Website: Email : Tel : 0918.775.368
Đặt vấn đề
Chăm sóc sức khỏe sơ sinh hiện đang là một vấn đề thu hút đợc sự quan
tâm của các quốc gia trên toàn thế giới. Trong những năm qua, tỉ lệ tử vong trẻ
em nói chung đã giảm mạnh nhng tỉ lệ tử vong sơ sinh không giảm hoặc giảm
không đáng kể. Để đạt đợc Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ toàn cầu về giảm
2/3 số tử vong trẻ em dới 5 tuổi trong giai đoạn từ 1990 - 2015, chúng ta cần
phải nỗ lực hơn nữa trong các hoạt động vì sự sống còn của trẻ em, đặc biệt là
cứu sống sinh mạng trẻ sơ sinh [87].
Ước tính hằng năm trên thế giới có khoảng 4 triệu trẻ sơ sinh tử vong,
chiếm 37% số tử vong trẻ dới 5 tuổi và hơn 70% số tử vong trẻ dới 1 tuổi [23].
Gần 70% số tử vong sơ sinh xảy ra trong tuần đầu, 40% trong số này xảy ra
trong vòng 24 giờ đầu sau sinh [46]. ở Việt Nam, theo Điều tra Dân số và Sức
khỏe 2002, tử vong trẻ dới 5 tuổi giảm từ 55%0 ở thập kỷ 70 xuống 30 %0 trong
những năm đầu của thế kỷ này, nhng tử vong sơ sinh hầu nh không thay đổi và
ở mức 15%0 [30]. Các nguyên nhân chính gây bệnh tật và tử vong sơ sinh trên
thế giới chủ yếu là do nhiễm khuẩn (36%), ngạt khi sinh (23%), tai biến do đẻ
non (28%) và dị tật bẩm sinh 8% [46]. Nhiễm khuẩn cũng là nguyên nhân hàng
đầu gây tử vong trẻ sơ sinh ở nớc ta [42].
Mặc dù hậu quả do bệnh tật và tử vong sơ sinh rất nặng nề nhng các can
thiệp sẵn có trong phạm vi các chơng trình chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em có
thể cứu sống sinh mạng của hầu hết trẻ sơ sinh [21]. Trong đó, ủ ấm da kề da và
cho trẻ bú sữa mẹ sớm trong vòng 1 giờ đầu sau khi sinh là các can thiệp đơn
giản, dễ thực hiện góp phần nâng cao sức khỏe và giảm tỉ lệ tử vong ở trẻ.
Ngoài việc điều chỉnh thân nhiệt, phơng pháp da kề da giữa mẹ và trẻ sơ
sinh ngay sau đẻ còn có nhiều tác dụng khác nh: tăng tỉ lệ bú mẹ sớm và bú
hoàn toàn, tăng tình cảm mẹ con, phát triển nhận thức, giảm stress, giảm nhiễm
1
Website: Email : Tel : 0918.775.368
khuẩn ở trẻ sơ sinh... [15], [26]. Cho trẻ bú sớm trong vòng một giờ sau sinh
giúp cung cấp chất dinh dỡng và miễn dịch, làm tăng tỉ lệ và thời gian bú mẹ
Thời kỳ sơ sinh đợc tính từ khi trẻ ra đời cho tới hết tuần thứ 4 sau đẻ. Đối
với trẻ sơ sinh khỏe mạnh, chăm sóc thiết yếu bao gồm: chăm sóc trớc, trong và
sau khi sinh (trong ngày đầu tiên, những ngày tiếp theo cho đến 28 ngày tuổi).
Ngoài ra, còn những can thiệp đặc biệt cần thiết đối với trẻ ốm và trẻ thiếu cân.
Mục đích của chăm sóc thiết yếu trẻ sơ sinh là giúp trẻ khỏe mạnh bằng cách
đáp ứng mọi nhu cầu cơ bản về sức khỏe của trẻ (đủ ấm, thở bình thờng, cho trẻ
ăn, phòng chống nhiễm khuẩn), phát hiện các dấu hiệu bất thờng và xử trí kịp
thời, hớng dẫn bà mẹ và gia đình về cách chăm sóc trẻ sơ sinh và cách nhận biết
các dấu hiệu nguy hiểm.
Bảng 1: Các can thiệp hữu hiệu chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh [21].
