TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGŨ VĂN
NGUYỄN THỊ THU
LỬA THIÊNG CỦA HUY CẬN
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
KHÓA LUẬN
TỐT NGHIỆP
ĐẠI
•
•
• HỌC
•
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
HÀ NỘI - 2015
TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGŨ VĂN
NGUYỄN THỊ THƯ
LỬA THIÊNG CỦA HUY CẬN
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
KHÓA LUẬN
TỐT NGHIỆP
ĐẠI
•
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cún của riêng tôi. Các số
liệu, kết quả trong khóa luận là trung thực và chưa được ai công bố trong bất
kỳ công trình nào khác.
Hà Nội, ngày 15 tháng 05 năm 2015
Người thực hiện
Nguyễn Thị Thu
MỤC LỤC
Trang
LỜI CẢM ƠN
LỜI CAM ĐOAN
M Ở Đ Ầ U ....................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề t à i....................................................................................................1
2. Lịch sử vấn đ ề ......................................................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cú n ............................................................................................. 3
4. Nhiệm vụ nghiên c ú n ............................................................................................4
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu......................................................................4
6. Phương pháp nghiên cứu..................................................................................... 4
7. Đóng góp của khóa lu ậ n ...................................................................................... 4
8. Bố cục của khóa lu ậ n ............................................................................................5
NỘI DUNG................................................................................................................... 6
Chương 1. GIỚI THUYẾT CHUNG.....................................................................6
1.1. Khái niệm văn hóa, văn h ọ c ............................................................................ 6
1.1.1. Khái niệm văn h ó a ...........................................................................................6
1.1.2. Khái niệm văn học............................................................................................7
1.1.3. M ối quan hệ giữa văn hóa và văn h ọc.........................................................8
1.2.
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Huy Cận là một trong những cây đại thụ của nền văn học Việt Nam
hiện đại. Ông là một nhà thơ lớn, một nhà văn hoá có nhiều đóng góp cho sự
nghiệp văn học. Nổi tiếng tù' phong trào Thơ mới đến nay Huy Cận đã có gia
tài khá đồ sộ với 20 tập thơ. Thơ Huy Cận kết hợp hài hoà giữa hai nền văn
hoá Đông và Tây, thơ ông mang đậm sắc thái tinh thần văn hóa dân tộc. Thơ
Huy Cận luôn thu hút được sự chú ý của giới phê bình nghiên cún và đông
đảo bạn đọc. Tiếp cận L ửa thiêng của H uy C ận từ góc nhìn văn hóa chúng
ta sẽ hiêu hơn, có cái nhìn toàn diện hơn về Thơ mới nói chung và thơ Huy
Cận nói riêng.
1.2. Huy Cận đến với thi đàn bằng tập thơ Lửa thiêng, đây là một trong
những tập thơ hay có giá trị trong sự nghiệp thi ca của ông. Bằng tập thơ này
Huy Cận đã có vị trí vững chắc trong phong trào Thơ mới. Mặc dầu Lửa
thiêng nói riêng, Thơ mới nói chung đã được xuất bản công khai, một số tác
phẩm đã được đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông, người ta đã
thừa nhận giá trị của nó nhung vẫn còn một số ý kiến đánh giá chưa xác đáng.
