Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nôi
Đề tài:
Các biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức cho học
sinh trong dạy học lịch sử ở trường Trung học cơ sở (qua thực
nghiệm sư phạm lớp 9 tại Hà Nội)
1
MỞ ĐẦU
1, Lý do chọn đề tài
Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ trên thế giới hiện nay phát
triển với tốc độ nhanh chóng đã đạt được nhiều thành tựu to lớn trên các
lĩnh vực khác nhau có tác động mạnh mẽ đến vấn đề giáo dục đào tạo con
người. Trong điều kiện hiện nay Đảng và nhà nước ta luôn luôn dành sự
quan tâm đặc biệt cho giáo dục, được cụ thể hóa bằng những hoạch định,
chiến lược dài hơi và những nguồn lực to lớn về tiền của và con người.
Trong nội dung văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta đã
xác định: “Đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục, đổi mới chương
trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo
hướng hiện đại; nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi
trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo
đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công
nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội. Xây dựng đội ngũ giáo viên đủ về số
lượng, đáp ứng yêu cầu về chất lượng”
Để thực hiện mục tiêu đó, đòi hỏi ngành giáo dục, đặc biệt là giáo
dục phổ thông nói chung và trường THCS nói riêng phải không ngừng
nâng cao chất lượng dạy và học nhằm đào tạo ra những thế hệ thanh niên
có trình độ, chuyên môn cao đáp ứng yêu cầu xã hội, đưa đất nước phát
triển. Điều này còn được cụ thể hóa trong Luật Giáo dục (sửa đổi bổ sung)
năm 2011, Điều 27.3 đã chỉ rõ: “Giáo dục trung học cơ sở nhằm giúp học
sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục tiểu học; có học
vấn phổ thông ở trình độ cơ sở và những hiểu biết ban đầu về kỹ thuật và
hướng nghiệp để tiếp tục học trung học phổ thông, trung cấp, học nghề

pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức cho học sinh trong
dạy học lịch sử ở trường Trung học cơ sở (qua thực nghiệm sư phạm
lớp 9 tại Hà Nội)”làm đề tài luận văn tốt nghiệp cao học của mình.
2, Lịch sử nghiên cứu vấn đề:
2.1 Tài liệu nước ngoài:
2.1.1 Tài liệu giáo dục học và tâm lý học :
2.1.2. Tài liệu về giáo dục lịch sử
2.2 Tài liệu trong nước
2.2.1 Tài liệu tâm lí học, giáo dục học:
2.2.2 Tài liệu giáo dục lịch sử:
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:
3.1. Đối tượng nghiên cứu:
Quá trình sử dụng các biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức
lịch sử cho học sinh ở trường Trung học cơ sở.
3.2. Phạm vi nghiên cứu:
Đề tài tập trung vào nghiên cứu việc sử dụng các biện pháp tạo hình ảnh
chủ yếu phù hợp nhằm gây hứng thú nhận thức cho HS trong dạy học lịch sử ở
trường Trung học cơ sở. Do thời gian hạn hẹp của việc thực hiện đề tài cũng như
trình độ còn hạn chế của bản thân nên chúng tôi giới hạn trong phạm vi điều tra
và thực nghiệm sư phạm khối lớp 9 ở Trung học cơ sở. Thực nghiệm sư phạm sẽ
được tiến hành ở trường THCS Hoàn Kiếm quận Hoàn Kiếm – Hà Nội.
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu:
5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
5.1 Cơ sở Phương pháp luận
5.2 Phương pháp nghiên cứu
6. Giả thuyết khoa học của đề tài:
4
7. Đóng góp của đề tài:
- Đề tài khẳng định rõ vai trò, ý nghĩa của việc tạo hình ảnh trong dạy học
lịch sử nói chung, gây hứng thú nhận thức cho HS nói riêng.

