Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

Mục lục
Trang
Mở Đầu

3

1. Lí do chọn đề tài.
2. Lịch sử vấn đề.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu.
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.
5. Phương pháp nghiên cứu.
6. Đóng góp của khoá luận.
7. Bố cục của khoá luận.

3
4
7
7
8
8
8

Nội Dung

9

Chương 1

3.2. Nội dung thực nghiệm.

17
18
19
22
22
22

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
1


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

3.2.1. Giáo án 1.
3.2.2. Giáo án 2.

23
36

Kết Luận

50

Tài liệu tham khảo.

bàn bạc trong văn bản nghị luận, giúp cho vấn đề được trình bày khoa học, tạo
ra sự thuyết phục cho người tiếp nhận.
Tuy nhiên, trong thực tế, nhiều học sinh chưa thấy hết được vai trò, ý
nghĩa của phân tích, cũng như mối liên hệ giữa phân tích trong nghệ thuật với
phân tích trong thực tế đời sống. Không ít em còn cảm thấy đây là thao tác khó
và ngại làm. Vì thế, sự phân tích trong nhiều bài làm của học sinh còn gượng
gạo, cứng nhắc, ít sinh động, hấp dẫn.
Muốn cho học sinh biết cách phân tích vấn đề cho bài văn nghị luận, một
trong những điều cần thiết là phải giúp các em hiểu được mục đích, yêu cầu và
biết cách triển khai thao tác này một cách hợp lí. Để làm được điều đó, khi dạy

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
3


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

học sinh tạo lập văn bản nghị luận, cần giúp học sinh thấy được rằng phân tích
vốn là hoạt động và là nhu cầu bắt nguồn từ trong cuộc sống, gắn với mục đích
của con người.
Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài:
"Dạy học nội dung thao tác lập luận phân tích trong SGK Ngữ văn 11".

2. Lịch sử vấn đề
Phân tích là một hoạt động quan trọng, có ý nghĩa thiết thực đối với con
người trong cuộc sống hàng ngày. Vì thế, khi nghiên cứu văn bản nghị luận,



Các kiến thức vận dụng phải nhằm mục đích làm sáng tỏ yêu cầu

của đề và văn bản phân tích.

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
4


Khóa luận tốt nghiệp Đại học


Trần Thị Hương

Lời văn vừa cần có những thuộc tính trong sáng, rõ ràng của văn

phong khoa học, vừa cần có những thuộc tính truyền cảm, hấp dẫn của
văn phong nghệ thuật.
Cùng bàn về vấn đề phân tích, các tác giả Trần Đình Sử (chủ biên), Lê A,
Nguyễn Quang Ninh, Hà Bình Trị, Trần Đăng Xuyền [75, 20] cũng đưa ra
những nét khái quát về kiểu bài phân tích văn học. Cụ thể, sau khi đưa ra định
nghĩa "phân tích văn học", các tác giả đã nêu ra yêu cầu chung đối với bài
phân tích văn học. Song, theo các tác giả này thì bài phân tích văn học có các
yêu cầu sau:


Không chấp nhận sự suy diễn chủ quan, tuỳ tiện mà cần thiết phải

học. Sau khi đưa ra khái niệm về bài phân tích văn học, các tác giả này cũng đi
sâu vào cách làm từng kiểu bài phân tích văn học, như:


Phân tích tác phẩm văn học



Phân tích vấn đề văn học

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
5


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

Trong cuốn Làm văn 12 (Sách chỉnh lí hợp nhất 2000 - NXB Giáo dục)
[55, 23], các tác giả Trần Đình Sử (chủ biên), Phan Trọng Luận, Nguyễn Minh
Thuyết đã đưa ra một số phương pháp phân tích văn học, như :
1. Muốn phân tích một đối tượng thì ta phải chia tách nó thành từng bộ
phận hay từng phương diện để phân tích.
2. Để thực sự bước vào phân tích nội dung bên trong của hiện tượng văn
học có thể thực hiện theo các bước :
- Phân tích đối tượng theo quá trình.
- Phân tích đối tượng theo mối quan hệ của nó với môi trường, hoàn
cảnh xung quanh.

