CHỦ NGHĨA MÁC - LÊ-NIN: NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU
HIỆN NAY
Nói tới chủ nghĩa Mác - Lê-nin là nói tới thế giới quan, hệ tư tưởng và
phương pháp luận của giai cấp công nhân và đội tiên phong của nó là Đảng
Cộng sản trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản, tiến tới xây dựng chủ
nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, thực hiện lý tưởng và mục tiêu cộng sản chủ
nghĩa. Chủ nghĩa Mác - Lê-nin đã có lịch sử trên 150 năm, trải qua nhiều giai
đoạn phát triển khác nhau, gắn liền với lịch sử đấu tranh của giai cấp công nhân
và phong trào công nhân, của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.
Sự phát triển lý luận và thực tiễn của chủ nghĩa Mác - Lê-nin từ khi ra đời tới
nay còn gắn liền với các cuộc cách mạng vô sản mà tiêu biểu nhất là Cách mạng
xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga năm 1917 - cuộc cách mạng mở ra một thời
đại mới trong lịch sử loài người, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ
nghĩa xã hội.
Chủ nghĩa Mác - Lê-nin đã trở thành nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam hành
động không chỉ đối với các Đảng Cộng sản cầm quyền, đối với giai cấp công
nhân và nhân dân lao động ở các nước xã hội chủ nghĩa đã và đang xây dựng
chủ nghĩa xã hội trong nhiều thập kỷ nay, mà còn đối với các Đảng Cộng sản và
công nhân trên thế giới trong cuộc đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân
chủ và tiến bộ xã hội.
Lịch sử hình thành và phát triển chủ nghĩa Mác - Lê-nin còn là lịch sử của
cuộc đấu tranh nhằm chống lại chủ nghĩa giáo điều, chủ nghĩa xét lại và chủ
nghĩa cơ hội đủ loại với mưu toan xuyên tạc bản chất khoa học và cách mạng
của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, hòng hạ thấp tầm vóc và ý nghĩa của nó, tiến tới
phủ nhận và từ bỏ nó trong đời sống ý thức xã hội và trong thực tiễn phong trào
cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trên toàn thế giới.
Cuộc đấu tranh đó càng trở nên phức tạp và gay gắt hơn trong bối cảnh hiện
nay, khi chủ nghĩa xã hội hiện thực chưa ra khỏi cuộc khủng hoảng, phong trào
cách mạng thế giới đang lâm vào thoái trào sau sự đổ vỡ của chế độ xã hội chủ
nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, hệ thống xã hội chủ nghĩa tan rã, trật tự thế giới
thay đổi, toàn cầu hóa kinh tế mang tính chất tư bản chủ nghĩa và cách mạng

đáng tin cậy làm cơ sở cho việc hoạch định đường lối, chính sách của Đảng, góp
phần thúc đẩy sự nghiệp đổi mới tới thắng lợi, tham gia vào cuộc đấu tranh tư
tưởng - lý luận nhằm bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, phát huy
sức sống và ảnh hưởng của nó trong tiến trình phát triển của cách mạng.
Khái niệm "bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác- Lê-nin"
được sử dụng từ lâu trong lịch sử nghiên cứu, truyền bá chủ nghĩa Mác - Lê-nin,
trong hoạt động tư tưởng, lý luận và trong đường lối chính trị của các Đảng
Cộng sản, trong phong trào cách mạng của nhiều nước trên thế giới. Thuật ngữ
khoa học này thường được diễn đạt bằng nhiều cách khác nhau. Có khi nó được
diễn đạt là tính đảng và tính khoa học, tính cách mạng và tính khoa học, hoặc
chủ nghĩa duy vật khoa học và thực tiễn cách mạng
Về vấn đề này, đã có lần V. I. Lê-nin chỉ quy vào một từ, đó là phép biện
chứng. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh giá trị, sức sống của chủ nghĩa Mác -
Lê-nin, cho rằng, cái bản chất, cốt lõi của nó mà những người cách mạng phải
nắm vững là tinh thần và phương pháp để nhận thức thế giới và cải tạo thế giới.
Trong các văn kiện chính trị và sách báo lý luận, chúng ta thường thấy cách
diễn đạt, trình bày một cách phổ biến về bản chất chủ nghĩa Mác - Lê-nin là:
trước hết, nhấn mạnh đến cách mạng, sau đó mới là khoa học trong cụm từ "bản
chất cách mạng và khoa học của chủ nghĩa Mác - Lê-nin".
Chúng tôi cho rằng, cần phải nhận thức lại vấn đề này. Nghiên cứu một học
thuyết, một chủ nghĩa, trước hết là nhận thức, tiếp cận chân lý, nắm lấy thuộc
tính bản chất của đối tượng, phát hiện quy luật chi phối sự vận động và xu
hướng phát triển của nó. Chỉ trên cơ sở ấy mới có thể bàn tới giá trị, ý nghĩa
cách mạng của học thuyết, chủ nghĩa mà chúng ta nghiên cứu.
Có thể nói, khoa học là cơ sở, là tiền đề lý luận của cách mạng. Cách mạng
là hệ quả tất yếu nảy sinh từ thực tiễn và khoa học. Từ nhận thức khoa học, đi
tới hành động cách mạng. Từ nhận thức đúng đắn, chân thực thế giới khách
quan, đi tới cải tạo thế giới.
Làm sáng tỏ vấn đề và những mối liên hệ nêu trên chẳng những góp phần đổi
mới tư duy lý luận, trau dồi năng lực tư duy lý luận sáng tạo trong nghiên cứu,

