ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA VĂN HỌC
---------------
TIỂU LUẬN
BỘ MÔN: LOẠI HÌNH HỌC TÁC GIẢ VĂN HỌC NHÀ NHO
CÁI “NGÔNG” TRONG SÁNG TÁC
VĂN CHƯƠNG NGUYỄN CÔNG TRỨ
Cái “Ngông “ trong sáng tác văn chương Nguyễn Công Trứ
Giảng viên : Trần Ngọc Vương
Học viên thực hiện : Khổng Thị Huyền
Lớp : Cao học K51

Hà Nội -2007
1
Với bốn trăm năm chờ đợi cùng với bao nhiêu tình huống khó khăn
khốn quẫn Nho giáo đã triển khai trong thực tế với hai mẫu Nhà Nho hành
đạo và ẩn dật. Cùng với sự vận động của lịch sử đến thế kỷ XVIII một
loại hình văn học thứ ba ra đời: Nhà nho tài tử sự xuất hiện và phát triển
của đội ngũ nhà nho tài tử chịu sự quy định của chính những khuynh
hướng đối lập nhau trong xã hội. Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Nguyễn Công
Trứ là điển hình cho các nhà nho tài tử. Mỗi nhà nho biểu hiện tài năng
của mình trên một phương diện. Nguyễn Công Trứ quả là một nhà nho tài
năng có cá tính độc đáo với cái tôi ngông nghênh ngạo nghễ khác người.
Nhà nho tài tử là những nhà nho trải qua một quá trình học tập tu
dưỡng dưới “cửa khổng sân đình” như bất cứ một tri thức nào của thời đại
mình. Ra đời trong một xã hội Nho giáo làm hệ tư tưởng chính thống, nhà
nho tài tử bị hấp dẫn bởi một hình tượng chính thống, quan niệm về người
“đại trượng phu”. Đại trượng phu hay người “hào kiệt” là loại nhân vật
xuất chúng vượt lên trên quần chúng cả về tầm cỡ của trí tuệ, tài năng, lẫn
những hoài bão, ước vọng to lớn. Trong một bối cảnh xã hội loạn lạc, đại

phải qua con đường công danh, làm theo mệnh vua. “Dù kiêu ngạo, thị tài
đến đâu, người tài tử cũng không thể qua mắt đấng chí tôn mà có sự
nghiệp phi thường được”. Nhưng “trí quân trạch dân” đối với họ là để trổ
tài, thử tài, chứ họ không quan tâm nhiều đến nghĩa vụ, không coi đó là
mục đích cuộc đời như nhà nho hành đạo. Nếu người ẩn dật đã từng có
tham vọng tự đặt mình ra ngoài sự kiểm soát của chính quyền chuyên chế,
tự coi mình là pháp quan trước lịch sử, thì người tài tử ở mức cao nhất, lại
muốn coi các nhà cầm quyền như những quân cờ trong cuộc cờ thế sự của
họ. Tuy nhiên, đại đa số trong họ thỏa mãn với điều kiện được các bậc
vua chúa trọng dụng, đánh giá đúng tài năng và sử dụng họ có hiệu quả.
Sự trung thành của người tài tử đối với người cầm quyền là có điều kiện,
hình thành nên những giao ước, công khai hay ngấm ngầm giữa người làm
chúa và kẻ làm bề tôi. Ở người tài tử không quan sát thấy một sự trung
thành vô điều kiện, trung thành đến hy sinh tính mạng như ở người hành
3
đạo trung nghĩa. Mối quan tâm hàng đầu của họ trong cuộc đời chính là
việc làm thỏa mãn hoài bão cá nhân.
“Đã mang tiếng ở trong trời đất.
Phải có danh gì với núi sống”
Người tài tử thường cậy tài, trổ tài, thường bất mãn với cái có sẵn,
muốn xáo trộn, muốn hành động, phá phách trật tự. Họ cũng thường tự
cao tự phụ, ngông nghênh, vòi vĩnh, không chịu yên mệnh. Cho nên chế
độ chuyên chế thường sợ tài, nghi kỵ người có tài, tìm cách ức chế họ”.
Cũng nhằm mục đích củng cố địa vị thống trị, chế độ chuyên chế đề cao
đức hạnh: đích củng cố địa vị thống trị, chế độ chuyên chế đề cao đức
hạnh: trung hiếu, lễ nghĩa, phục tùng, yên mệnh và thường công kích, lên
án kẻ Hữu tài vô hạnh”.
Thật vậy, Nguyễn Công Trứ là nhà nho có cá tính độc đáo với cái
tôi ngông nghênh khác người.
Nghiên cứu Nguyễn Công Trứ mà không đề cập đến cá tính của ông

trong hàng ngũ quan liêu đương thời. Ông là người lịch lãm, nuôi hoài
bão muốn làm nhiều biệc lớn để cứu nước yên dân, lại là một nghệ sĩ có
tài năng. Có người coi ông là một khối mâu thuẫn, vì có ảo tưởng quá lớn
nên bị vỡ mông hoàn toàn, vừa bảo hoàng hơn nhà vua lại vừa ăn chơi
khét tiếng v.v… Đó là một cách đánh giá.
Chúng ta hãy dựa vào Thơ Nguyễn Công Trứ để tìm hiểu và lí giải
con người và cuộc đời của ông.
Nguyễn Công Trứ xuất chính khi từ lâu triều Nguyễn đã củng cố
khá vững chắc thể chế chuyên chế tập quyền, đẩy đến mức cực đoan trong
lịch sử Việt Nam với lệ “Tứ bất”. Không còn một đối thủ chính trị nào đủ
trọng lượng để đối đầu trong thực tế, triều đình đặt ra nhiều chính sách,
nhiều chủ trương biện pháp để phòng ngừa sự xuất hiện của những đối thủ
tiềm tàng. Và những đối thủ đó chính là những kẻ mang trong mình những
phẩm chất của “người anh hùng thời loạn”, ấy vậy mà, chính Nguyễn
Công Trứ, ngay từ thuở hàn vi, đã nhiều lần bày tỏ cái khát vọng, cái lý
5