đời sống xã hội cũng như văn học nghệ thuật.
3. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu của chúng tôi góp phần vào việc tìm hiểu cơ sở lí
thuyết về thao tác lập luận phân tích, đề ra cơ sở lí thuyết phục vụ cho giáo
viên và cách thức dẫn dắt học sinh sử dụng phân tích để tìm hiểu một vấn đề
xã hội hoặc văn học. Qua đó, giúp các em biết cách thực hiện thao tác lập luận
phân tích khi tạo lập văn bản nghị luận.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, việc nghiên cứu đề tài này cần hướng tới các
nhiệm vụ sau :
- Trình bày cơ sở lí luận về thao tác lập luận phân tích. Cơ sở lí luận này
được trình bày trên các phương diện: khái niệm, vai trò, đặc điểm, cách thức
tiến hành thao tác lập luận phân tích trong văn bản.
- Khảo sát thực tế dạy - học thao tác lập luận phân tích ở trường phổ
thông.
- Xây dựng giáo án thực nghiệm.
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Để hoàn thành được nhiệm vụ nghiên cứu đã đề ra, chúng tôi tập trung
tìm hiểu vai trò, đặc điểm, bản chất, cách thức tiến hành thao tác lập luận phân
tích trong văn bản nghị luận.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài của chúng tôi tập trung nghiên cứu phương pháp dạy học bài
"Thao tác lập luận phân tích" trong SGK Ngữ văn 11.

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
7

8


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

NộI DUNG
ChƯơng 1
thao tác lập luận phân tích trong
văn bản nghị luận
1.1. Khái niệm văn bản nghị luận
Trong cuộc sống thường ngày, chúng ta vẫn thường gặp các vấn đề và câu
hỏi kiểu như thế này:
- Vì sao bạn đi học?
- Vì sao con người cần phải có bạn bè?
- Hút thuốc lá, lợi hay hại?
- Theo bạn, thế nào là sống đẹp?
Khi gặp các vấn đề và câu hỏi loại đó, chúng ta không thể trực tiếp trả lời
thẳng các vấn đề mà phải lí giải, bàn luận để đưa ra những kết luận sao cho
thuyết phục, hợp lí nhất. Trong trường hợp đó, với những câu hỏi, những vấn
đề như vậy, nghị luận được coi là phương thức tốt nhất giúp chúng ta đạt được
những mục đích giao tiếp cao nhất.
Theo" Từ điển Tiếng Việt" của Viện ngôn ngữ học do Hoàng Phê (chủ
biên) thì nghị luận là: Bàn và đánh giá cho rõ về một vấn đề nào đó. Văn nghị
luận là thể văn dùng lí lẽ phân tích, giải quyết vấn đề. Nói cách khác, văn nghị
luận là kiểu văn bản được viết ra nhằm xác lập cho người đọc, người nghe một
tư tưởng, quan điểm nào đó. Muốn thế, văn nghị luận phải có luận điểm rõ
ràng, có lí lẽ thuyết phục, có dẫn chứng chính xác.
Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, chúng ta xét ngữ liệu sau (1) :

phút trong cuộc đời này. Đó là nội dung, là vấn đề chính mà tác giả đưa ra
"nghị luận". Và để làm sáng tỏ vấn đề này, tác giả đã lần lượt đưa ra các luận
điểm: thời gian là sự sống, thời gian là thắng lợi, thời gian là tiền, thời gian là
tri thức. Cùng với đó là hàng loạt các dẫn chứng thuyết phục. Thông qua lí lẽ,
lập luận và các dẫn chứng cụ thể người viết đã xác lập cho người đọc, người
nghe một quan điểm, một tư tưởng, một chân lí đúng đắn: "Biết tận dụng thời
gian thì làm được bao nhiêu điều cho bản thân và cho xã hội. Bỏ phí thời gian
thì có hại và về sau hối tiếc cũng không kịp". Cách trình bày một vấn đề như
vậy chính là phương thức biểu đạt của văn nghị luận.
Từ những sự phân tích trên đây, chúng ta có thể khẳng định: "Văn bản
nghị luận là một kiểu văn, trong đó, người nói (người viết) đưa ra những lí lẽ,
dẫn chứng về một vấn đề nào đó và thông qua cách bàn luận mà làm cho người

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
10


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

nghe (người đọc) hiểu, tin, tán đồng những ý kiến của mình và hành động theo
những điều mà mình đề xuất (đối với vấn đề đó).
1.2. Thao tác phân tích trong văn nghị luận
Trong thực tế con người vẫn thường nói đến từ "thao tác". Vậy thao tác
được hiểu như thế nào?
Thao tác, hiểu một cách đơn giản là việc thực hiện những động tác theo
trình tự và yêu cầu kĩ thuật nhất định.