phát triển lý luận và dự báo khoa học.
Nhận thức đúng bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin,
làm sáng tỏ chân giá trị và sức sống của nó trong tình hình hiện nay là một vấn
đề không đơn giản. Ở đây, có không ít trở lực cần vượt qua như nhận thức giáo
điều đối với chủ nghĩa Mác - Lê-nin. Sự phong phú của tư tưởng và sự sâu sắc,
uyên bác của trí tuệ khoa học thể hiện trong các tác phẩm kinh điển đã bị giản
lược hóa, làm nghèo nàn đi, thậm chí bị thông tục và tầm thường hóa. Những giá
trị khoa học gắn liền với năng lực sáng tạo cũng như tư tưởng nói chung của các
ông đã từng bị diễn giải một cách cứng nhắc, khuôn sáo và hình thức. Những
nguyên lý của chủ nghĩa Mác được hình thành và phát triển trong một quá trình
lâu dài, thể hiện sự kết hợp hữu cơ giữa nghiên cứu lý luận nghiêm túc với tổng
kết thực tiễn đấu tranh chính trị một cách công phu, với tất cả sự phong phú của
kinh nghiệm lịch sử, dũng khí phê phán và tự phê phán, tính nhất quán, triệt để
về quan điểm và phương pháp, về tư tưởng và học thuật của các nhà kinh điển
nhiều khi đã bị làm lu mờ đi.
Trong lịch sử chủ nghĩa Mác từng diễn ra hai tình huống:
Một là, những kẻ thù đủ mọi loại của chủ nghĩa Mác thường xuyên tạc, phê
phán, bác bỏ C. Mác một cách có dụng ý, thậm chí để chống C.Mác, nhiều khi
chúng phải khoác áo mác-xít. Điều đó, theo V. I. Lê-nin, chỉ càng nói lên giá trị,
sức sống của chủ nghĩa Mác.
Hai là, những người gọi là "mác-xít" theo đuổi chủ nghĩa Mác, ra sức truyền
bá và thực hành tư tưởng của chủ nghĩa Mác, tưởng như tất cả đều trung thành
và bảo vệ C.Mác nhưng trong thực tế, không ít người đã làm mất tín nhiệm, làm
tổn thương giá trị của chủ nghĩa Mác, dù là không tự giác, do thiếu hiểu biết
khoa học, do bị cầm tù bởi chủ nghĩa giáo điều. Họ đã vô tình biến tư tưởng
khoa học thành những giáo điều, tín điều bất biến, tạo ra những rào chắn mọi
khả năng tìm tòi sáng tạo. Học thuyết khoa học và cách mạng bị họ làm cho mất
sinh khí lý luận và thực tiễn vốn có của nó.
Để khắc phục tình trạng đó, cần bảo đảm tự do tư tưởng trong nghiên cứu,
khuyến khích những nghiên cứu sáng tạo trong Đảng, trong xã hội. Nói tóm lại,

- Lý luận về tha hóa, từ tha hóa lao động đến tha hóa bản chất người (nhân
tính), trong "Bản thảo kinh tế - triết học 1844" của Mác. Liên quan đến vấn đề
này là vấn đề bóc lột, trong những kiến giải của C.Mác ở nửa sau thế kỷ XIX.
Cho đến nay, trong điều kiện mới của thế kỷ XXI, vấn đề bóc lột cần được hiểu
như thế nào?
- Lý luận về lô gic lịch sử - tự nhiên trong sự phát triển của quá trình lịch sử
xã hội và sự kế tiếp nhau của các thời đại kinh tế, của các chế độ xã hội. Vấn đề
đặt ra là, làm thế nào để bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa mà không làm sai lệch
lô-gíc lịch sử - tự nhiên trong tổ chức và xây dựng xã hội mới?
- Lý luận về dân chủ và pháp quyền, nhà nước pháp quyền và xã hội công
dân hay đời sống xã hội dân sự. Liên quan đến vấn đề này là vấn đề xây dựng
một nền chính trị văn minh, không xảy ra tha hóa quyền lực; có thể dùng các
thiết chế quyền lực ngoài nhà nước để kiểm soát quyền lực nhà nước, quyền lực
chính trị nói chung được dân chúng ủy quyền?
Tư tưởng, học thuyết của chủ nghĩa Mác cần được nhìn nhận trong trạng thái
động, cần được bổ sung và phát triển, không nên biến thành những tín điều.
Chính Hồ Chí Minh đã dạy chúng ta rằng, chủ nghĩa Mác - Lê-nin là kim chỉ
nam hành động chứ không phải là kinh thánh.
V.I. Lê-nin từng đòi hỏi phải không ngừng bổ sung vào lý luận của C.Mác và
phải phân tích cụ thể một tình hình cụ thể khi xem xét từng nguyên lý của chủ
nghĩa Mác. Đó chính là bản chất, linh hồn sống của chủ nghĩa Mác. Ph.Ăng-
ghen, vào những năm cuối đời, đã đặc biệt lưu ý rằng, lý luận của Mác mà ông
có phần đóng góp, là một phương pháp, một sự gợi mở cho tư duy và hành động
để mỗi người phải tự mình độc lập giải quyết lấy vấn đề đặt ra, chứ không xem
những gì các ông để lại là những câu trả lời vạn năng cho mọi tình huống của
cuộc sống.
Đó cũng là cái cần thiết cho chúng ta hiện nay trong nghiên cứu chủ nghĩa
Mác - Lê-nin, nhằm nhận thức đầy đủ bản chất và đặc điểm của nó, và qua đó,
hiểu đúng, làm đúng, phù hợp với thực tiễn đang biến đổi mau lẹ, biến đổi chưa
từng có so với thời đại của các nhà kinh điển.