ảnh là những cảm giác, tri giác và biểu tượng. Ở trình độ tư duy, đó là
những khái niệm, phán đoán và suy luận. Về mặt nguồn gốc, hình ảnh là
khách quan, về cách nhận thức tồn tại, hình ảnh là chủ quan. Hình thức
thể hiện vật chất của hình ảnh là các hành động thực tiễn, ngôn ngữ, các
mô hình kí hiệu khác nhau” [Triết học MLN, tr.356]
Theo http://vi.wikipedia.org/

cho rằng: Một bức hình, tấm ảnh,
hay hình ảnh thứ ghi lại hay thể hiện/tái tạo được cảm nhận thị giác,
tương tự với cảm nhận thị giác từ vật thể có thật, do đó mô tả được
những vật thể đó.
Từ các quan niệm trên, chúng tôi hiểu:
Hình ảnh là những gì chúng ta thấy được thông qua thị giác rồi sau
đó chuyển về não giúp ta cảm nhận nhận hình ảnh đó một cách chân
thực nhất.
6
Hình ảnh lịch sử trong DHLS: là kết quả của sự phản ánh hình ảnh
dựa trên những sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử có thật nhằm làm nổi
bật lên đặc điểm, tính cách nhằm giúp HS có được biểu tượng nhất định.
∗Tạo hình ảnh
Theo Từ điển Tiếng Việt, tạo hình là “Tạo ra các hình thể bằng đường
nét, hình khối, màu sắc” [sđd. Tr 556s]
Tạo hình ảnh là con người sử dụng một loạt các cách thức, biện pháp
để truyền đạt, biểu lộ được những gì mà người ta quan sát về đối tượng
nhận thức ấy.
Còn Tạo hình ảnh lịch sử là trong quá trình giảng dạy, GV sử dụng
các hình thức, biện pháp nhằm giúp HS có được hình ảnh cụ thể, chính
xác nhất về nội dung lịch sử cần nhận thức.
1.1.1.2 Hứng thú nhận thức
Hứng thú là thái độ đặc biệt của con người với đối tượng nào đó

hướng phát huy tính tích cực của HS
1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng các biện pháp tạo hình ảnh
trong dạy học lịch sử
1.1.3.1 Vai trò
Sử dụng các biện pháp tạo hình ảnh có vai trò quan trọng góp phần thực
hiện tốt giai đoạn nhận thức cảm tính, là cơ sở để thực hiện giai đoạn nhận thức
thứ hai – giai đoạn nhận thức lý tính. Nhận thức của con người bao giờ cũng đi
từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính (từ cảm giác, tri giác, biểu tượng
đến khái niệm, suy luận, phán đoán), sau đó nhận thức lý tính qua kiểm nghiệm
thực tiễn và cuối cùng đến nhận thức chân lý khách quan. Cái khó của nhận thức
8
lịch sử là không thể nhận thức trực tiếp, nghĩa là không có bước đầu tiên của
nhận thức cảm tính. Cho dù khoa học có tiên tiến đến mức nào đi chăng nữa
cũng không thể giúp ta nhìn thấy, sờ thấy, nghe thấy một cách trực tiếp lịch sử
đang diễn ra như thế nào. Bởi vì, lịch sử luôn là toàn bộ những gì đã diễn ra của
ngày hôm qua và trước đó nữa. Xét đến cùng thì lịch sử chỉ xảy ra một lần,
không lặp lại như cũ. Do đó, việc dựng lại lịch sử càng chính xác bao nhiêu,
chân thực bao nhiêu thì càng giúp cho việc nhận thức lịch sử dễ dàng bấy nhiêu.
Các nhà khoa học đã thống kê được rằng: 99% hiểu biết của con người về
thế giới xung quanh là do nhìn thấy mà có (từ nhìn thấy sau đó tổng hợp thành
hiểu biết). Điều đó cho thấy vai trò to lớn của hình ảnh trong việc hình thành tri
thức lịch sử cho HS.
Đúng như K.Đ. Usinxki nói “Hình ảnh được giữ lại đặc biệt vững chắc
trong trí nhớ chúng ta là những hình ảnh mà chúng ta thu nhận được bằng trực
quan, và những hình ảnh nào được khắc sâu vào trí nhớ chúng ta thì cũng được
chúng ta nhớ kỹ, hiểu sâu những tư tưởng của nó”[PNL,Trần Văn Trị,
PPDHLS, tái bản lần thứ ba; tr.138].
Ngoài ra, việc sử dụng các biện pháp tạo hình ảnh nó là giai đoạn đầu,
không thể thiếu trong con đường hình thành tri thức lịch sử. Đó là từ những hình
ảnh lịch sử cụ thể, các em sẽ có biểu tượng lịch sử, từ đó hiểu được khái niệm,