vấn đề và qua đó, giúp cho người tiếp nhận có thể nhận thức vấn đề một cách
sâu sắc, cụ thể hơn. Hơn nữa, nhờ có phân tích mà người viết có thể trình bày
vấn đề một cách khoa học, có hệ thống, thể hiện đúng bản chất của vấn đề cần
bàn luận. Không chỉ thế, phân tích còn giúp người viết rút ra được những kết
luận, đúc rút được vấn đề một cách hợp lí và có sức thuyết phục. Chúng ta có
thể thấy thao tác này trong ngữ liệu sau đây:
Trong bài viết " ích lợi của việc đọc sách" (2), để đi tới kết luận về vai trò,
ích lợi to lớn của việc đọc sách, tác giả Thành Mĩ đã phân tích:
"Để thoả mãn nhu cầu hưởng thụ và phát triển cho tâm hồn, trí tuệ không
gì thay thế được việc đọc sách.
Cuốn sách tốt là người bạn giúp ta học tập, rèn luyện hằng ngày.
Sách mở mang trí tuệ, hiểu biết cho ta, dẫn dắt ta vào những chỗ sâu sắc,
bí ẩn của thế giới xung quanh, từ sông ngòi rừng núi cho đến vũ trụ bao la.
Sách đưa ta vào những thế giới cực lớn, như thiên hà hoặc cực nhỏ, như thế
giới các hạt vật chất.
Sách đưa ta vượt thời gian, tìm về với những biến cố lịch sử xa xưa hoặc
chắp cánh cho ta tưởng tượng tới ngày mai, hoặc hiểu sâu sắc hơn hiện tại.
Sách văn học đưa ta vào thế giới của những tâm hồn người đủ các thời đại
để ta thông cảm với những cuộc đời, chia sẻ những niềm vui, nỗi đau dân tộc
và nhân loại.
Sách đem lại cho con người những phút giây thư giãn trong cuộc đời bận
rộn, bươn chải. Sách làm cho ta hưởng vẻ đẹp, mở rộng con đường giao tiếp
với mọi người xung quanh.
Sách là báu vật không thể thiếu được đối với mọi người. Phải biết chọn
sách mà đọc và trân trọng, nâng niu những cuốn sách quý".

(2): Dẫn theo SGK Ngữ văn 7. (Tập 2, Tr 23). NXB Giáo dục

Trường ĐHSP Hà Nội 2

- Trình bày từng khía cạnh, từng bộ phận theo trình tự đã sắp xếp. Khi
phân tích, chúng ta cần phải lưu ý tới mối quan hệ giữa các khía cạnh để từ đó
lựa chọn các phép liên kết sao cho thích hợp với nội dung của vấn đề.
- Dùng ngôn ngữ để lập luận, có thể trình bày bằng cách kết hợp với các
ví dụ minh hoạ.
- Cuối cùng chốt lại vấn đề cần phân tích.
Tóm lại, phân tích là thao tác chia nhỏ vấn đề ra thành các bộ phận, các
yếu tố để đi sâu xem xét một cách kĩ càng nội dung và mối quan hệ bên trong

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
13


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

cũng như bên ngoài của vấn đề. Trong bài văn nghị luận, phân tích là thao tác
cơ bản, được thực hiện nhằm giúp cho mỗi người tiếp nhận văn bản có thể hiểu
rõ bản chất của từng khía cạnh, từng bộ phận của vấn đề và qua đó giúp cho họ
có thể hiểu sâu sắc hơn từng đặc điểm, từng biểu hiện của vấn đề được bàn
luận. Trên cơ sở đó mà người tiếp nhận có thể có cái nhìn khách quan, vừa
khái quát vừa cụ thể đối với vấn đề được bàn luận và có thái độ đối với vấn đề
đó.
1.2.3. Đặc điểm thao tác lập luận phân tích.
Để tạo lập văn bản nghị luận, người viết có thể sử dụng các thao tác lập
luận khác nhau. Mỗi một thao tác lập luận sẽ mang những đặc điểm riêng biệt.
Nếu giải thích là cách người viết dùng ngôn ngữ để giảng giải; chứng minh là

Trên đây là những đặc điểm cơ bản của lập luận phân tích. Nắm chắc
những đặc điểm này sẽ là điều kiện đảm bảo cho lập luận phân tích thành
công.

