩm. Kiến thức được lĩnh hội,
được bổ sung từ nhiều nguồn khác nhau, làm phong phú tri thức của người
học. Đáp ứng các mục tiêu gắn lý thuyết với thực hành, tư duy và hành động,
nhà trường và xã hội, tham gia tích cực vào việc đào tạo năng lực làm việc tự
lực, năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần
trách nhiệm và khả năng cộng tác làm việc của người học.
1.2.1.2. Phân loại dạy học theo dự án
Dạy học theo dự án có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác
nhau. Sau đây là một số cách phân loại DHDA cụ thể:
Phân loại theo chuyên môn
- Dự án trong một môn học: trọng tâm nội dung nằm trong một môn
học.
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 11 K36A SP - Sinh
1.2.1.3. Mục tiêu của dạy học theo dự án
Mục tiêu của DHDA phải đáp ứng đầy đủ mục tiêu của một bài học
bình thường theo phương pháp truyền thống, đồng thời còn có thêm các mục
tiêu riêng đặc trưng cho PPDH học này.
- Hướng tới các vấn đề của thực tiễn, gắn kết nội dung học với cuộc
sống thực.
- Tạo ra sản phẩm.
- Thực hành nghiên cứu.
- Giải quyết một vấn đề.
- Rèn luyện, phát triển các kĩ năng: Kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn
đề, kĩ năng tổ chức kiến thức, kĩ năng sống, làm việc theo nhóm, kĩ năng sử
dụng công nghệ thông tin vào quá trình học tập và tạo ra sản phẩm [7].
1.2.1.4. Đặc điểm của dạy học theo dự án
Trong các tài liệu về DHDA có rất nhiều đặc điểm được đưa ra. Các
nhà sư phạm Mỹ đầu thế kỉ 20 khi xác lập cơ sở lý thuyết cho PPDH này đã
nêu ra 3 đặc điểm cốt lõi của DHDA: Định hướng HS, định hướng thực tiễn
và định hướng sản phẩm. Có thể cụ thể hóa các đặc điểm của DHDA như sau:
* Định hướng học sinh
- Định hướng hứng thú người học: HS được tham gia chọn đề tài, nội
dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân. Ngoài ra, hứng thú
của người học cần tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án.
- Tính phức hợp: Nội dung các dự án học tập có sự kết hợp các tri thức
của nhiều lĩnh vực hoặc nhiều môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn
đề mang tính phức hợp. Trong quá trình thực hiện dự án, người học phải tìm
kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, vận dụng kiến thức của nhiều lĩnh
vực khác nhau.
- Định hướng hành động: Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết
trường hợp các dự án học tập tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động
thực tiễn, thực hành. Những sản phẩn này có thể sử dụng, công bố, giới thiệu
[11].
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 13 K36A SP - Sinh
1.2.1.5. Ưu điểm và hạn chế của DHDA
Ưu điểm
Gắn lý thuyết với thực tiễn.
Kích thích động cơ, hứng thú học tập của người học.
Phát huy tính tự lực, tính trách nhiệm, sáng tạo.
Phát triển năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp, mang tính tích
hợp.
Phát triển năng lực cộng tác làm việc và kĩ năng giao tiếp.
Rèn luyện tính bền bỉ, kiên nhẫn.
Phát triển năng lực đánh giá.
Hạn chế
Tuy nhiên, bên cạnh những ưu điểm, DHDA cũng có những hạn chế và
thách thức nhất định:
Đòi hỏi phải có thời gian để học sinh nghiên cứu, tìm hiểu.
Đòi hỏi phương tiện vật chất phù hợp.
Yêu cầu GV phải có trình độ chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm, tích
cực, yêu nghề [3].
1.2.1.6. Những yêu cầu để phương pháp dạy học dự án mang lại hiệu quả
trong dạy học
- Xác định rõ mục tiêu học tập của HS, HS đạt được gì về kiến thức, kĩ
năng, thái độ. Tập trung vào tư duy bậc cao, không chỉ là những kỹ năng đọc
sách hay sử dụng công nghệ thông tin
- Nội dung hoặc chủ đề gắn với thực tiễn, hoặc với những vấn đề đang
Bám sát mục tiêu bài học: Sau khi HS hoàn thành các nhiệm vụ của
dự án thì đồng nghĩa với việc hoàn thành mục tiêu học tập.
1.2.2.2. Quy trình xây dựng dự án
Chúng tôi sử dụng quy trình xây dựng dự án của dự án Việt - Bỉ, tập
huấn cho GV về dạy học tích cực (2010), bao gồm 3 giai đoạn chính là: Trước
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 15 K36A SP - Sinh
khi thực hiện dự án, trong khi thực hiện dự án và sau khi thực hiện dự án vì
cách chia này khá phù hợp và rõ ràng. Tuy nhiên, để phù hợp hơn với các
hoạt động dạy học khi tiến hành thực nghiệm chúng tôi đã có một số chỉnh
sửa nhỏ ở giai đoạn trong khi thực hiện dự án. Cụ thể như sau:
1.2.2.2.1. Trước khi thực hiện dự án
- Tìm hiểu kến thức xuất phát của HS: Đã biết những gì?
- Phác thảo ý tưởng dự án bao gồm:
+ Tên dự án
+ Mục tiêu dự án: Kiến thức, kĩ năng, thái độ
+ Điều kiện thực hiện dự án
+ Giải pháp thực hiện
+ Công việc chính cần thực hiện
+ Địa điểm thực hiện dự án
+ Sản phẩm dự kiến
- Liên hệ nhà trường, GV chủ nhiệm, GV dạy tin học, phòng máy để
thực hiện dự án được thuận lợi.
- Chia nhóm HS và thiết kế hoạt động nhóm.
- Hỗ trợ công nghệ thông tin cần thiết cho HS.
- Viết kế hoạch bài dạy.
- Soạn thảo bộ công cụ đánh giá.
1.2.2.2.2. Trong khi thực hiện dự án
1.3. Khơi gợi các nhiệm vụ
học tập
3. Tổng hợp báo cáo kết
quả
3.1.Xây dựng sản phẩm
3.2. Viết báo cáo trình bày
sản phẩm
2. Thực hiện dự án
2.1.Thu thập thông tin
2.2. Xử lí thông tin
2.3. Tổng hợp thông tin
Khóa luận tốt nghiệp đại học Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lý Thị Định 17 K36A SP - Sinh
- Kết hợp các ý tưởng
- Xây dựng cấu trúc kiến thức
- Xác định quy mô nghiên cứu
- Xác định các hoạt động học tập cần thực hiện
Cách tiến hành như sau:
- GV ghi chủ đề chính lên bảng, đồng thời cử một HS ghi lại các ý
tưởng.
- GV đặt câu hỏi để phát triển các ý tưởng,
- Để các ý tưởng phát triển tự do, các ý tưởng đều được tôn trọng
không phê phán.
- Khi không có thêm ý tưởng, sắp xếp kết hợp các ý tưởng lập sơ đồ tư
duy.
Ví dụ: Lên men etylic và lactic.
Sau khi lập được sơ đồ tư duy tìm được các tiểu chủ đề, GV yêu cầu
Ví dụ: Lên men
sữa chua
Chất lượng sản
phẩm?
Cần những
nguyên liệu nào?
Quy trình làm
như thế nào?
Thế nào là lên
men sữa chua?
Vì sao có thể lên
men được?
Copyright: Tài liệu đại học ©