Chăm sóc trớc đẻ:
- Tiêm phòng uốn ván
- T vấn dinh dỡng, chuẩn bị cho cuộc đẻ và nuôi con bằng sữa mẹ
- Bổ sung sắt, iod, folat
- Phát hiện nguy cơ chính gây đẻ khó
- Điều trị giang mai và sốt rét*
- T vấn và xét nghiệm HIV tự nguyện *
Trong khi đẻ và 1-2 giờ đầu sau đẻ:
- Đẻ sạch và an toàn
- Giữ ấm
- Bú mẹ ngay sau đẻ và bú mẹ hoàn toàn
- Chăm sóc rốn và mắt
- Cấp cứu tai biến sản khoa
- Dùng kháng sinh trong trờng hợp vỡ ối sớm*
- Hồi sức sơ sinh*
3
Website: Email : Tel : 0918.775.368
- Xử lý các biến chứng của trẻ sơ sinh*
- Phòng lây truyền HIV từ mẹ sang con*
Chăm sóc trẻ sơ sinh 1-2 giờ đầu đến 4 tuần sau đẻ:
0
C hạ nhiệt nghiêm trọng [84].
Một trẻ sơ sinh nếu không đợc ủ ấm trong nhiệt độ môi trờng là 23
0
C sẽ bị mất
nhiệt tơng đơng với một ngời lớn không mặc quần áo ở nhiệt độ 0
0
C và sự mất
nhiệt càng lớn ở trẻ thấp cân, trẻ không đợc lau khô và quấn chăn ủ ấm [28].
4
Website: Email : Tel : 0918.775.368
Phơng pháp ủ ấm cho trẻ: lau khô, quấn khăn, tã khô, nằm phòng ấm, tốt
nhất ủ ấm bằng phơng pháp cho trẻ sơ sinh tiếp xúc da kề da trên ngực/hoặc
bụng mẹ [16], [18]. Dới đây là một số trong 10 bớc giữ ấm mà TCYTTG
khuyến nghị nh một thực hành thờng quy trong chăm sóc trẻ sơ sinh [84]:
- Duy trì nhiệt độ phòng đẻ ít nhất là 25
0
C.
- Phòng tránh hạ nhiệt vào lúc sinh: lau khô, quấn khăn (tã), đặt trẻ da kề
da với mẹ, cho trẻ bú mẹ sớm (Hình 1).
- Thời gian tắm cho trẻ: chỉ nên tắm sau 24 hoặc 48 giờ khi trẻ đã ổn định
về sức khỏe và thân nhiệt.
- Giữ ấm trong khi vận chuyển: cách tốt nhất là vận chuyển trẻ sơ sinh
trong t thế da kề da với mẹ hoặc một ngời lớn khác.
Khái niệm về phơng pháp ủ ấm da kề da (skin to skin contact) cho trẻ sơ
sinh: một số nhà nghiên cứu gọi da kề da là Kangaroo mother care (chăm sóc bà
mẹ Căng-gu-ru) hoặc Kangaroo care (chăm sóc Căng-gu-ru) nhng khái niệm
này không hoàn toàn giống nhau. Tại Hội thảo Quốc tế đầu tiên tổ chức tại
Trieste, Italy 1996, có tới hơn 13 khái niệm khác nhau về chăm sóc bà mẹ Căng-
6
Website: Email : Tel : 0918.775.368
tác động lớn và tích cực tới mẹ và trẻ, một số cho rằng không có sự thay đổi nh-
ng không nghiên cứu nào cho biết phơng pháp này có tác động xấu tới mẹ hoặc
con [17].
