HỌC VIỆN NGOẠI GIAO
KHOA CHÍNH TRỊ QUỐC TẾ VÀ NGOẠI GIAO
BỘ MÔN QUAN HỆ GIỮA CÁC NƯỚC LỚN TIỂU LUẬN

MỘT SỐ NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN QUAN HỆ NGA – EU
GIAI ĐOẠN SAU CHIẾN TRANH LẠNH

Giảng viên hướng dẫn : TS.Đỗ Sơn Hải
Sinh viên thực hiện : Nguyễn Sinh Hoàng
Lớp : CT38H
Hà Nội, tháng 12 năm 2013
MỤC LỤC
Quan hệ Nga – EU trong thập kỷ 90 của thế kỷ XX tương đối nồng ấm.
Điều này xuất phát từ tình hình nước Nga lúc bấy giờ: Tình trạng khủng
hoảng và suy thoái kéo dài, chính trị nội bộ rối ren, vị thế quốc tế suy giảm
khiến nước Nga ở vào thế yếu, phải nhượng bộ phương Tây trong mọi lĩnh
vực từ an ninh, quân sự đến các vấn đề kinh tế. Ngày 31/12/1999, V. Putin lên
thay B. Yeltsin trở thành tổng thống Liên Bang Nga. Từ bỏ chính sách phiến
diện nghiêng về Phương Tây của người tiền nhiệm để theo đuổi đường lối
ngoại giao độc lập mang tính thực dụng vì lợi ích quốc gia, nước Nga dưới sự
lãnh đạo của vị Tổng thống mới đã bắt đầu khôi phục hình ảnh và vị thế cũng
như bắt đầu có lập trường của riêng mình đối với nhiều vấn đề trong quan hệ
vơi EU. Quan hệ Nga – EU thiết lập từ tháng 12/1991 và được định hình theo
khuôn khổ đối tác chiến lược bằng “Hiệp định đối tác và hợp tác” ký kết năm
1994, chính thức có hiệu lực từ tháng 12 năm 1997. Vậy có những nhân tố
nào tác động đến quan hệ giữa hai thực thể này ? và trong mối quan hệ này
ảnh hưởng của nhân tố Mỹ như thế nào?. Bài tiểu luận này em sẽ đi vào phân
tích một số nhân tố tác động đến quan hệ Nga – Eu giai đoạn sau chiến tranh
lạnh, đê làm sáng tỏ những bất đồng trong quan hệ giữa hai thực thể lớn nhất
của Châu Âu này. 1
Phát biểu của Javier Solana – Đại diện cao cấp về chính sách đối ngoại và an ninh chung của Liên minh
châu Âu. Xem: Union europeenne – Russia: quelles relation?, http://www.senat.fr/rap/r06-307/r06-
3070.html, truy cập ngày 8-4-2010 2
Do kiến thức của em còn hạn hẹp, trong bài tiểu luận này khó tránh
khỏi những sai sót, kính mong sự đóng góp của thầy để bài tiểu luận của em
được hoàn thiện hơn.

Dưới sự tác động của quá trình toàn cầu hóa và cuộc cách mạng khoa học
công nghệ, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia không chỉ tăng trong lĩnh
vực kinh tế mà cả về an ninh chính trị. Như vậy sự sụp đổ của trật tự thế giới
đối đầu hai cực đã góp phần tích cực làm cho xu thế hòa bình, ổn định và hợp
tác để phát triển trở thành xu thế lớn của thế giới.

4
2. Tình hình châu Âu, EU và Nga sau Chiến tranh lạnh
2.1 Bối cảnh Châu Âu sau chiến tranh lạnh
Lịch sử thế kỷ XX đã chứng kiến châu Âu trở thành nơi tranh chấp ảnh
hưởng một cách quyết liệt giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới. Chiến tranh
lạnh kết thúc, môi trường an ninh, chính trị của Châu Âu đã có những thay đổi
căn bản. Sự đối đầu của hai siêu cường Mỹ là Liên Xô với hai khối quân sự
NATO – Vacsava không còn, do đó nguy cơ châu Âu bị biến thành chiến
trường tranh chấp ảnh hưởng đã được đẩy lùi. Tuy nhiên, an ninh châu Âu lại
rơi vào tình trạng không ổn định mới. Liên Xô tan rã dẫn đến sự ra đời của
một loạt các chủ thể với tư cách là các quốc gia châu Âu, đồng thời dẫn đến
sự phân hóa nội bộ sâu sắc trong các tầng lớp xã hội Nga cũng như các nước
Đông Âu. Những nhân tố này đang đe dọa nghiêm trọng đến sự ổn định của
Châu Âu. Nguy cơ tiềm tàng của chiến tranh quy mô lớn đến từ một phía
trước đây đã bị thay thế bởi sự “uy hiếp” và “thách thức” đến từ nhiều phía
2
.
Trong bối cảnh đó, hợp tác Nga – EU không chỉ nhằm củng cố an ninh của cả
hai bên, thúc đẩy hợp tác kinh tế, giải quyết các vấn đề buôn lậu và các vấn đề
biên giới lãnh thổ nhằm đảm bảo một châu Âu an ninh, ổn định mà còn nhằm
hạn chế ảnh hưởng của Mỹ ở Châu Âu, phát huy cai trò của Nga cũng như EU
trong nền an ninh châu lục.
2.2 EU thập niên đầu của thời kỳ sau Chiến tranh lạnh
Ngày 7/2/1992 Hiệp ước Mastricht được ký kết là một bước ngoặt lớn