Có người quá nhấn mạnh vào khía cạnh tiêu cực của Thơ mới, xem đó là
khuynh hướng lãng mạn và thoát li. Bên cạnh đó lại có một số ý kiến thừa
nhận Lửa thiêng và Thơ mới buồn nhưng đó không phải là “Cái buồn uỷ mị
dẫn đến bi quan, mất tin tưởng” mà thơ buồn, đau đời bởi yêu đời. Những ý
kiến này dù đúng hay sai đều không đánh giá đúng giá trị của Lửa thiêng nói
riêng và Thơ mới nói chung bởi họ chỉ đứng từ góc nhìn chính trị - xã hội. Đe
khẳng định hơn những giá trị của tác phẩm cần phải đứng từ góc độ văn hóa
để xem xét, nhìn nhận. Tìm hiểu tập thơ Lửa thiêng từ góc nhìn văn hóa giúp
chúng ta thấy được giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật đích thực của tập thơ,
1
thấy được sự sáng tạo độc đáo của tác giả. Từ đó ta sẽ thấy rõ hơn nỗi buồn
2
Nhà thơ đã gọi dậy cái hồn buồn của Đông Á, người đã khơi lại cái mạch sầu
mấy nghìn năm vẫn ngấm ngầm trong cõi đất này” [19, tr. 138]. Sáu mươi
năm qua, từ khi Lửa thiêng ra đời các nhà nghiên cún càng thấy rõ những
giá trị nổi bật của tập thơ cho dù đôi lúc bị ràng buộc bởi cái nhìn có phần
khắt khe của một giai đoạn lịch sử. Trong chuyên luận Thơ mới những bước
thăng trầm Lê Đình Kỵ đã nhấn mạnh nguồn mạch truyền thống chảy dào
dạt trong những vần thơ Lửa thiêng. Nhà thơ Trinh Đường trong tiểu luận
Huy Cận và Lửa thiêng hay trong bài Huy Cận, lửa vân còn thiêng của Trần
Mạnh Hảo đã cảm nhận sâu sắc nỗi buồn thương của Huy Cận về quê hương
đất nước về kiếp người đau khổ và lòng yêu đời tha thiết của thi nhân. Các ý
kiến này đều chỉ ra được lòng yêu đời, tình yêu Tiếng Việt và vẻ đẹp trong
trẻo của hồn thơ Huy Cận. Hà Minh Đức có tiểu luận đánh giá lại toàn bộ
hành trình thơ Huy Cận và khẳng định đóng góp của ông cho nền thơ Việt
Nam: “Lửa thiêng đã đặt Huy Cận ở vị trí hàng đầu của phong trào Thơ Mới
với một phong cách lãng mạn và trầm sâu, nhân hậu, chan chứa tình đời,
tình người...” [11, tr.27]. Ngoài ra khi nghiên cún về tập thơ còn có những
bài viết hoặc tiểu luận nghiên cứu của Nguyễn Xuân Nam, Nguyễn Hoành
Khung, Nguyễn Đăng Mạnh, Mã Giang L ân..., một số chuyên luận của các
tác giả Phan Cự Đệ, Hà Minh Đ ứ c...
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu, nhà phê bình đều ít nhiều chỉ ra
những nét đặc sắc của tập thơ ở phương diện nội dung hay hình thức, nhưng
chưa có công trình nào đi sâu tìm hiểu về Lửa thiêng từ góc nhìn văn hóa.
Đó là khoảng trống để chúng tôi đi sâu nghiên cứu đề tài này.
3. Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cún của đề tài này là tìm hiểu nhũng nét đặc sắc về
tập thơ Lửa thiêng của Huy Cận dưới dóc nhìn văn hóa. Từ đó để thấy được
những đóng góp quý báu của ông đối với nền văn học nước nhà, đồng thời
- Phương pháp liên ngành
7. Đóng góp của khóa luận
Khóa luận là công trình khoa học tìm hiểu một cách hệ thống về tập thơ
Lửa thiêng. Từ đó, thấy được đóng góp và vị trí của nhà thơ trong nền thi ca
Việt Nam và trong quá trình sáng tạo văn hóa dân tộc.
4
8. Bố cục của khóa luận
Ngoài phần Mở đầu, Ket luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính
của khóa luận được triển khai thành ba chương:
Chương 1. Giới thuyết chung
Chương 2. Cảm thức văn hóa trong Lửa thiêng của Huy Cận
Chương 3. Nghệ thuật biểu hiện cảm thức văn hóa trong Lửa thiêng của
Huy Cận
5
NỘI DUNG
Chương 1
GIỚI THUYẾT CHUNG
1.1. Khái niệm văn hóa, văn học
1.1.1. Khái niệm văn hóa
Văn hóa không phải là hiện tượng tĩnh tại, bất biến để chúng ta có thể
dễ dàng nắm bắt được bản chất của nó. Đó là đối tượng luôn vận động, đã có
quá trình chuyển hóa trong lịch sử lâu dài của mỗi dân tộc và quốc tế, đồng
thời nó đang tiếp tục quá trình chuyển hóa ấy trong hiện tại và tương lai.
Có thể nói, cho đến nay vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, hàng trăm định
nghĩa về văn hóa nhưng vẫn chưa chọn được một định nghĩa cuối cùng. Theo
tác với thực tiễn.
3/ Nhũng hành động và thành tựu đó phải mang thuộc tính giá trị.
4/ Nhũng hành động, thành tựu và giá trị kết tinh thành bản sắc, qua đó
nhận biết được đâu là dân tộc và nhân loại.
Như vậy, “văn hóa” là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do
con người sáng tạo nên trong quá trình hình thành và phát triển. Thông
thường, văn hóa được nói đến ở hai bộ phận: Văn hóa vật thể (công trình kiến
trúc, đền, m iếu...) và văn hóa phi vật thể (văn học, nghệ thuật, phong tục tập
quán, tín ngưỡng, tôn giáo...) hay văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần.