Sau đó, chăm sóc bà mẹ Căng-gu-ru đợc các chuyên gia khuyến cáo cần áp
dụng thích hợp cho từng trẻ, từng giai đoạn phát triển và phù hợp với điều kiện
ở từng cơ sở y tế hoặc khu vực. Là một nội dung của chăm sóc bà mẹ Căng-gu-
ru, phơng pháp da ủ ấm kề da giữa mẹ và con (skin-to- skin contact) tốt nhất
nên thực hiện ngay sau khi sinh nhng nó vẫn có tác dụng vào bất kỳ thời gian
nào và với thời gian tiếp xúc ngắn vẫn mang lại lợi ích cho trẻ [15]. Các lợi ích
bao gồm:
- Kiểm soát thân nhiệt và chuyển hóa: kiểm soát thân nhiệt tốt, khôi phục
nhiệt độ bình thờng nhanh hơn đối với những trẻ bị lạnh, kể cả trẻ sinh non Các
quan sát cho thấy nhịp tim phổi, sự thở, giấc ngủ và hành vi của trẻ tiếp xúc da
kề da tơng tự hoặc tốt hơn so với trẻ bị tách mẹ [28]. Sự tơng tác giữa mẹ và con
còn có nhiều hiệu quả khác nữa nh làm giảm lợng cortisol- là chỉ số báo hiệu
stress trong nớc bọt của trẻ, giảm đau, giảm khóc, giúp trẻ sớm thích nghi với
môi trờng mới sau sinh, tác động tốt tới môi trờng gia đình và sự phát triển nhận
thức của trẻ [24], [28].
- Giảm tỉ lệ mắc bệnh và tỉ lệ tử vong: Nhiều năm trớc đây, các bác sĩ cho
rằng tách mẹ giúp trẻ đợc an toàn hơn vì trẻ ít có nguy cơ tiếp xúc với vi khuẩn từ
mẹ. Nhng sau đó ngời ta nhận thấy tiếp xúc da kề da giúp trẻ giảm đợc nguy cơ
mắc bệnh do vi khuẩn có hại [75]. Các nghiên cứu đối chứng đợc thực hiện ở các
nớc có thu nhập thấp cho thấy tỉ lệ nhiễm khuẩn bệnh viện và tỉ lệ tái nhập viện
thấp hơn ở trẻ đợc tiếp xúc da kề da. Trẻ cũng không có nguy cơ bội nhiễm mới
liên quan đến việc tiếp xúc da kề da với mẹ [63].
- Thúc đẩy nuôi con bằng sữa mẹ và sự tăng trởng của trẻ: Các nghiên về
hiệu quả của phơng pháp da kề da đối với việc nuôi con bằng sữa mẹ đợc thực
hiện ở các nớc có thu nhập thấp đều cho thấy phơng pháp này làm tăng tỉ lệ và
bằng sữa mẹ. Sữa mẹ chứa các chất dinh dỡng hoàn chỉnh, thích hợp, dễ tiêu
hóa và hấp thu đối với trẻ [76]. Sữa mẹ bài tiết trong vài ngày đầu sau đẻ gọi là
sữa non, có màu vàng nhạt, sánh đặc. Sữa non có nhiều năng lợng, protein và
vitamin A, nhiều kháng thể. Sữa non có tác dụng xổ nhẹ giúp cho việc tống
phân xu nhanh, ngăn chặn vàng da [79].
Tầm quan trọng của nuôi con bằng sữa mẹ: Do thành phần và tính chất u
việt nh vậy nên nuôi con bằng sữa mẹ là biện pháp dinh dỡng tối u cho trẻ [75].
Nuôi con bằng sữa mẹ tạo tình cảm gắn bó mẹ con, giúp tăng cờng trí thông
minh và phát triển thể chất của trẻ, giúp cho trẻ có sức đề kháng tốt, giảm tỉ lệ
tử vong do suy dinh dỡng và nhiễm trùng [27], [71]. Do vậy, UNICEF đã coi
việc nuôi con bằng sữa mẹ là một trong 4 biện pháp quan trọng nhất để bảo vệ
sức khỏe trẻ em [28]. Đối với ngời mẹ, cho trẻ bú còn giúp co hồi tử cung tốt,
hạn chế mất máu sau đẻ, giảm tỷ lệ ung th vú và ung th buồng trứng, góp phần
vào công tác kế hoạch hóa gia đình [8], [79].
Cho trẻ bú sữa mẹ sớm và hoàn toàn theo khuyến nghị nuôi con bằng sữa
mẹ của TCYTTG và UNICEF: cho trẻ bú trong vòng một giờ đầu sau sinh; cho
trẻ bú hoàn toàn trong 6 tháng đầu (không cho trẻ ăn thêm bất cứ thức ăn, nớc
uống nào khác, trừ các thuốc do bác sĩ chỉ định); cho trẻ bú theo nhu cầu, ít
nhất 8 lần/ngày [86] .
