TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN TƯ PHÁP
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
NIÊN KHÓA: 2011-1015
Đề Tài
NGUYÊN TẮC BÌNH ĐẲNG TRONG
TRANH LUẬN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
LÝ LUẬN – THỰC TIỄN
Giáo viên hướng dẫn:
Th.s Mạc Giáng Châu
Sinh viên thực hiện:
Lê Hoàng Vỉnh
MSSV: 5115865
Lớp: Luật Tư pháp 1 – K37
Cần thơ, 11/2014
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
LỜI CÁM ƠN
Trải qua bốn năm học tập dưới mái trường Đại học Cần Thơ đã trang bị cho
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN
...............................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
...........................................................................................................................
1.1.2.1. Bình đẳng trong tranh luận là nguyên tắc đặc biệt của nguyên tắc
bảo đảm tranh tụng trong xét xử ..................................................................... 10
1.1.2.2. Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận chỉ áp dụng tại phiên tòa ... 13
1.1.2.3. Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận có đối tượng tác động là các
chủ thể tham gia tranh luận ............................................................................. 15
1.2. Cơ sở lý luận về nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận ............................. 17
1.2.1. Bình đẳng trong tranh luận là nguyên tắc Hiến định, được cụ thể hóa
trong pháp luật tố tụng hình sự ........................................................................................ 17
1.2.2. Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận là điều kiện cần của việc xét xử
công bằng và khách quan. ................................................................................................. 18
CHƢƠNG 2. CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT
NAM VỀ NGUYÊN TẮC BÌNH ĐẲNG TRONG TRANH LUẬN ................... 20
2.1. Nội dung của nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận .................................. 20
2.1.1. Tranh luận công khai và dân chủ ........................................................................ 20
2.1.1.1. Tranh luận phải diễn ra công khai .................................................... 20
2.1.1.2. Tranh luận phải diễn ra dân chủ ....................................................... 23
2.1.2. Chủ tọa phiên tòa giữ vai trò là trọng tài trong tranh luận ........................... 25
2.1.2.1. Điều khiển sự tranh luận giữa bên buộc tội và bên bào chữa........... 25
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
2.1.2.2. Duy trì trật tự và đảm bảo cho các chủ thể tham gia tranh luận thực
hiện đầy đủ các quyền của mình ...................................................................... 27
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
3.1.2.1. Quy định về vai trò của Hội đồng xét xử trong việc điều khiển hoạt
động tranh luận bình đẳng .............................................................................. 42
3.1.2.2. Quy định về vấn đề người bào chữa vắng mặt tại phiên tòa ............. 43
3.2. Thực trạng vấn đề đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận theo
Bộ luật Tố tụng hình sự và các giải pháp ................................................................. 44
3.2.1. Thực trạng vấn đề đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận theo
Bộ luật Tố tụng hình sự ..................................................................................................... 44
3.2.1.1. Vai trò của Hội đồng xét xử trong việc đảm bảo nguyên tắc bình đẳng
trong tranh luận ............................................................................................... 44
3.2.1.2. Vai trò của Kiểm sát viên trong việc đảm bảo nguyên tắc bình đẳng
trong tranh luận ............................................................................................... 47
3.2.1.3. Vai trò của Luật sư trong việc đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trong
tranh luận ......................................................................................................... 48
3.2.2. Các giải pháp cụ thể đảm bảo nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận
trong Tố tụng hình sự ......................................................................................................... 50
3.2.2.1. Đối với Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân ....................................... 50
3.2.2.2. Đối với Kiểm sát viên......................................................................... 51
3.2.2.3. Đối với Luật sư tham gia bào chữa ................................................... 52
3.2.2.4. Các giải pháp khác ............................................................................ 53
KẾT LUẬN ............................................................................................................. 55
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
án oan, người thân và xã hội,... Những điều đó đã tạo nên dư luận xã hội không tốt,
khiến nhân dân thiếu lòng tin vào tòa án và nền công lý xã hội chủ nghĩa.