1.1.2. Khái niệm văn học
Văn học là một loại hình sáng tác, tái hiện những vấn đề của đời
sống xã hội và con người. Phương thức sáng tạo của văn học được thông qua
sự hư cấu, cách thể hiện nội dung các đề tài được biểu hiện qua ngôn ngữ.
Khái niệm văn học đôi khi có nghĩa tương tự như khái niệm văn chương và
thường bị dùng lẫn lộn. Tuy nhiên, về mặt tổng quát, khái niệm văn học
thường có nghĩa rộng hơn khái niệm văn chương, văn chương thường chỉ
nhấn mạnh vào tính thẩm mĩ, sự sáng tạo của văn học về phương diện ngôn
7
ngữ, nghệ thuật ngôn từ. Văn chưong dùng ngôn từ làm chất liệu để xây dụng
hình tượng, phản ánh và biểu hiện đời sống.
1.1.3. M ối quan hệ giữa văn hóa và văn học
Văn học là sự ý thức văn hóa, “Văn học là nghệ thuật dùng ngôn ngữ
và hình tượng để thể hiện đời sống và xã hội con người” [21]. Bởi vậy, văn
học chang nhũng là bộ phận của văn hóa, chịu sự chi phối ảnh hưởng trục tiếp
của văn hóa mà còn là một trong những phương tiện tồn tại và bảo lưu văn
hóa. Văn học chịu sự ảnh hưởng trục tiếp từ môi trường văn hóa thời đại và
truyền thống văn hóa độc đáo của một dân tộc, đồng thời thể hiện cả nội hàm
nhìn văn hóa giúp chúng ta lý giải trọn vẹn hơn tác phẩm nghệ thuật với hệ
thống mã văn hóa được bao hàm bên trong nó. Những yếu tố văn hóa liên
quan đến thiên nhiên, địa lý, lịch sử, phong tục, tập quán... có thể được vận
dụng để cắt nghĩa những phương diện nội dung và hình thức của tác phẩm.
Nó cũng góp phần lý giải tâm lý sáng tác, thị hiếu độc giả và con đường phát
triển nói chung của dân tộc.
Cách tiếp cận văn hóa như vậy thực chất là đặt văn học trong không
gian văn hóa với nhũng đặc trung của nó để thâm nhập vào thế giới sáng tạo
của nhà văn. Có thể nói, nhà văn đích thực là nhà hoạt động văn hóa, tác
phẩm văn học là một sản phẩm văn hóa và người đọc là một người thụ hưởng
văn hóa.
1.2. Huy Cận và quá trình kiến tạo những giá trị văn hóa
1.2.1. Tác giả Huy Cận và quá trinh sáng tác
Huy Cận tên đầy đủ là Cù Huy Cận sinh ngày 31/5/1919 tại làng Ân
Phú, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh (nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh).
Phẩm chất thi sĩ của ông phần nào đã ươm mầm từ nhỏ. Quê hương và gia
đình đã trở thành môi trường thuận lợi nuôi dưỡng tình yêu và lòng đam mê
nghệ thuật của cậu bé. Nhà thơ kể: “Bố tôi rất mê văn chương, thuộc Kiều
kình khủng và hay bình Kiều. Ban đêm ông thường nằm nhà ngoài một mình
9
rồi đọc kiều sang sảng, rồi tự bình như giảng cho ai vậy. Hàng xóm đều lắng
tai nghe. Mẹ tôi cũng n g h e...”; “Còn làng tôi thì yêu văn nghệ vô cùng...”.
Lần giở lại tiếu sử của Huy Cận, có thể thấy bên cạnh môi trường văn hóa,
thiên nhiên cũng có vai trò quan trọng liên quan đến thể tạng nhà thơ sau này.
Ấy là miền sơn cước âm u đất Hà Tĩnh và cái mênh mang tĩnh lặng của xứ
Huế, nơi Huy Cận theo học từ khi mới lên bảy cho đến tũ tài toàn phần. Tất cả
ăn sâu vào tiềm thức nhà thơ, kết thành một ám ảnh sáng tạo trong thế giới
Trước 1945: Lửa thiêng (1940), Vũ trụ ca (1942), Kinh cầu tự
(văn xuôi triết lý, 1942).