Cho trẻ bú sớm sau sinh là biện pháp rất quan trọng vì : Trong giờ đầu tiên
của cuộc đời, trẻ sơ sinh ở trạng thái tỉnh táo nhanh nhẹn nhất và dễ thực hiện
hành vi bú mẹ nhất. Khi thời điểm này qua đi, trẻ trở nên buồn ngủ hơn vì bắt
đầu hồi phục sau quá trình thở. Trong giờ đầu tiên đó, quan trọng là để trẻ ở gần
mẹ, tránh tách mẹ con để trẻ có cơ hội đợc bú sớm. Không cho bú trẻ sữa mẹ
9
Website: Email : Tel : 0918.775.368
trong vòng một giờ sau đẻ là một trong những dấu hiệu dự báo mạnh mẽ nhất
việc trẻ sẽ bị thôi bú sớm sau 2 tháng [34]. Viện Nhi khoa Mỹ khuyên rằng có
thể trì hoãn tiêm phòng Vitamin K và chống nhiễm khuẩn mắt cho đến sau lần
bú đầu tiên tới một giờ [16].
trong việc tiếp cận dịch vụ y tế.
Thiếu sự phối hợp và tầm nhìn: Đã có một số đờng lối chiến lợc có hiệu
quả làm giảm tử vong trẻ em, quá trình tiến tới bao phủ toàn quốc gói can thiệp
cứu sống trẻ em còn rất hạn chế. Thực trạng này là do thiếu sự tập trung can
thiệp vào các nguyên nhân chủ yếu gây tử vong, thiếu đầu t vào các can thiệp có
hiệu quả, thiếu nhân lực triển khai trong các chính sách và hoạt động vì sức
khỏe trẻ em.
Mới đây, tại phiên họp thứ 56 của ủy ban TCYTTG Khu vực Tây Thái
Bình Dơng, TCYTTG và UNICEF đã thông qua chiến lợc Cứu sống trẻ em
nhằm thúc đẩy mạnh mẽ các nớc thành viên đa vấn đề sức khỏe trẻ em lên vị trí
cao hơn trong các chơng trình nghị sự y tế, kinh tế, chính trị, phân bổ và sử
dụng nguồn lực tài chính hiện có đáp ứng phù hợp với gánh nặng bệnh tật trẻ
em. Chiến lợc này nhằm tập trung thực hiện một gói can thiệp thiết yếu cứu
sống trẻ em trong đó có nội dung chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh [87].
ở các nớc đang phát triển, thờng rất khó xác định đợc nguyên nhân chết
của trẻ sơ sinh, do hầu hết các trờng hợp chết đều xảy ra tại nhà. Tuy nhiên, những
số liệu sẵn có trên thế giới cho thấy nguyên nhân chính gây tử vong sơ sinh là các
tai biến liên quan đến sinh đẻ, đẻ non và nhiễm khuẩn [14], [27]. Một yếu tố quan
trọng nữa góp phần vào tử vong và bệnh tật của trẻ sơ sinh là trẻ sơ sinh thiếu
cân. Có đến 40 - 80% số chết sơ sinh xảy ra trong số trẻ sơ sinh thiếu cân này.
ở các nớc kém phát triển, tỉ lệ tử vong ở trẻ thấp cân là 17%, cao gấp 3 lần so
với các nớc phát triển (5-7%) [31].
11
Website: Email : Tel : 0918.775.368
1.2.2. Chăm sóc thiết yếu trẻ sơ sinh
Tại lúc sinh, các chỉ số về một cuộc sống khỏe mạnh lần đầu tiên đợc thiết
lập. Ngời ta ớc tính ở các nớc đang phát triển, có khoảng 53 triệu phụ nữ sinh
con mà không có sự giúp đỡ của cán bộ y tế có chuyên môn [62] và 98% số trờng
hợp tử vong sơ sinh xảy ra tại nhà, không có sự giúp đỡ của nhân viên y tế có kỹ
năng chuyên môn [38], [39]. ở ấn Độ, chỉ có <25% phụ nữ sinh con tại cơ sở y tế,
Thụy Điển, Ucraina, Italia, Anh, Mỹ. Tỉ lệ này ở ấn độ là 34%, Lào 14%,
Somali 2%. Tại Việt Nam, tỉ lệ này là 77% [82].