Tại Nghị quyết số 08/NQ-TW ngày 02/1/2002 “Về một số nhiệm vụ trọng
tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” của Bộ Chính trị đã chỉ rõ: “…Nâng cao
chất lượng công tố của Kiểm sát viên tại phiên tòa, bảo đảm tranh tụng dân chủ với
Luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác …Việc phán quyết
của Tòa án phải căn cứ chủ yếu vào kết quả tranh tụng tại phiên tòa, trên cơ sở xem
xét đầy đủ, toàn diện các chứng cứ, ý kiến của Kiểm sát viên, của người bào chữa,
bị cáo, nhân chứng, nguyên đơn, bị đơn và những người có quyền, lợi ích hợp pháp
để ra những bản án, quyết định đúng pháp luật, có sức thuyết phục và trong thời
hạn pháp luật quy định…”. Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 “Về Chiến
lược cải cách tư pháp đến năm 2020” của Bộ Chính trị tiếp tục xác định một trong
những nhiệm vụ cải cách tư pháp ở nước ta là “Đổi mới việc tổ chức phiên tòa xét
xử, xác định rõ hơn vị trí, quyền hạn, trách nhiệm của người tiến hành tố tụng và
người tham gia tố tụng theo hướng đảm bảo tính công khai, dân chủ, nghiêm minh;
nâng cao chất lương tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, coi đây là khâu đột phá
của hoạt động tư pháp…”.
Tuy nhiên, thực tiễn xét xử các vụ án hình sự những năm gần đây cho thấy
nhìn chung chất luợng, hiệu quả xét xử nói chung và hoạt động tranh luận tại các
phiên toà hình sự nói riêng chưa cao, còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng yêu cầu cải
cách tư pháp ở nước ta giai đoạn hiện nay. Tình trạng này do nhiều nguyên nhân
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
1
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
3. Mục tiêu nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài “Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong Tố tụng
hình sự lý luận – thực tiễn” tác giả hướng tới mục đích làm rõ thêm khái niệm, cơ
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
2
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
sở lý luận, bản chất, nội dung của sự bình đẳng trong tranh luận tại phiên tòa hình
sự sơ thẩm, đồng thời chỉ ra những bất cập của qui định pháp luật Tố tụng hình sự ở
nước ta hiện nay, thông qua đó đề xuất những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao
hiệu quả của hoạt động tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm hiện nay, hướng tới
xây dựng phiên tòa hình sự thực sự công bằng, bình đẳng và dân chủ góp phần vào
công cuộc cải cách tư pháp.
Về vấn đề lý luận, tác giả làm rõ các khái niệm, đặc điểm và cơ sở lý luận
liên quan đến bình đẳng trong tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm. Về pháp lý,
tác giả sẽ phân tích làm rõ các điều luật về sự bình đẳng giữa các chủ thể tham gia
tranh luận tại phiên tòa hình sự sơ thẩm. Đồng thời đưa ra các kiến nghị sửa đổi các
điều luật để đảm bảo được sự bình đẳng trong vấn đề tranh luận tại phiên tòa và các
giải pháp về con người trong công cuộc đổi mới hiện nay.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu
Trong đề tài luận văn này, tác giả đã sử dụng một số phương pháp nghiên
cứu như sau: phương pháp nghiên cứu trên tài liệu, sách vở, phương pháp nghiên
cứu và phân tích luật viết, phương pháp sưu tầm số liệu và phương pháp tổng hợp
hạn. Vì vậy, có những thiếu sót, khiếm khuyết hay sai lầm trong đề tài nghiên cứu
này là điều không thể tránh khỏi. Tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến
đánh giá, phê bình của thầy cô và các bạn sinh viên.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
4
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
CHƢƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC BÌNH ĐẲNG
TRONG TRANH LUẬN TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
1.1. Khái quát chung về nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận
1.1.1. Một số khái niệm cơ bản
1.1.1.1. Khái niệm về nguyên tắc bình đẳng trong Tố tụng hình sự
Quyền bình đẳng trước pháp luật là một quyền con người. Đó là quyền được
xác lập với tư cách con người trước pháp luật, không bị pháp luật phân biệt đối xử,
quyền có vị thế ngang nhau trước pháp luật và được pháp luật bảo vệ như
nhau. Quyền bình đẳng trước pháp luật được xem xét ở các cấp độ khác nhau.