Sau 1945: Trời môi ngày lại sáng (1958), Đất nở hoa (1960), Bài thơ
cuộc đời (1963), Hai bàn tay em (1967), Những năm sáu mươi (1968), Cô gái
Mèo (1972), Chiến trường gần đến chiến trường xa (1973), Ngày hằng sống,
ngày hằng thơ (1975), Hạt lại gieo (1984), Tuyến tập (1986).
1.2.2. Tập thơ Lửa thiêng nhìn từ không gian văn hóa thời đại
Văn hóa là môi trường sống của con người về mặt tinh thần và vật chất.
Sức sống của một nền văn hóa trong thời đại ngày nay chính là ở chỗ nó đang
chấp nhận cộng sinh văn hóa, tiếp biến văn hóa. Sự cộng sinh tiếp biến văn
hóa để đi đến giao thoa, hội nhập theo xu hướng toàn cầu hóa. Văn học góp
phần bảo liru và sáng tạo văn hóa. Thơ mới nói chung và tập Lửa thiêng nói
riêng có vị trí quan trọng trong quá trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc.
Nghiên cún tập Lửa thiêng dưới góc nhìn văn hóa làm giàu có thêm sự độc
đáo của nền văn hóa dân tộc.
Tập thơ đầu tay Lửa thiêng ra mắt độc giả vào tháng 11-1940, Đây là
thời gian Huy Cận cùng sống với Xuân Diệu tại số 40 Hàng Than - Hà Nội.
Tập thơ gồm 50 bài, một số đã đăng báo, Lửa thiêng nhanh chóng được độc
giả đón nhận. Chính ngọn lửa thiêng thắm đượm tình người, tình đời đã giúp
Huy Cận có được vị trí tiêu biếu trong làng Thơ mới khi đang ở giai đoạn cực
thịnh của nó. Thơ mới nói chung và tập Lửa thiêng nói riêng xuất hiện trong
hoàn cảnh đặc biệt của dân tộc, và phát triển như một hiện tượng lạ. Đây là
11
minh chứng cho sự phát triển văn hóa dân tộc. Vậy hiện tượng này được lý
giải như thế nào? Phải chăng đó chính là sức sống của một nền văn hóa dân
tộc tiềm ấn trước đó đã đến lúc phải vươn dậy để khẳng định mình. Đất nước
như đang cựa mình, muốn khoác cho mình một chiếc áo mới. Sức sống mới
bật trong thơ ông.
13
Chương 2
CẢM THỨC VĂN HÓA TRONG LỬA THIÊNG CỦA HUY CẶN
2.1. Những trầm tích văn hóa trong Lửa thiêng
2.2.1. Cảm thức làng ấp iu, nồng đươm mang hơi thở ca dao
Vẻ đẹp văn hóa được thể hiện từ những hình ảnh làng quê, những con
sông, những con đường ngõ xóm, nỗi nhớ về cội nguồn dân tộc hay những nét
sinh hoạt cổ xưa. Tất cả điều đó đã được nhiều tác giả từ cổ đến kim đưa vào
những trang thơ văn của mình. Ngay từ thủa mới khai sinh, ca dao Việt Nam
đã mang đượm những truyền thống, những phong tục tập quán với sắc thái
văn hóa của dân tộc Việt.
Đêm khuya thiếp mới hỏi chàng
Cau xanh ăn vói trầu vàng xứng chăng?
Trầu vàng nhá với cau xanh
Duyên em sánh với tình anh tuyệt vời.
(Ca dao)
Thể thơ lục bát đặc trung cho thể thơ truyền thống dân tộc Việt Nam,
cùng với những hình ảnh “trầu - cau”, cách xưng hô quen thuộc trong ca dao
“chàng - thiếp”, ngôn ngữ gần gũi, giống với lời ăn tiếng nói hàng ngày.
Trong ca dao hình ảnh làng quê thân thuộc hiện lên một cách thấp
thoáng, hữu tình qua những vần thơ dân dã, mộc mạc đáng yêu. Con người
Việt Nam, người dân cần cù lao động, tự hào và yêu tha thiết làng quê yêu
dấu. Suốt một đời gắn bó với quê hương. Họ đã nghĩ về nơi chôn rau cắt 1'ốn
của mình bằng những vần thơ đẹp nhất:
Làng ta phong cảnh hữu tình
Dần cư giang khúc như hình con long.
Hôm qua em đi tỉnh về
Đợi em ở mãi con đê đầu làng
Khăn nhung quân lính rộn ràng
Áo cài khuy bấm em làm khổ tôi!
(Chân quê - Nguyễn Bính)
15
Trong Chân quê, Nguyễn Bính - nhà thơ của hương đồng gió nội đã vẽ
lên một bức tranh quê chân thực, gần gũi với tình cảm đắm thắm của những
con người Việt Nam.