12
Tỉ lệ %
Website: Email : Tel : 0918.775.368
1.2.3. Thực hành phơng pháp da kề da và NCBSM sớm
Từ định nghĩa về phơng pháp da kề da tại Hội thảo Quốc tế lần đầu tiên
1996 ở Italy, đến 1998, đã có Hội nghị Quốc tế đầu tiên về tiếp xúc da kề da ở
Baltimore, Maryland, Mỹ, và Hội thảo Quốc tế lần thứ 2 tại Bogota, Colombia.
Ngày nay, theo ớc tính, chăm sóc bà mẹ Căng-gu-ru đã đợc thực hiện ở
nhiều nơi trên thế giới nh Colombia, Mexico, Braxin, Mỹ, Việt Nam, Indonesia,
Lào Campuchia, Thụy Điển, Pháp... với hơn 200 đơn vị chăm sóc đặc biệt trẻ sơ
sinh có thực hành ủ ấm da kề da so với dới 70 đơn vị vào những năm 1990.
Riêng ở Mỹ, có 82 đơn vị chăm sóc đặc biệt trẻ sơ sinh có thực hành da kề da.
Vào đầu những năm 1990, phơng pháp ủ ấm da kề da đợc áp dụng ở Bắc Mỹ
cho trẻ sinh non và sau đó đợc áp dụng cho trẻ sơ sinh khỏe mạnh [32].
Những biện pháp chăm sóc thiết yếu cho trẻ sơ sinh này rất đơn giản và ít
tốn kém nhng không phải lúc nào cũng đợc thực hiện ở nhiều nớc trên thế giới,
kể cả ở các nớc phát triển [21]. Một nghiên cứu ở Anh cho thấy, can thiệp này
rất khó đợc thực hiện vì đòi hỏi có sự biến chuyển lớn trong thực hành, qui tắc
và văn hóa đối với nhiều cán bộ y tế [17]. Do vậy, để thúc đẩy thực hiện tiếp
xúc da kề da giữa mẹ và con, cần nêu ra lợi ích của phơng pháp cho bà mẹ, trẻ
em, gia đình, bệnh viện, cán bộ y tế và cộng đồng ở các nớc phát triển và các n-
ớc đang phát triển. Cần nghiên cứu thêm để cung cấp thông tin có giá trị về can
thiệp dựa vào bằng chứng trong chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh.
Cho trẻ bú sớm trong vòng một giờ đầu sau khi sinh: Mặc dù lợi ích của
việc cho trẻ bú sớm trong vòng một giờ đầu sau khi sinh đã đợc chúng minh nh-
ng tỉ lệ trẻ đợc bú sớm trong vòng một giờ đầu rất khác nhau ở các nớc. ví dụ:
Phần Lan 77%, Na uy 71%, Thụy Sĩ 67%, Ba Lan 65%, Anh 46%, Colombia
49%, ấn độ 16%, indonesia 8% [61]. ở châu á, hơn 80% số trẻ sơ sinh không
sống [74]. Một nghiên cứu điều tra hộ gia đình tại huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây
14
Website: Email : Tel : 0918.775.368
thuộc miền Bắc nớc ta cũng cho thấy tử vong dới 5 tuổi giảm rõ rệt và tử vong
sơ sinh không giảm [41].
Phân bố tử vong sơ sinh: theo nghiên cứu của Đinh Phơng Hòa và cộng sự,
có 2 thời điểm có tử vong cao nhất theo ngày tuổi là trong vòng 24 giờ đầu và 3-
6 ngày tuổi [42].
Có sự khác biệt đáng kể về tử vong trẻ em, trẻ dới 1 tuổi và sơ sinh giữa
các vùng khác nhau. Tỉ lệ tử vong sơ sinh, trẻ dới 1 tuổi và dới 5 tuổi ở nông
thôn cao gấp 2 lần thành thị. Tỉ lệ tử vong ở trẻ dới 1 tuổi ở các nhóm dân tộc
thiểu số cao gấp 2-3 lần so với dân tộc Kinh, trong khi dân số của tất cả các
nhóm dân tộc thiểu số chỉ chiếm khoảng 15% dân số Việt Nam. Tỉ lệ tử vong
trẻ em cao nhất ở vùng núi phía Bắc, sau đó là Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên
[30].
Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới, tử vong trẻ em Việt Nam cũng khác
nhau theo hoàn cảnh kinh tế xã hội. Nhóm có thu nhập cao nhất có tỉ lệ tử vong
thấp nhất (13%), ngợc lại nhóm rất nghèo có tỉ lệ tử vong trẻ dới 1 tuổi và dới 5
tuổi là khoảng >50% [77].
Mô hình bệnh tật trẻ sơ sinh và tử vong sơ sinh: theo một điều tra tiến hành
ở 7 bệnh viện Nhi và 10 bệnh viện tỉnh cho thấy trẻ sơ sinh nhập viện chủ yếu do
viêm phổi, đẻ non, nhẹ thấp cân, vàng da, nhiễm khuẩn tại chỗ và dị tật. Nguyên
nhân tử vong sơ sinh chủ yếu là: nhiễm khuẩn (viêm phổi, nhiễm khuẩn huyết)
24%; đẻ non, nhẹ cân 23%; ngạt 15% và dị tật 13% [42].
1.3.2. Chăm sóc thiết yếu trẻ sơ sinh
- Chăm sóc trớc khi sinh: hơn 4/5 số trẻ sơ sinh ở Việt Nam đợc hởng dịch
vụ chăm sóc trớc sinh vì bà mẹ đã đợc thăm khám ít nhất một lần trong thời
gian mang thai. Theo Điều tra Dân số và Sức khỏe Việt Nam năm 2002, tỉ lệ
này đã tăng từ 71% năm 1997 lên 87% vào năm 2002 [73]. Có 13-18% số bà
mẹ ở Việt Nam không nhận đợc sự chăm sóc nào trớc sinh, ở một số vùng con
Website: Email : Tel : 0918.775.368
bệnh viện: Bệnh viện Việt Nam Thụy Điển Uông Bí, Bệnh viện Phụ Sản Thành
phố Hồ Chí Minh, Bệnh viện Phụ sản Hải Phòng, Bệnh viện Phụ Sản Thái
Bình, Bệnh viện Phụ Sản Thanh Hóa, Bệnh viện Đa khoa Thái Nguyên, Bệnh
viện Nhi Trung ơng, Bệnh viện Đa khoa Trung ơng Huế.... Tuy nhiên do cha
có hệ thống theo dõi liên tục và hiệu quả nên có rất ít số liệu về thực hiện
những hành vi này. Tại Bệnh viện Uông Bí, chăm sóc bà mẹ Căng-gu-ru đợc
áp dụng từ năm 1985 và đã trở thành thờng quy trong điều trị và chăm sóc trẻ
đẻ non và trẻ có cân nặng khi sinh thấp.
Nuôi con bằng sữa mẹ sớm: Tuy tỉ lệ trẻ bú mẹ cao nhng chỉ có khoảng
57% các bà mẹ thực hiện cho con bú ngay trong vòng một giờ sau sinh [12].
30% các bà mẹ cho con bú lần đầu trong vòng 24 giờ sau khi sinh [43]. Vào
thời điểm này, những lợi ích quan trọng của việc cho con bú ngay đối với cả mẹ
lẫn con có thể mất đi rất nhiều. Tỉ lệ này có sự khác biệt rất lớn theo các vùng: ở
miền Trung, tỉ lệ cho con bú sớm sau sinh chỉ có 39%, trong khi đó ở miền Bắc
là 68% [54]. Vào năm 2002 trên cả nớc có 54 bệnh viện đáp ứng tiêu chí toàn
cầu về Bệnh viện Thân thiện Trẻ em, trong đó có một bớc là cho trẻ bú sớm
trong vòng một giờ đầu sau khi sinh.
1.3.4. Hệ thống chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh ở nớc ta
1.3.4.1. Dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em ở các tuyến khác nhau
Hệ thống chăm sóc sức khỏe ở nớc ta đợc phân thành 3 tuyến: trung ơng,
tỉnh và cơ sở (huyện, xã).