Trước hết, quyền bình đẳng trước pháp luật được thể hiện là nhu cầu của một chủ
thể tự nhiên với tư cách là một con người buộc phải có và cần phải có. Thứ hai,
quyền bình đẳng trước pháp luật là một giá trị của xã hội loài người. Thứ ba, mọi
người thực hiện quyền bình đẳng đó bằng công cụ pháp luật thông qua việc thể chế
hóa và tạo ra cơ chế bảo vệ khi nó bị xâm phạm. Nói cách khác, quyền bình đẳng
còn ở chỗ quan niệm thế nào là bình đẳng trước pháp luật và pháp luật ở đây là thứ
pháp luật như thế nào? Bình đẳng là sự đối xử như nhau nhưng có lẽ không chỉ
dừng ở đó. Bình đẳng được hiểu theo chiều dọc và chiều ngang. Đó là sự đối xử
như nhau đối với những người có hoàn cảnh như nhau và đối xử khác nhau với
những người có hoàn cảnh khác nhau. Cùng một hành vi phạm tội như nhau nhưng
những người chưa thành niên không phải chịu mức án tử hình… Đó là những biểu
hiện của bình đẳng theo chiều dọc mà mới nhìn tưởng như là sự bất bình đẳng.
Bình đẳng trước pháp luật là một trong những nguyên tắc được quy định
xuyên suốt trong tất cả các bản Hiến pháp và được quy định tại Khoản 1, Điều 16
Hiến pháp 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2013 là “ mọi người điều bình đẳng trước
pháp luật”. Vì vậy nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật không chỉ được cụ thể
hóa trong Hiến pháp mà còn được cụ thể hóa trong Tố tụng hình sự, điển hình là
Điều 5, Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 là “Tố tụng hình sự tiến hành theo nguyên tắc
mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt dân tộc, nam nữ, tín
ngưỡng, tôn giáo, thành phần xã hội, địa vị xã hội. Bất cứ người nào phạm tội đều
bị xử lý theo pháp luật”. Bình đẳng trong tố tụng hình sự có thể được hểu là:
Thứ nhất, Đó là sự bình đẳng của Kiểm sát viên thực hành quyền công tố với
bị cáo, Luật sư và những người tham gia tố tụng khác. Bình đẳng ở đây là bình đẳng
trên cơ sở quyền và nghĩa vụ theo quy định của pháp luật tố tụng. Nói cách khác, sự
bình đẳng giữa các bên tranh tụng không hẳn là sự bình đẳng thực tế về địa vị pháp
lý cũng như không có nghĩa là các bên có quyền và nghĩa vụ như nhau do bên bào
chữa và bên buộc tội thực hiện các chức năng khác nhau trong tố tụng hình sự, nhất
là tại phiên toà. Do đó, quyền bình đẳng giữa bên bào chữa và bên buộc tội được
hiểu là bình đẳng về phương diện tố tụng khi cả hai đề có tư cách tố tụng là người
tham gia phiên toà, đều được pháp luật quy định cho các quyền ngang nhau để thực
hiện hiệu quả các chức năng của mình.
Thứ hai, Đó là sự bình đẳng giữa Hội đồng xét xử với người tham gia tố tụng
như bị cáo, người bị hại, Luật sư, người bào chữa và các tổ chức cá nhân tham gia
tố tụng khác. Tức là Hội đồng xét xử phải tạo điều kiện cho những người tham gia
tố tụng trình bày đầy đủ ý kiến của mình, không những thế Hội đồng xét xử phải
khai và dân chủ của Tố tụng hình sự mà còn cả bản chất dân chủ của Nhà nước Xã
hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân.
Thứ hai, Việc tranh luận, đối đáp của Kiểm sát viên với bị cáo, người bào
chữa và những người tham gia tố tụng khác sẽ làm cho phiên tòa khách quan, sống
động hơn, đồng thời góp phần xóa bỏ tình trạng xét xử theo kiểu “án bỏ túi” đã tồn
tại trước đây mà dư luận xã hội đã từng phê phán và nâng cao uy tín của Viện kiểm
sát, Tòa án cũng như củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý .
Tranh luận là một quá trình quan trọng của toàn bộ quá trình xét xử tại phiên
tòa, nó có ảnh hưởng trực tiếp đến phán quyết cuối cùng của Hội đồng xét xử vì qua
quá trình tranh luận sẽ giúp cho Hội đồng xét xử có được đánh giá tổng thể về các
tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và các chứng cứ buột tội, gỡ tội một cách khách quan
nhất.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
7
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
Hiện nay, trong khoa học pháp lý đã có khá nhiều tác giả đã nghiên cứu và
đưa ra nhiều quan điểm của mình về tranh luận và tiêu biểu nhất là:
Thứ nhất là “Tranh luận trước Toà án là một phần xét xử vụ án tại phiên toà,
trong đó Công tố viên, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự hoặc người đại diện của
họ, người bào chữa (trường hợp không có người bào chữa thì bản thân bị cáo) phát
biểu, phân tích các chứng cứ được đưa ra xem xét, trình bày kết luận của mình về
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
8
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
luật dành cho một bên quá nhiều phương tiện còn bên kia thì lại quá ít. Không nên
quan niệm rằng vì bên buột tội (bên công tố) là đại diện cho Nhà nước còn bên kia
chỉ là đại diện của quyền lợi của đương sự nên không thể bình đẳng được.
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận bảo đảm quyền bình đẳng giữa các
chủ thể tham gia vào quá trình tranh luận. Khi tham gia vào quá trình tranh luận các
chủ thể tham gia được bảo đảm quyền bình đẳng với nhau trong việc sử dụng các
biện pháp để thực hiện một cách có hiệu quả chức năng của mình . Nội dung của
nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận được thể hiện rõ nét nhất trong Điều 19 Bộ
luật tố tụng hình sự 2003: “Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người bị hại ,
nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ
án, người đại diện hợp pháp của họ, người bảo vệ quyền lợi của đương sự điều có
quyền bình đẳng trong việc đưa ra các chứng cứ, tài liệu, đồ vật, đưa ra các yêu
cầu và tranh luận dân chủ trước Tòa án”. Sự bình đẳng giữa các bên trong tranh
luận có nghĩa là các bên được pháp luật dành cho các quyền và phương tiện ngang
nhau để thực hiện các chức năng của mình chứ không phải bình đẳng về quyền hạn
và nghĩa vụ.
Hiện tại vẫn chưa có khái niệm pháp lý chính thức nào định nghĩa về nguyên
tắc bình đẳng trong tranh luận trong Tố tụng hình sự, nhưng trong quá trình tranh
luận tại phiên tòa thì vấn đề bình đẳng rất được xem trọng và đặt lên hàng đầu.
điểm về cách giải quyết vụ án và phản bác ý kiến của người khác theo quy định của
pháp luật tố tụng hình sự, mà không bị phân biệt hay đối xử”.
1.1.2. Đặc điểm của nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận
1.1.2.1. Bình đẳng trong tranh luận là nguyên tắc đặc biệt của nguyên tắc
bảo đảm tranh tụng trong xét xử
Trong những năm gần đây, đặc biệt là từ sau khi có Nghị quyết số 08NQ/TW “Về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới” năm
2002 và Nghị quyết số 49-TQ/TW Nghị quyết của Bộ Chính trị “Về chiến lược cải
cách tư pháp đến năm 2020” năm 2005, thì “tranh tụng” là một thuật ngữ, một khái
niệm được sử dụng khá phổ biến trong khoa học pháp lý. Tuy nhiên, trong các văn
bản pháp luật của nước ta nói chung và trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 nói
riêng điều không đề cập gì về khái niệm này, thuật ngữ “tranh tụng” chỉ mới được
đề cập trong Hiến Pháp 2013 tại Khoản 5, Điều 103 và xem nó như là một nguyên
tắc đặc biệt trong Tố tụng hình sự đó là “ Bảo đảm tranh tụng trong xét xử”. Vì
vậy, trong khoa học luật Tố tụng hình sự đã có nhiều quan điểm nhận thức khác
nhau về các khái niệm “tranh tụng” và “tranh luận” tại phiên toà. Có thể phân các
quan điểm này thành ba nhóm cơ bản sau đây:
Quan điểm thứ nhất cho rằng “Tranh tụng chính là quá trình tranh luận, trao
đổi giữa các bên. Trong tranh tụng các quan điểm pháp lý khác nhau được cọ sát
và chân lý khách quan xuất hiện”.4 Theo quan điểm này thì “tranh tụng” và “tranh
luận” tại phiên tòa là hai khái niệm đồng nhất với sự tham gia đồng thời và đầy đủ
của các chủ thể thuộc bên buộc tội, bên bào chữa và các chủ thể tham gia tố tụng
khác.