sóng ly khai cực đoan khiến tình hình ở những khu vực này trở nên bất ổn
hơn bao giờ hết, đe dọa trực tiếp đến an ninh của Châu Âu, trong đó có EU.
2.3 Tình hình nước Nga mười năm đầu sau sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết
Cuối năm 1991, sau khi Liên bang Xô Viết với tư cách là một siêu
cường tan rã, nước Nga lại xuất hiện với tư cách là một quốc gia độc lập. Liên
bang Nga bước ra vũ đài quốc tế sau “Chiến tranh lạnh”, với quy chế đặc biệt:
“quốc gia kế tục Liên Xô”.
Về kinh tế, thừa hưởng tiềm lực kinh tế của Liên Xô, nước Nga phải
gánh chịu những hậu quả nặng nề của cuộc khủng hoảng kinh tế trầm trọng và
kéo dài suốt từ khi Liên Xô tan rã cũng như các món nợ nước ngoài rất lớn
của Liên Xô. Tính đến năm 1992, khoản nợ mà Nga kế thừa từ Liên Xô là

6
103 tỷ USD, trong đó nợ đến hạn phải trả ngay trong năm 1992 là 6 tỷ USD
3
.
Thập niên đầu sau Chiến tranh lạnh, tăng trưởng GDP của Nga liên tục âm.
Suy thoái kinh tế kéo dài khiến nước Nga “tuột dốc” khi đồng rúp mất giá,
đến mức phải tuyên bố không nợ nước ngoài.
Về chính trị - xã hội, chính trường Nga những năm 1990 trở nên bất ổn
định với những cuộc tranh giành quyền lực gay gắt. Đó là sự đối đầu giữa các
phe nhóm, đảng phái với những mối quan tâm khác nhau. Tập trung và biểu
hiện sâu sắc nhất cho những mâu thuẫn đó là cuộc đấu tranh giữa một bên phe
của Tổng thống Yltsin và một bên là phe của Chủ tịch Xô Viết tối cao
Khabulatov để thiết lập chế độ Cộng hòa Tổng thống hay Cộng hòa Nghị viện
(9/1993)
4
, dẫn đến việc Tổng thống dùng biện pháp bạo lực để giải tán Đuma.
Những mâu thuẫn trong hệ thống chính trị Nga trở thành một rào cản lớn đối
với chính phủ Nga trong hoạch định và thực hiện đường lối, chính sách phát

sản lượng khí đốt nhưng EU lại tiêu thụ đến 18,6% dầu lửa và 17% khí đốt
của toàn thế giới.
5

2. Căng thẳng Nga – EU liên quan đến vấn đề năng lượng.
Mối quan hệ giữa Nga và EU kể từ sau năm 1999 vốn tồn tại nhiều bất
đồng liên quan đến lĩnh vực năng lượng. Điển hình là việc Nga sử dụng con
bài năng lượng như một vũ khí nhằm trừng phạt hữu hiệu đối với những nước
Cộng hòa thuộc Liên Xô cũ không tuân theo yêu cầu của Nga hoặc thực hiện
chính sách ưu tiên các mối quan hệ với Phương Tây, và tạo thế mặc cả cho
Nga trong quan hệ với EU đã tạo ra vết nứt, thậm chí dẫn đến những cuộc đối
đầu cang thẳng giữa hai bên trong vấn đề này.
Phương Tây thường ví: “nếu như Brejnev có tên lửa thì Putin có khí
đốt”
6
câu nói này ngụ ý rằng nước Nga kể từ sau năm 1999 đã sự dụng dầu
khí làm vũ khí chiến lược. Thực tế, ngày nay năng lượng đối với Nga có một
vai trò quan trọng giống như vũ khí nguyên tử đối với siêu cường Liên Xô.
Giá dầu hỏa và khí đốt càng cao thì Moscow laị càng khai thác triệt để, tận
dụng nhiên liệu như một loại vũ khí chiến lược.
7
Trong “Cuộc chiến năng
lượng đến năm 2020”, Moscow đã nhận định: vai trò của Nga trên thị thường
năng lượng thế giới sẽ quyết định một phần lớn ảnh hưởng địa vị chính trị và 5
Thông tấn xã Việt Nam, “Châu Âu bị gạt ra ngoài lề”, Tài liệu tham khảo chủ nhật, số 37 – TTX ngày
14/9/2008, trg.19.
6

