VẤN ĐỀ BẢO TỒN DI SẢN VĂN HÓA DƯỚI
NƯỚC Ở MỘT SỐ QUỐC GIA ĐÔNG NAM Á,
NHỮNG KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM

Phan Anh Tú
ĐH.KHXHNV
Tóm tắt:
Bài viết của chúng tôi cho Hội thảo khoa học văn hóa ứng dụng lần này nhằm
cung cấp những phương thức bảo tồn, khai quật các di sản văn hóa dưới nước cũng
như cách tiếp xúc, tận dụng nhiều chương trình quốc tế của các quốc gia Đông Nam
Á. Từ đó có thể đúc kết kinh nghiệm cho các nhà quản lý văn hóa và hoạch định chính
sách văn hóa ở Việt Nam.


1. Khái niệm di sản dưới nước:
Theo Nghị định của chính phủ về Quản lý và bảo vệ di sản văn hóa dưới nước ban
hành ngày 08 tháng 07 năm 2005 có đoạn giải thích về Di sản văn hóa dưới nước như
sau: “di sản văn hoá vật thể đang ở dưới nước có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học
bao gồm: các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia; các di tích, công trình xây dựng, địa
điểm; di tích cổ nhân, cổ sinh vật có liên quan đến nguồn gốc của loài người, đã được
con người sử dụng cùng với hiện trường tự nhiên và khảo cổ học xung quanh chúng” .
Tuy nhiên, những vật thể hiện đại như “các đường ống, cống ngầm, cáp đặt, các thiết
bị và công trình ngầm khác đang được sử dụng phục vụ cho đời sống của con người
đặt ở dưới nước không được coi là di sản văn hoá dưới nước”.
Ngoài ra, Hiến chương về bảo vệ và quản lý di sản văn hóa dưới nước năm 1996
của ICOMOS cũng quy định tương tự như Nghị định về Quản lý và bảo vệ di sản văn
hóa dưới nước ở Việt Nam: “di sản sản văn hóa dưới nước cần được hiểu là di sản
khảo cổ học nằm trong hoặc đã chuyển ra khỏi môi trường nước. Di sản này gồm các
di chỉ và công trình xây dựng bị ngập chìm dưới nước, các nơi tàu thuyền đắm, các
vật trôi dạt và bối cảnh khảo cổ học thiên nhiên ở những nơi đó”.
Theo các tiêu chí trên, chúng tôi thấy Việt Nam và các quốc gia biển ở Đông Nam

những di sản văn hóa dưới nước có giá trị.
4. Di sản thời kỳ chiến tranh thế giới lần thứ II: trong cuộc chiến tranh thế giới
lần thứ II, vùng biển Đông Nam Á là địa bàn xảy ra những trận thủy chiến giữa
hải quân Mỹ và Nhật. Di sản để lại là những nghĩa địa tàu mặt nước và tàu
ngầm nằm rải rác trên khắp vùng biển trong khu vực. Đặc biệt trên vùng biển
Philippines có rất nhiều con tàu của cả hai phía đồng minh và Nhật Bản bị đánh
đắm được giữ nguyên trạng cho đến ngày nay.

3. Giá trị của các di sản dưới nước


Di sản văn hóa dưới nước của các đế chế trên bộ đã minh chứng cho kỹ thuật canh
tác nông nghiệp trong các cộng đồng cư dân cổ xưa khi con người chưa được các cổ
máy công nghiệp hỗ trợ. Các đập nước với chức năng dẫn thủy nhập điền là những di
sản của kỹ thuật văn minh trong giai đoạn thế kỷ 10 -13 ở Kampuchea. Những di sản
Baray, ngày nay vẫn còn được sử dụng cho nhiều chức năng khác nhau trong đó có
nông nghiệp.

Bản đồ những con tàu đắm được Công ty

Di tích một chiến hạm Nhật Bản bị đắm trên

Maritime Exploration của Singapore phát

vùng biền Philippines. Nguồn: internet

hiện trên vùng biển Đông. Nguồn: internet

Các di sản văn hóa dưới nước ở các quốc gia biển phần nhiều tập trung vào các
loại tàu và kho tàng mà chúng mang theo. Những con tàu đó đã thể hiện quá trình tự

quật rồi trưng bày tại hiện trường, ví dụ trường hợp của con thuyền Balangay, nguồn
gốc tại Butuan – Tây Bắc Mindanao niên đại hoạt động của thuyền khoảng giữa năm
260 - 550 SCN. Người Philippines đã xây dựng một ngôi nhà có mái che cùng những
tủ kính trưng bày các di vật phát hiện trên con thuyền cổ. Cách trưng bày ngoài trời đã
tạo ấn tượng rất mạnh cho du khách tham quan và các nhà nghiên cứu khi đến đây. Họ
không những tham quan con thuyền mà còn chiêm nghiệm môi cảnh xung quanh, hình
dung được cách con người sử dụng thuyền và đi biển ra sao trong thời đại xa xưa. Từ
con thuyền cổ này, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra hình dáng của nó cũng tương tự


với những con thuyền chở hàng và người lưu thông trên khắp vùng biển Philippines
giai đoạn thế kỷ 13 – 16.