10
Chương 2
MỘT SỐ BIỆN PHÁP TẠO HÌNH ẢNH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
NHẰM GÂY HỨNG THÚ NHẬN THỨC CHO HỌC SINH THCS.
THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
2.1 Khái quát nội dung chương trình SGK môn Lịch sử ở trường THCS
2.1.1 Khái quát
2.1.2 Mục tiêu chương trình và sách giáo khoa THCS
2.2. Những yêu cầu khi lựa chọn các biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây
hứng thú nhận thức cho HS trong dạy học lịch sử ở trường THCS
2.2.1 Lựa chọn biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức cho
HS phải đáp ứng mục tiêu dạy học
2.2.2 Biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức cho HS phải
làm nổi bật nội dung cơ bản của bài
2.2.3 Biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức cho HS phải
góp phần phát triển tính tích cực độc lập của HS
2.2.4 Lựa chọn biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức cho
HS phải đảm bảo tính vừa sức đối với các em
2.2.5 Sử dụng các biện pháp tạo hình ảnh phải kết hợp nhuần nhuyễn với
các phương pháp dạy học khác
2.3 Một số biện pháp tạo hình ảnh nhằm gây hứng thú học tập cho HS
trong DHLS ở trường THCS
2.3.1 Sử dụng ngôn ngữ sinh động, giàu hình ảnh để gây hứng thú
nhận thức cho HS
Lời nói đóng vai trò chỉ đạo trong quá trình DHLS. Bởi vì, không có
phương pháp dạy học nào, phương tiện dạy học nào được sử dụng lại không
kèm theo lời nói. Diễn đạt nói rõ ràng, dễ hiểu không chỉ giúp HS hiểu rõ quá
khứ lịch sử đúng như nó đã tồn tại mà còn giúp các em biết suy nghĩ, tìm tòi rút
ra kết luận, hình thành khái niệm, gây cảm xúc mạnh mẽ cho các em [Nguyễn
Thị Côi, RLKNNVSP tr.21].