Thơ Nguyễn Bính thì vậy, với nhà thơ Huy Cận thì sao? Huy Cận được
coi là một hiện tượng lạ trong phong trào Thơ mới, hình ảnh làng quê hiện lên
trong tập thơ Lửa thiêng vừa mộc mạc, đơn sơ song cũng đầy thi vị.
Đường trong làng: hoa dại với mùi rơm...
Người cùng tôi đi dạo giữa đường thơm,
Lòng giắt săn ít hương hoa tưởng tương.
[...] M ột buối trưa không biết ở thời nào,
Như buổi trưa nhè nhẹ trong ca dao,
Có cu gảy, cỏ bướm vàng nữa chứ,
[...] Cả không gian hồn hậu rất thơm tho;
Gió hương đưa mùi, dìu dịu phất phơ...
(Đi giữa đường thơm)
Mở đầu bài thơ, tác giả đã cho ta cảm nhận được hương vị với mùi thơm
của làng quê, hương đồng gió nội. Phải là người thực sự yêu quê hương đất
nước thì mới cảm nhận được mùi thơm của cỏ cây, rơm rạ. Những câu văn
trong bài thơ cho ta thấy rõ cảm thức làng ấp iu mang hơi thở ca dao trong thơ
ông, với hình ảnh “bóng tre”, “bóng phượng”, “khóm trúc” hay tiếng “cu gáy”,
“bướm vàng”. Đi giữa đường thơm, giữa lòng thời đại, nhưng bao trùm không
Trong tập Lửa thiêng, tác giả đã nhắc đến rất nhiều hình ảnh gần gũi
với làng quê, xuất hiện nhiều trong ca dao dân ca. Hình ảnh “con cò” là một
hình ảnh biểu tượng, nếu trong ca dao, khi nhắc đến con cò là người ta thường
nhắc đến thân phận người phụ nữ bất hạnh: Con cò mà đi ăn đêm / Đậu phải
cành mềm lộn cổ xuống a o... Nhưng với thơ Huy Cận lại khác, hình ảnh con
cò được xuất hiện nhiều trong thơ ông, vẫn là một hình ảnh quen thuộc trong
ca dao nhưng ở một không gian mới.
17
Này lúc bên đường bỏng đứng trưa,
Thuyền em qua thác sóng xô lùa.
Sông êm, bãi cát con cò đứng:
Khỏi vực, lòng em hết sợ chưa?
(Em về nhà)
Những hình ảnh thuyền, sóng, sông, bãi cát, con cò... là những hình
ảnh quen thuộc khi viết về làng quê Việt Nam. Chỉ có ở những nơi vùng quê
đồng bằng chiêm trũng thì ta mới có thể cảm nhận được từng vẻ đẹp của hình
ảnh làng quê thân thương.
Bên cạnh hình ảnh làng quê vói thuyền, sông, nước... ở thơ Huy Cận còn
xuất hiện một hình ảnh độc đáo và lạ. Đó là tiếng gà gáy ban trưa, tiếng gà gáy
sớm mai. Chỉ có ở quê, ta mới nghe thấy tiếng gà gáy như vậy. Điều đó chứng tỏ
nhà thơ là người rất yêu quê hương, luôn gắn bó với làng quê của mình.
Tỉnh dậy lòng ơi, ê chề hãy tỉnh!
Gà gáy mai đem sức lại cho đời.
(VỖ về)
Hay:
Tới ngã ba sông, nước bốn bề.
Nửa chiều gà lạ gảy bên đê.
nghệ thuật thực sự bước vào quá trình hiện đại hóa. Đó là sự khẳng định sức
sống của văn hóa dân tộc. Thơ mới cũng không nằm ngoài sự giao thoa văn
hóa Đông Tây. Thơ mới là kết quả của sự kết họp giữa văn hóa truyền thống
dân tộc và văn hóa phương Tây.
Xuất hiện trong hoàn cảnh như vậy nên Thơ mới đã kết tinh được
nhiều giá trị văn hóa truyền thống, tinh hoa văn hóa nhân loại. Bên cạnh việc
hấp thụ những giá trị văn hóa phương Tây, văn minh phương Đông cũng ăn
sâu vào tâm thức Việt Nam, “trong cái gen của họ, văn minh phương Đông đã
trở thành máu thịt, từ cha ông truyền lại” (Ngô Văn Phú) dễ hiếu vì sao Thơ
19
Copyright: Tài liệu đại học ©