Tống Anh Hào, Bàn về vấn đề tranh tụng trong tố tụng hình sự, Tạp chí Tòa án nhân dân số 5
năm 2003, Tr 2-4.
4
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
Như vậy, có thể khẳng định rằng “tranh tụng” và “tranh luận” tại phiên tòa
hình sự là các khái niệm không đồng nhất. Giữa chúng có mối liên hệ chặt chẽ với
nhau, trong đó “tranh tụng tại phiên tòa” là “cái chung” (tổng thể) và “tranh luận tại
phiên tòa” là “cái riêng” (bộ phân cấu thành). Vì vậy, khái niệm “tranh tụng tại
phiên tòa” có nội hàm rộng hơn bao gồm không chỉ phần tranh luận mà cả các phần
khác (thủ tục phiên toà, xét hỏi, nghị án và tuyên án) của quá trình xét xử vụ án hình
Nguyễn Hữu Hậu, Cần nhận thức đúng đắn về tranh tụng và tranh luận để nâng cao kỹ năng
tranh luận của Kiểm sát viên tại các phiên tòa hình sự, Tạp chí Kiểm sát số 8/2006, tr 33-38.
5
6
Từ điển Tiếng việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội năm 1991, tr.1238.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
11
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
sự, còn “tranh luận tại phiên toà” chỉ là một bộ phận cấu thành của tranh tụng và là
sự thể hiện một cách tập trung, rõ nét nhất của quá trình tranh tụng.
Nguyên tắc bảo đảm tranh tụng trong xét xử là nguyên tắc Hiến định. Chính
vì vậy, nó không chỉ được thể hiện và cụ thể hóa trong Hiến pháp mà còn được xem
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
12
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
Thứ nhất, là quyền không bị phân biệt đối xử trong quá trình tranh luận:
Quyền không phân biệt đối xử trong tranh luận được thể hiện rõ ở Điều 19 Bộ luật
Tố tụng hình sự 2003 “Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người bị hại, nguyên
đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người
đại diện hợp pháp của họ, người bảo vệ quyền lợi của đương sự đều có quyền bình
đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, đưa ra yêu cầu và tranh luận dân
chủ trước Toà án...”. Điều 19 đã cho thấy được sự bình đẳng, không phân biệt đối
xử trong việc hưởng các quyền giữa các chủ thể, những chủ thể tham gia vào phiên
tòa điều có quyền đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, có quyền đưa ra yêu cầu và tranh
luận dân chủ.
Thứ hai, là quyền được pháp luật bảo vệ trong quá trình tranh luận: Điều luật
thể hiện rõ nhất là Điều 218 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 “…Người tham gia tranh
luận có quyền đáp lại ý kiến của người khác. Chủ toạ phiên toà không được hạn chế
thời gian tranh luận, tạo điều kiện cho những người tham gia tranh luận trình bày
hết ý kiến, nhưng có quyền cắt những ý kiến không có liên quan đến vụ án…”. Đây
là điều luật đảm bảo quyền và lợi ích của các đương sự, việc quy định chủ tọa phiên
tòa không có quyền hạn chế thời gian tranh luận góp phần cho các đương sự trình
bày hết ý kiến của mình về vụ án, tạo cho Hội đồng xét xử có thể ra một phán quyết
đúng pháp luật, tránh oan sai.