cờ dựng giữa bãi cỏ trước Nhà hát lớn. Những nắm tay rắn chắc giơ lên. Tất cả
hướng về lá cờ đỏ sao vàng. Niềm tự hào sung sướng bừng dậy trong lòng mọi
người. Một loạt truyền đơn từ trên Nhà hát lớn bay xuống như một đàn bướm
chập chờn trên đầu những người dự mít tinh. Mọi người ngẩng đầu lên, xòe
rộng tay đón truyền đơn. Đồng chí Nguyễn Huy Khôi – đại biểu Việt Minh đọc
Tuyên ngôn, Chương trình của Việt Minh và Lời kêu gọi khởi nghĩa của Ủy ban
khởi nghĩa Hà Nội. Tiếng vỗ tay hoan hô không ngớt.
Quần chúng hưởng ứng hô vang khẩu hiệu của Ủy ban khởi nghĩa. Cuộc mít
tinh nhanh chóng chuyển thành cuộc biểu tình. Quần chúng chia thành hai đoàn:
một đoàn đi chiếm Phủ Khâm sai, Tòa Thị chính, Sở Bưu điện, Sở Cảnh sát Một
đoàn đi chiếm Trại bảo an binh, Ti Liêm phóng, Nhà máy A-vi-a”.
[Nguyễn Thị Côi, Hướng dẫn SDKH tr.154-155,]
Như vậy, sử dụng các đoạn tường thuật về diễn biến chiến dịch, các trận chiến
đấu lớn như Tổng khởi nghĩa tháng Tám, trận đánh ở Đông Khê trong chiến thắng
Biên giới năm 1950, chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 GV phải lựa chọn
những tình tiết phát triển đỉnh cao, những đoạn tường thuật hay và đặc sắc thể hiện
nội dung cơ bản của bài học. Đồng thời, phải kết hợp nhuần nhuyễn giữa ngôn ngữ
với các thao tác sư phạm của thầy. Có như vậy mới lôi cuốn HS hứng thú tham gia
xây dựng bài, hiệu quả bài học mới tăng lên
2.3.1.2 Sử dụng ngôn ngữ sinh động giàu hình ảnh để miêu tả nhằm
gây hứng thú nhận thức cho HS
2.3.2 Ví von, hình tượng hóa các sự kiện, hiện tượng lịch sử để tạo hình
ảnh nhằm gây hứng thú nhận thức cho HS
Ví von, hình tượng hóa là để tạo hình ảnh gợi tả nhằm nói một cách khái
quát, giúp người nghe hiểu và hình dung sự vật, sự việc được cụ thể hơn.
Học sinh THCS đang ở độ tuổi mà giai đoạn nhận thức cảm tính vẫn chiếm
ưu thế vì vậy việc ví von, hình tượng hóa giúp cho HS lĩnh hội kiến thức một
cách nhanh chóng. Mặt khác, ví von, hình tượng hóa có ý nghĩa quan trọng, tích
cực trong việc khơi gợi hứng thú nhận thức cho HS. Khi sử dụng ví von, hình
13

2.3.4. Sử dụng các phương tiện trực quan để tạo hình ảnh nhằm gây
hứng thú nhận thức
Lịch sử không tái diễn, không thể quan sát trực tiếp mà chỉ có thể lĩnh
hội qua tài liệu tham khảo, đồ dùng trực quan, ngôn ngữ của GV… Sự kết hợp
các yếu tố đó tạo cơ sở để HS hình dung quá khứ thuận lợi, đầy đủ và là cầu
nối giúp người học tiếp cận gần nhất với tri thức lịch sử. Cho nên, việc tạo hình
ảnh nói chung, tạo hình ảnh để gây hứng thú nhận thức nói riêng trong dạy
học lịch sử đóng vai trò quan trọng.
Bên cạnh các loại kênh hình trong SGK, khi dạy học lịch sử GV cần căn cứ vào
nội dung SGK hướng dẫn HS khai thác thêm các loại đồ dùng trực quan khác.
Về việc phân loại đồ dùng trực quan, có nhiều cách, theo các nhà PPDH
lịch sử ĐHSP thì có ba nhóm lớn: Đồ dùng trực quan hiện vật, đồ dùng trực
quan tạo hình, đồ dùng trực quan quy ước. Trong đó nhóm đồ dùng trực quan
tạo hình gồm: đồ phục chế, các loại mô hình, sa bàn, tranh ảnh lịch sử Đây là
loại phương tiện trực quan có tính sát thực cao vì nó gần với hiện thực lịch sử
hơn bất kì loại đồ dùng trực quan nào (trừ hiện vật). Trong điều kiện hiện nay,
nếu GV tăng cường sử dụng thì hiệu quả sẽ tăng lên rất nhiều so với dạy học chỉ
bằng lời nói. Tâm lí HS nhất là với HS THCS bao giờ cũng chú ý tìm tòi cái
mới, cái sinh động do đó việc sử dụng tranh ảnh lịch sử sẽ thu hút HS hơn các
phương tiện khác.
Trong DHLS, đồ dùng trực quan được sử dụng nhiều như: tranh ảnh và đồ
dùng trực quan quy ước, bản đồ, lược đồ, sơ đồ, biểu đồ có tác dụng tốt đối
với việc tạo hình ảnh cho HS.
2.3.5. Sử dụng phương tiện kỹ thuật hiện đại
Nhờ sự phát triển của khoa học công nghệ mà việc áp dụng những
phương tiện kỹ thuậthiện đại như công nghệ thông tin, các phần mềm, vào
15
giảng dạy ngày càng tăng. Những phương tiện kỹ thuật hỗ trợ cho việc giảng
dạy cũng có thể xem như một dạng đồ dùng trực quan mà GV nên kết hợp khi
tạo hình ảnh cho HS (như video, máy ghi âm, phần mềm hỗ trợ giảng dạy, máy