Vụ Sức khỏe Sinh sản Bộ Y tế là tuyến cao nhất chịu trách nhiệm xây
dựng các chính sách và các chuẩn quốc gia, cũng nh ban hành các chỉ thị hớng
dẫn nhằm cải thiện các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản. Các Vụ, Cục khác
trong Bộ Y tế cũng đóng vai trò quan trọng trong công tác chăm sóc sức khỏe
bà mẹ-trẻ em ở các tuyến nh: 1. Vụ Điều trị chịu trách nhiệm chuyên môn kỹ
thuật; 2. Cục Y tế Dự phòng chịu trách nhiệm chỉ đạo các trung tâm dự phòng;
17
Website: Email : Tel : 0918.775.368
vai trò quan trọng trong chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ sơ sinh ở trạm y tế xã. ở
các vùng núi, vùng sâu, vùng xa, cán bộ y tế thôn bản có vai trò đặc biệt quan
trọng, thực hiện các nhiệm vụ nh giáo dục sức khỏe, phát hiện và báo cáo dịch
bệnh, chăm sóc trớc sinh và theo dõi phụ nữ có thai, đỡ đẻ thờng... Cán bộ y tế
thôn bản đợc đào tạo 3-9 tháng và hoạt động dới sự giám sát của trạm y tế xã.
1.3.4.2. Khả năng tiếp cận và sử dụng dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em
ở Việt Nam, việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế nói chung còn cha cao
và sự khác biệt giữa các cùng và các đối tợng còn lớn. Các yếu tố ảnh hởng đến
việc tiếp cận và sử dụng dịch vụ y tế gồm: khoảng cách đến cơ sở y tế, khả năng
chi trả phí dịch vụ, trình độ văn hóa, tập tục văn hóa, chất lợng chăm sóc.
Khoảng cách từ nhà đến cơ sở y tế đợc dùng để đánh giá sự tiếp cận dịch
vụ y tế. Chỉ số này cao nhất ở vùng núi Tây Bắc và Tây Nguyên. Trong tổng số
phụ nữ 15-49 tuổi, có 40% ở cách trạm y tế <1 km, 46% cách 1-4 km, nh vậy
có hơn 8 trong 10 phụ nữ (86%) ở cách trạm y tế < 5km [30]. Đối với trẻ <36
tháng tuổi thì khoảng cách đến cơ sở gần nhất trong vòng 5 km đối với các dịch
vụ chăm sóc sức khỏe là: có 81-89% đối với dịch vụ tiêm chủng, 81-92% với
dịch vụ điều trị ỉa chảy và 76-91% đối với dịch vụ điều trị ho. Nh vậy có
khoảng 75% trẻ em sống cách cơ sở y tế trong vòng 5 km [30].
1.3.4.3. Chăm sóc trẻ sơ sinh tại gia đình, cộng đồng
ở những nơi có ít dịch vụ y tế hoặc có khả năng tiếp cận và sử dụng dịch
vụ y tế kém, thì chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng đợc triển khai hợp lý đã giải
quyết đợc nhiều vấn đề sức khỏe nổi cộm trong vùng [86]. Việc xử trí các bệnh
viêm phổi, tiêu chảy, sốt rét và nhiễm khuẩn sơ sinh từ nhẹ đến trung bình tại
cộng đồng đã đợc chứng minh là hoàn toàn khả thi và đem lại hiệu quả trong
việc giảm tỉ lệ tử vong [60].
19
Website: Email : Tel : 0918.775.368
Các thực hành chăm sóc trẻ tại gia đình và cộng đồng đợc khẳng định có
vai trò quan trọng trong việc cứu sống trẻ em. Chiến lợc Lồng ghép Phát triển
Trẻ thơ do UNICEF xây dựng là một bớc tiếp cận đảm bảo sự tham gia của
Thiên niên kỷ. Để thực hiện mục tiêu chiến lợc này, Bộ Y tế đã xây dựng kế
hoạch quốc gia về làm mẹ an toàn giai đoạn 2003-2010 với các chỉ tiêu: đến
2010 giảm tử vong dới 1 tuổi xuống còn 25/1000, giảm tử vong chu sinh xuống
còn 18/1000, giảm tỉ lệ trẻ đẻ nhẹ cân xuống còn 6% và giảm 50% số tử vong
mẹ. Tháng 10/2003, Bộ trởng Bộ Y tế ra chỉ thị, nhấn mạnh cam kết của Bộ Y
tế trong việc u tiên và tiếp tục tiến hành những cải cách về công tác chăm sóc
trẻ sơ sinh và nâng cao chất lợng chăm sóc sơ sinh trên phạm vi cả nớc [4].