Khai quật một con tàu cổ ở Indonesia vào

Quang cảnh một con tàu cổ bị đắm trên vùng

năm 1996. Nguồn: internet

biển Vịnh Thái Lan. Nguồn: internet

Cùng phương thức bảo tồn của Philippines, Indonesia đã giữ nguyên hiện trạng
của một con thuyền cổ niên đại thế kỷ thứ VII, phát hiện tại làng Pujulharjo thuộc tỉnh
Trung Java năm 2008. Đồng thời, Indonesia cũng kêu gọi sự hỗ trợ tài chính và kỹ
thuật từ các cơ quan nghiên cứu nước ngoài: Đại học California và Đại học Hawaii.
Các cơ quan này đã góp phần quan trọng bằng công bố quốc tế về những phát hiện tàu
cổ tại Indonesia. Chính phủ Indonesia xem những chuyên khảo khoa học công bố trên
các tập chí quốc tế là bằng chứng về chủ quyền lãnh hải của họ từ sau Công Nguyên.

5. Những chương trình hỗ trợ quốc tế

pháp khai quật tốt nhất cho ngành khảo cổ học hải dương (maritime archaeology) tại
vùng Đông Nam Á.
Tham gia chương trình Bảo tồn và quản lý di sản dưới nước, Vụ Mỹ thuật hoàng
gia Thái Lan cùng kết hợp với văn phòng UNESCO khu vực hàng năm tổ chức trưng
bày chuyên đề Di sản văn hóa dưới nước vùng châu Á – Thái Bình Dương (The AsiaPacific on Underwater Cultural Heritage” tại Trung tâm Siam Ocean World in
Bangkok. Theo nhận định của các chuyên gia văn hóa, chương trình nhằm nâng cao
nhận thức của công chúng về di sản văn hóa dưới nước. Bối cảnh trưng bày tập trung


vào những hiện vật làm lại từ những con tàu đắm được khai quật khắp vùng Đông
Nam Á. Bên cạnh các sưu tập hiện vật có trưng bày thêm nhiều hình ảnh của các cuộc
khai quật khảo cổ học dưới nước và dựng lại hiện trường khai quật khảo cổ học dưới
nước trong một hồ nước có tường làm bằng thủy tinh.

Khai quật con tàu đắm của Tây Ban Nha tại

Hiện vật bằng vàng được mang lên từ con tàu

vùng lãnh hải Philippines.

Tây Ban Nha. Nguồn: internet.

Chương trình được giới thiệu rộng rãi trên các phương tiện báo chí, truyền thông,
Ban tổ chức kết hợp với các công ty du lịch tổ chức các tour tham quan kết hợp du
khảo khoa học tại Bảo tàng Hải dương Quốc gia ở tỉnh Chanthaburi cùng với nhiều di
tích biển khác. Kết quả rất khả quan cho những lần thực hiện, Thái Lan luôn nhận
được nhiều lợi ích từ các chương trình bảo tồn di sản văn hóa dưới nước của văn
phòng UNESCO khu vực vì họ là nước sở tại nơi UNESCO đặt văn phòng đại diện.
Trong chính sách bảo tồn di sản văn hóa dưới nước mỗi quốc tùy theo thế mạnh và
mục đích phục hưng văn hóa của mình đã ưu tiên cho các công tác nghiên cứu và khai





Tài liệu tham khảo
1. UNESCO 1996. Hiến chương về quản lý và bảo vệ các di sản văn hóa dưới
nước. website: www.disanvanhoavn.org
2. Nhiều tác giả 1991. Cultural heritage in Asia and Pacific: conservation and
policy, proceedings of symposium held in Honolulu, Hawaii, September 8-13,
1991
3. William M. Mathers and Michael Flecker 1997. Archaeological report:
Archaeological Recovery of the Sea Java Wreck. Pacific Sea Resource.
4. Michael Flecker 2000. A 9th century Arab or Indian shipwreck in Indonesia
water, The international journal of nautical archaeology 199 - 217.