* Kết luận chương 1: Phân tích là phân tách, chia nhỏ đối tượng, vấn đề
để xem xét, tìm hiểu từng khía cạnh của đối tượng, của vấn đề. Đây là thao tác
lập luận cơ bản trong văn nghị luận. Thao tác lập luận này không chỉ giúp
người tiếp nhận nhận thấy đặc điểm nội dung, hình thức, cấu trúc, quan hệ bên
trong bên, ngoài của đối tượng, của vấn đề mà còn giúp người tiếp nhận có
được cái nhìn khái quát, toàn diện về đối tượng, về vấn đề đó.

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
15


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

chương 2
Thực trạng dạy học thao tác
lập luận phân tích
2.1. Thao tác lập luận phân tích trong SGK Ngữ Văn
Như chúng ta đã biết, trong chương trình Làm văn trước đây, giống như
giải thích, chứng minh, bình luận; phân tích được giảng dạy với tư cách là một
kiểu bài. Tuy nhiên, trong chương trình Ngữ văn hiện nay, khi triển khai nội
dung, phần Làm văn không còn tồn tại khái niệm kiểu bài mà thay vào đó là
khái niệm kiểu văn bản. Do đó, các kiểu bài nghị luận như giải thích, chứng

tạo ra những bài văn sinh động, tổ chức lập luận là khâu quan trọng. Vì thế,
khi trang bị kiến thức về văn bản nghị luận, một trong những nội dung cần
thiết là tổ chức lập luận cho văn bản. Phân tích là một thao tác lập luận cơ bản
và không thể thiếu khi tổ chức lập luận. Vậy nên, cách triển khai như vậy
nhằm hướng tới mục đích cuối cùng của việc dạy học Làm văn, đáp ứng yêu
cầu thực tế vận dụng của học sinh.
Tuy nhiên, để giúp học sinh vận dụng một cách đúng đắn và sáng tạo thao
tác lập luận phân tích, làm bài văn nghị luận sâu sắc, hấp dẫn và thuyết phục
mọi người thì cần phải có những cách thức tổ chức dạy học thao tác lập luận
phân tích khoa học, cụ thể và hiệu quả.
2.2. Thực trạng dạy - học thao tác lập luận phân tích của giáo viên và học sinh.
2.2.1. Thực trạng dạy thao tác lập luận phân tích của giáo viên
Có thể nói, trong chương trình Làm văn hiện hành thì thao tác lập luận
phân tích còn là một nội dung khá mới mẻ. Bởi vậy, trên thực tế, trong quá
trình giảng dạy giáo viên mới chỉ bám sát vào SGK và SGV để vừa dạy kiến
thức, vừa rèn luyện kĩ năng thực hành cho học sinh.
Trong giờ dạy kiến thức lí thuyết "Thao tác lập luận phân tích" giáo viên
thực hiện các nội dung SGK theo những định hướng trong SGV. Thông
thường, giáo viên đưa ra các câu hỏi gợi ý, hướng dẫn học sinh phân tích ngữ
liệu theo phần nội dung trong SGK, sau đó nhận xét, bổ sung rồi rút ra kết luận
theo phần "Ghi nhớ" trong SGK. Cuối cùng, giáo viên hướng dẫn học sinh vận
dụng kiến thức lí thuyết đã học vào việc giải quyết các bài tập trong SGK.
Khi khảo sát chương trình, chúng tôi nhận thấy thời gian dành cho bài
"Thao tác lập luận phân tích" là một tiết và một tiết cho bài "Luyện tập thao
tác lập luận phân tích". Do đó, giáo viên ít có điều kiện mở rộng kiến thức và
việc luyện tập cũng chưa được kĩ càng, sâu sắc. Vì vậy, khi tạo lập văn bản

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn

Từ thực trạng dạy - học của giáo viên và học sinh như trên chúng ta thấy:
Để việc dạy học làm văn thực sự chủ động, sáng tạo, học sinh biết vận dụng
thao tác lập luận phân tích một cách linh hoạt và có hiệu quả theo yêu cầu đổi
mới là không ít khó khăn. Khắc phục những khó khăn đó không hề đơn giản,