những nguyên nhân chính khiến EU luôn cản trở con đường gia nhập WTO
của Nga, từ đó trở thành vật cản trong quá trình phát triển quan hệ Nga – EU,
khiến quan hệ hai bên thêm trì trệ.
Tóm lại, không thể phủ nhận tầm quan trọng của năng lượng trong
quan hệ Nga – EU. Tuy nhiên, nó cũng là một rào cản lớn cản trở mối quan hệ
giữa hai bên.
III. Nhân tố Mỹ trong quan hệ Nga – EU
Mỹ có một vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng trong chính sách của
EU cũng như Nga. Thực tế, EU và Mỹ có mối quan hệ đặc biệt về lịch 8
Nguyễn Cảnh Toàn, “Dầu khí và chiến lược năng lượng của Nga”, Tạp chí nghiên cứu Châu Âu, số 9 (96)
2009, trg. 27-28
9
Ngô Duy Ngọ, “Hệ lụy của những rào cản trong quan hệ Nga – EU, Tạp chí nghiện cứu Châu Âu, số 7 (82)
2007, trg.19.
10
Xem Union Europeenne – Russia: Quelles relations?, tlđd.

9
sử,chính trị lẫn kinh tế. Trong lịch sử, Mỹ đã từng là thuộc địa của người Anh
và đã từng nhận được sự giúp đỡ của người Pháp trong cuộc chiến tranh giành
độc lập giữa thế kỷ XVIII. Cũng trong khoảng thời gian này, đã có khoảng 60
triệu người Châu Âu di cư sang Mỹ tạo nên thành phần cơ bản của cư dân Mỹ
ngày nay. Do đó, có thể nói nền văn minh và chế độ xã hội của Mỹ có nguồn
gốc từ Châu Âu.
11
Chính những giá trị chung đó là một trong những hòn đá
tảng của quan hệ đồng minh giữa hai bên.

Việc Tổng thống Nga V.Putin là nhà lãnh đạo nước ngoài đầu tiên gọi điện
cho tổng thống Mỹ bày tỏ lời chia buồn và thông cảm sâu sắc với những nạn
nhân của vụ khủng bố, và sau đó không những ủng hộ mà còn tham gia vào
liên minh chống khủng bố do Mỹ đứng đầu, tất cả đã cho thấy mong muốn
của Nga cải thiện và phát triển mối quan hệ tốt đẹp với Mỹ. Giữ một vị trí
quan trọng trong chính sách đối ngoại của EU và Nga như vậy, cùng với thực
lực và khả năng thực hiện sức mạnh của mình, Mỹ đã có những tác động quan
trọng đến quan hệ Nga – EU. 11
LỜI KẾT

Quan hệ Nga – EU được coi là một trong những cặp quan hệ giữa các
nước lớn quan trọng nhất sau Chiến tranh lạnh. Nằm trên vùng đất chiến lược
của thế giới lại là hai thực thể lớn nhất Châu Âu, mối quan hệ giữa Nga – EU
có ý nghĩa chiến lược rất lớn, đảm bảo an ninh, ổn định và phát triển của cả
Châu lục và là một nhân tố quan trọng của cả cấu trúc quan hệ quốc tế trong
thế kỷ XXI. Mặc dù vậy, thập niên đầu của thế kỷ mới đã cho thấy rằng giữa
Nga và EU không chỉ có hợp tác mà luôn tồn tại một số bất đồng tiêu cực đến
quan hệ giữa hai bên. Đó là những bất đồng liên quan đến vấn đề quan hệ
giữa Nga với các nước Bantich, quy chế độc lập cho Kosovo hay cạnh tranh
kinh tế,… trong đó đáng chú ý nhất là những bất đồng, mâu thuẫn liên quan
đến vấn đề dân chủ, nhân quyền, vấn đề mở rộng EU về phía Đông và vấn đề
năng lượng.
Những bất đồng, mâu thuẫn này đã là rào cản cản trở quan hệ Nga –
EU trong một thời gian dài và sẽ còn tiếp tục là nhân tố tác động quan trọng
trong tương lai. Mặc dù vậy, thực tế đã chứng minh rằng chúng chưa đủ khả
năng để đẩy quan hệ Nga – EU đến một nguy cơ bị đổ vỡ, vì vậy hai bên đều
nhận thức được tầm quan trọng của việc hợp tác với bên còn lại, bế tắc trong

9. Viện nghiên cứu Châu Âu, “Thông điệp Liên bang của Tổng thống Putin
ngày 8/7/2000”, Tạp chí nghiên cứu Châu Âu, số 2 (63), 2001.
10. Nguyễn Thị Quế, “Tầm quan trọng của Châu Âu đối với Mỹ sau chiến
tranh lạnh”, Tạp chí nghiên cứu Châu Âu, số 6 (66) – 2005.