2.4.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm
2.4.4 Kết quả thực nghiệm
* Kết quả thực nghiệm
Bảng 1: Kết quả chấm bài kiểm tra (tính theo tỉ lệ %)
Lớp Số
HS
Kết quả
Loại giỏi
(9-10 điểm)
Loại khá
(7-8 điểm)
Loại
trung bình
(5-6 điểm)
Loại yếu
(dưới 4 điểm)
Số
lượng
Tỉ lệ
(%)
Số
lượng
Tỉ lệ
(%)
Số
lượng
Tỉ lệ
(%)
Số
lượng

văn, chúng tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm bài 26 Bước phát triển mới
của cuộc kháng chiến toàn quốc chống TD Pháp (1950 – 1953) tại trường
THCS Hoàn Kiếm ( Hà Nội). Kết quả thực nghiệm cho thấy tính hiệu quả
của những biện pháp mà chúng tôi đưa ra.
18
KẾT LUẬN
Qua nghiên cứu lí luận và thực tiễn của việc tạo hình ảnh nhằm gây
hứng thú nhận thức cho HS trong dạy học lịch sử ở trường THCS; căn cứ
vào kết quả thực nghiệm sư phạm, chúng tôi rút ra một số kết luận sau:
Thứ nhất, tạo hình ảnh trong DHLS phản ánh mối quan hệ tương tác
giữa hai chủ thể của quá trình nhận thức. Trong đó, GV - chủ thể của hoạt
động dạy, đóng vai trò là người hướng dẫn, tổ chức, điều khiển. HS - chủ
thể của hoạt động học, là người chủ động, tích cực, sáng tạo trong lĩnh hội
kiến thức. Đây là mối quan hệ qua lại, luôn có sự tác động, hỗ trợ cho
nhau, đòi hỏi sự nỗ lực, tích cực từ người dạy và người học.
Thứ hai, trong dạy học lịch sử ở trường THCS, việc tạo hình ảnh cho
HS thực sự cần thiết. Quá trình này không chỉ tạo điều kiện cho người học
chủ động, tích cực, sáng tạo trong học tập, mà còn hình thành ở các em
nhiều kĩ năng quan trọng và tạo những cảm xúc lịch sử mạnh mẽ. Tuy vậy,
thực tế ở trường THCS cho thấy, tạo hình ảnh trong DHLS vẫn chưa được
GV quan tâm và thực hiện đúng mức. Điều này đã làm giảm đáng kể hứng
thú và khả năng nhận thức của các con.
Thứ ba, trong quá trình dạy học, mỗi biện pháp được quy định bởi
nội dung, mục đích và nhiệm vụ học tập. Do vậy, việc xác định những biện
pháp phù hợp với nội dung bài học thực sự cần thiết. Trên cơ sở nghiên
cứu nội dung kiến thức, chúng tôi đề xuất một số biện pháp phù hợp với tổ
chức dạy học để tạo hình ảnh về những nội dung này: sử dụng ngôn ngữ
sinh động, giàu hình ảnh để gây hứng thú nhận thức cho HS; Ví von, hình
tượng hóa các sự kiện, hiện tượng lịch sử để tạo hình ảnhs; sử dụng đoạn
trích trong các tài liệu văn học nghệ thuật;và sử dụng các phương tiện trực