Tóm lại, nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận là nguyên tắc đặc thù đảm
bảo được vấn đề tranh tụng trong hoạt động xét xử và thực hiện một cách đầy đủ,
hiện cuộc điều tra chính thức để xác định sự thật khách quan của vụ án. Tòa án ra
bản án, quyết định trên cơ sở các chứng cứ được thu thập và kiểm tra công khai tại
phiên tòa. Việc chứng minh (bao gồm cả quá trình thu thập, kiểm tra và đánh giá
chứng cứ) được các chủ thể có quyền và lợi ích khác nhau (bên buộc tội, bên bào
chữa và các chủ thể tham gia tố tụng khác) thực hiện một cách bình đẳng, dân chủ
tại phiên tòa khi xét hỏi cũng như tranh luận. Việc chứng minh và từ đó xác định sự
thật của vụ án được tòa án thực hiện trên cơ sở chứng cứ được thu thập, thẩm tra tại
phiên tòa và cân nhắc, đánh giá của các bên tham gia tố tụng khác nhau.
Thứ hai, Phiên tòa đảm bảo sự tham gia của những người tham gia tố tụng.
Hơn ở đâu hết, tại phiên tòa quyền và nghĩa vụ tố tụng của những người tham gia tố
tụng được quy định và được đảm bảo thực hiện đầy đủ nhất bằng thủ tục tố tụng
trực tiếp, công khai. Tại phiên tòa khó có thể xảy ra các trường hợp vi phạm pháp
luật nghiêm trọng như bức cung, ép cung, dùng nhục hình,…
Thứ ba, Phiên tòa là nơi có điều kiện tốt nhất để thực hiện việc áp dụng đúng
đắn pháp luật. Qua phân tích nội dung các đề xuất của các bên tham gia tố tụng về
áp dụng pháp luật, Tòa án lựa chọn cho mình phương án áp dụng pháp luật chính
xác nhất để giải quyết đúng đắn vụ án.
Như vậy, phiên tòa là giai đoạn trung tâm thể hiện đầy đủ nhất bản chất quá
trình tố tụng nói chung và xét xử nói riêng. Phiên tòa có sự tham gia đầy đủ của các
cơ quan tiến hành tố tụng (ngoại trừ cơ quan điều tra), những người tiến hành tố
tụng, những người tham gia tố tụng với địa vị pháp lý được xác định. Thông qua
phiên tòa, bằng thủ tục trực tiếp, công khai, qua nghe ý kiến và đề xuất của các bên
tham gia tố tụng, Hội đồng xét xử (với tư cách là chủ thể tham gia tố tụng quan
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
14
hiện một chức năng cơ bản nào trong Tố tụng hình sự mà chỉ là hoạt động bổ trợ
cho các bên và Toà án trong quá trình giải quyết vụ án. Vì vậy, theo căn cứ này có
thể phân các chủ thể tham gia Tố tụng hình sự thành các nhóm cơ bản sau đây:
- Các chủ thể tham gia thực hiện chức năng buộc tội (Kiểm sát viên, người bị
hại,...).
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
15
Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận trong
Tố tụng hình sự Lý luân – Thực tiễn
Luận văn tốt nghiệp
- Các chủ thể tham gia thực hiện chức năng bào chữa (Luật sư tham gia bào
chữa, bị cáo,...).
- Các chủ thể tham gia thực hiện chức năng xét xử (Hội đồng xét xử).
- Các chủ thể tham gia tố tụng khác (người làm chứng, người giám định,
người phiên dịch,…).