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
18


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

cần phải có thời gian. Hơn nữa, nó cũng đòi hỏi phải có sự tận tình, sáng tạo
của mỗi giáo viên khi dạy học.
2.3. Những yêu cầu cơ bản khi dạy học thao tác lập luận phân tích.
Phương pháp dạy học phù hợp, tích cực, sáng tạo luôn là mục tiêu phấn
đấu của mỗi người giáo viên nói chung và giáo viên Ngữ văn nói riêng. ở đây,
chúng tôi xác định những yêu cầu cụ thể khi dạy học thao tác lập luận phân
tích.
Như chúng ta đã biết, yêu cầu đầu tiên với mỗi người giáo viên chuẩn bị
bài trước khi lên lớp là việc xác định những kiến thức cơ bản trong bài dạy.
Đối với bài "Thao tác lập luận phân tích" thì những kiến thức cơ bản là: mục
đích, yêu cầu của thao tác lập luận phân tích và quy trình xây dựng một lập
luận phân tích (hay cách phân tích). Tuy nhiên, trước khi cho học sinh tìm hiểu
mục đích, yêu cầu của thao tác lập luận phân tích, giáo viên cần giúp học sinh
hiểu được: phân tích là gì? Trên thực tế, phân tích là từ hai từ rất quen thuộc,
hơn nữa ở lớp 9, các em đã được học về "Phép phân tích và tổng hợp". Vì thế,

sinh thực hành. Lí thuyết về thao tác lập luận phân tích chỉ có ý nghĩa khi nó
giúp học sinh làm văn nghị luận có hiệu quả hơn. Đây cũng chính là trọng tâm
của bài "Luyện tập thao tác lập luận phân tích".
Để việc luyện tập có định hướng, có cơ sở khoa học và đạt được thành
công thì điều kiện đầu tiên là học sinh phải nắm chắc kiến thức cơ bản về thao
tác lập luận đã được học trong bài "Thao tác lập luận phân tích". Do vậy, trước
khi hướng dẫn học sinh luyện tập, giáo viên cần cho học sinh ôn lại kiến thức
lí thuyết. Công việc này có thể tiến hành bằng cách cho học sinh nhắc lại kiến
thức cũ và nhận diện phân tích trong ngữ liệu. Song, công việc chủ yếu của học
sinh trong bài này là luyện tập. Và nhiệm vụ chính của giáo viên, cũng vì thế,
phải là hướng dẫn các em vận dụng kiến thức lí thuyết đã có để giải quyết
thành công các tình huống đòi hỏi phải lập luận phân tích trong văn nghị luận.
Đặc biệt, ở đây, giáo viên cần lưu ý học sinh một số điểm như:
Thứ nhất là không nhầm lẫn phân tích trong tư cách một thao tác lập luận
với các dạng phân tích khác: Muốn vậy, trong suốt quá trình lập luận, học sinh
luôn phải nhớ mình đang tập trung làm sáng tỏ luận điểm nào.
Thứ hai, lập luận phân tích luôn được tạo nên bởi một chuỗi các thao tác
được thiết lập theo một thứ tự, một qui trình chặt chẽ. Học sinh cần phải tuân
thủ qui trình ấy một cách nghiêm ngặt, trước khi có những sáng tạo riêng.

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
20


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương


- GV: Giáo án, SGK, SGV, tài liệu tham khảo, đồ dùng dạy học.
- HS : SGK, vở soạn, dụng cụ học tập.
C. Tiến trình bài dạy
1. ổn định tổ chức lớp (1 phút)
2. Kiểm tra bài cũ (5 phút)
3. Bài mới ( 39 phút )
* Lời vào bài :
ở học kì II - năm học lớp 10, các em đã học bài "Các thao tác nghị
luận". Vậy em nào có thể kể tên cho cô các thao tác nghị luận đã học?
( HS: Các thao tác nghị luận đã học : Phân tích, tổng hợp, diễn dịch,
qui nạp và so sánh )
Để viết tốt một bài văn nghị luận, trước hết, chúng ta, cần nắm vững
các thao tác nghị luận. Một trong những thao tác lập luận đầu tiên, quan trọng,
không thể thiếu đối với mỗi bài văn nghị luận, đó là phân tích. Vậy thao tác
lập luận phân tích là gì? Được sử dụng với mục đích, yêu cầu nào? Cách tiến
hành thao tác này ra sao? Đó chính là nội dung của bài học ngày hôm nay:
"Thao tác lập luận phân tích".

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
24


Khóa luận tốt nghiệp Đại học

Trần Thị Hương

Nội dung cần đạt


thành các yếu tố để xem

một sự vật, sự việc nào đó

xét kĩ càng nội dung, hình

ra thành các phần nhỏ để

thức và mối quan hệ bên

xem xét cặn kẽ, chi tiết, từ

trong cũng như bên ngoài

đó, nhận thức đúng đắn,

của chúng.

sâu sắc hơn.

Trường ĐHSP Hà Nội 2

Lớp K31C - Khoa Ngữ văn
25