1.4. tình hình nghiên cứu về da kề da và NCBSM sớm ở Việt Nam
Từ đầu những năm 1980, nghiên cứu về tập quán và thực hành nuôi con
của các bà mẹ đã đợc triển khai bởi nhiều tác giả và ở nhiều vùng trên cả nớc
qua các phân tích số liệu về nuôi con bằng sữa mẹ từ các Điều tra Dân số và Sức
khỏe qua các năm [72], [73], [83], các nghiên cứu đánh giá chơng trình NCBSM
do Bộ Y tế thực hiện [2], [3], [51], nghiên cứu tình hình dinh dỡng và các thực hành
nuôi con bằng sữa mẹ củaViện Dinh dỡng Quốc gia [12].
Đã có nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này: Đào Ngọc Diễn (1983)
nghiên cứu trên 500 trẻ dới 5 tuổi tại vùng nông thôn và nội thành Hà Nội về
cách nuôi dỡng trẻ em trong thời ký bú mẹ [5], Quan Lệ Nga (1993) nghiên cứu
tình hình nuôi con bằng sữa mẹ và các yếu tố ảnh hởng đến nuôi con bằng sữa
mẹ ở một số vùng sinh thái khác nhau [9], Đỗ Thị Hòa 1996-1997 nghiên cứu
về tình hình nuôi dỡng trẻ < 36 tháng tuổi và một số yếu tố liên quan [6],
Nguyễn Đình Quang (1996) nghiên cứu về thực hành nuôi con của các bà mẹ nội
ngoại thành Hà Nội [10], một số nghiên cứu của các tác giả khác... Tuy nhiên,
còn ít nghiên cứu cho thấy tỉ lệ trẻ đợc bú mẹ sớm trong vòng một giờ đầu sau
đẻ. Vì một số nghiên cứu trớc đây xác định tỉ lệ trẻ đợc bú sớm trong vòng 1/2
21
Website: Email : Tel : 0918.775.368
giờ đầu mà không phải trong vòng một giờ đầu sau khi sinh nh khuyến cáo mới
đợc áp dụng vài năm gần đây của TCYTTG.
Về thực hành giữ ấm trẻ sơ sinh, còn ít số liệu về thực hành giữ ấm nói
chung cho trẻ sơ sinh ở Việt Nam. Viện Nhi Trung ơng 1998-2000, đã có một
2.2.2.1. Công thức tính cỡ mẫu
Sử dụng công thức tính cỡ mẫu cho nghiên cứu mô tả cắt ngang:
n=
Z
2
(1-
/2)
p. q
x DE
d
2
Trong đó:
n: cỡ mẫu nghiên cứu
23
Website: Email : Tel : 0918.775.368
Z
(1-
/2)
: hệ số tin cậy ở mức xác suất 95% = 1,96
p: tỉ lệ % các bà mẹ cho con bú trong vòng một giờ đầu ớc tính là 57% [12]
q: tỉ lệ % bà mẹ không cho con bú trong vòng một giờ đầu ớc tính là 43%.
DE: Hệ số thiết kế nghiên cứu (= 2)
d: độ chính xác mong muốn (= 6%)
Thay vào công thức, ta có n = 523 bà mẹ. Trên thực tế, chúng tôi đã điều
tra đợc 540 bà mẹ từ 4 bệnh viện (mỗi bệnh viện 135 bà mẹ).
2.2.2.2. Đơn vị mẫu điều tra: bà mẹ
2.2.2.3. Tiêu chuẩn lựa chọn và loại trừ đối tợng nghiên cứu
- Bộ câu hỏi thiết kế sẵn, đợc xây dựng dựa theo tài liệu chuẩn của Tổ chức
Y tế Thế giới và đợc sử dụng tại các quốc gia khác nh Campuchia và một số nớc
Châu Phi.
- Bộ câu hỏi này đã đợc thử nghiệm tại Khoa Sản, Bệnh viện E và chỉnh
sửa hoàn chỉnh cho phù hợp trớc khi tiến hành thu thập số liệu.
2.2.3.2. Kỹ thuật thu thập thông tin
Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn và quan sát:
- Phỏng vấn trực tiếp các bà mẹ theo mẫu phiếu đợc thiết kế sẵn.
- Thời điểm phỏng vấn là 1 giờ sau sinh.
- Quan sát một số đặc trng: t thế cho con bú đúng, t thế cho con ngậm bắt
vú đúng...
25
Copyright: Tài liệu đại học ©