Tham gia vào quá trình tranh luận tại phiên toà bao gồm các chủ thể thuộc
bên buộc tội, bên bào chữa và Hội đồng xét xử để thực hiện ba chức năng cơ bản
tương ứng trong Tố tụng hình sự là buộc tội, bào chữa và xét xử. Tuy nhiên, ở giai
đoạn tranh luận chỉ có hai chức năng buộc tội và bào chữa là được thực hiện một
cách đầy đủ. Còn chức năng xét xử mới được thực hiện một phần (làm trọng tài
giữa hai bên tranh tụng), phần còn lại của chức năng xét xử (ra phán quyết về vụ án)
chỉ được thực hiện khi nghị án. Trong quá trình tranh luận thì Hội đồng xét xử
không tham gia trực tiếp vào quá trình tranh luận, mà là người trọng tài quan sát và
tòa án và cơ quan tài phán. Mọi người đều có quyền được xét xử công bằng và công
khai bởi một tòa án có thẩm quyền, độc lập, không thiên vị và được lập ra trên cơ
sở pháp luật để quyết định về lời buộc tội người đó trong các vụ án hình sự, …”.7
Trong pháp luật Việt Nam, quyền bình đẳng trước Tòa án là một nội dung
của quyền bình đẳng trước pháp luật, một quyền đã được Hiến định. Quyền bình
đẳng trước Tòa án được hiểu là quyền bình đẳng trong việc đưa ra các chứng cứ,
đưa ra các yêu cầu tranh luận trước Tòa án và phải được Tòa án tôn trọng, tạo điều
kiện. Điều 19 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 quy định về bảo đảm quyền bình đẳng
trước Toà án như sau: “Kiểm sát viên, bị cáo, người bào chữa, người bị hại, nguyên
đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, người
đại diện hợp pháp của họ, người bảo vệ quyền lợi của đương sự đều có quyền bình
đẳng trong việc đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, đưa ra yêu cầu và tranh luận dân
chủ trước Toà án. Tòa án có trách nhiệm tạo điều kiện cho họ thực hiện các quyền
đó nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án”.
Để bảo đảm được quyền bình đẳng trước Tòa án, trong quá trình xét xử,
người tiến hành tố tụng phải thực sự khách quan, điều khiển phiên tòa đúng quy
định của pháp luật, không được thiên vị hay gây trở ngại cho bất cứ bên nào. Để
đảm bảo điều này, pháp luật tố tụng Việt Nam đã đặt ra các nguyên tắc để đảm bảo
cho việc bình đẳng trước Tòa án như: Nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ các quyền cơ
bản của công dân tại Điều 4, nguyên tắc giám đốc việc xét xử tại Điều 21, Nguyên
tắc không ai có tội khi chưa có quyết định Tòa án tại Điều 9 Bộ luật Tố tụng hình sự
2003,...và đặc biệt là nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận được quy định tại Điều
19, đây là nguyên tắc được cụ thể hóa từ quyền bình đẳng trước pháp luật được quy
định tại Điều 16 của Hiến pháp 2013. Khi tham gia tố tụng hình sự người có địa vị
pháp lý như nhau thì điều có quyền lợi và nghĩa vụ như nhau, không ai có thể được
loại trừ hoặc được áp dụng những ưu đãi ngoài những trường hợp pháp luật quy
định như việc quy định thủ tục tố tụng hình sự đối với một số người là Đại biểu
7
Công ước về các quyền Dân sự và Chính trị năm 1966.
sự bình đẳng của công dân bình đẳng trước pháp luật, một quyền được quy định
xuyên suốt qua tất cả bản Hiến pháp.
1.2.2. Nguyên tắc bình đẳng trong tranh luận là điều kiện cần của việc xét xử
công bằng và khách quan
Trong bộ máy nhà nước ta, vị trí của Tòa án nhân dân được thể hiện tại Điều
102 của Hiến pháp sửa đổi 2013: “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Tòa án nhân dân là
cơ quan duy nhất được Hiến pháp và pháp luật trao cho chức năng xét xử. Tòa án
nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân,
bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp
của tổ chức, cá nhân. Tòa án nhân dân nhân danh nhà nước đưa ra các phán quyết
để quyết định trực tiếp tới vấn đề xã hội, chính trị, kinh tế của con người cụ thể, do
đó Tòa án đóng vai trò vô cùng quan trọng và trực tiếp trong việc bảo đảm các quy
định về quyền con người không bị xâm phạm.
GVHD: Ths. Mạc Giáng Châu
SVTH: Lê Hoàng Vỉnh
18
Copyright: Tài liệu đại học ©