TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA HÓA HỌC
--------------------
PHẠM THỊ NGUYỆT
XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG
TRONG DẠY HỌC CHƢƠNG
“NHÓM HALOGEN”– SGK HÓA HỌC
10 NÂNG CAO
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
TS. ĐÀO THỊ VIỆT ANH
HÀ NỘI – 2015
LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình thực hiện đề tài tốt nghiệp, tôi đã đƣợc sự giúp đỡ nhiệt
tình của các thầy cô giáo và các bạn sinh viên khoa Hóa học.
Đặc biệt là sự giúp đỡ tận tình và chu đáo của cô Đào Thị Việt Anh
giảng viên bộ môn phƣơng pháp dạy học khoa Hóa học trƣờng ĐHSPHN2.
Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc tới các thầy giáo, cô giáo trong khoa
Hóa học Trƣờng ĐHSPHN2 đã tận tình dạy dỗ chúng tôi trong suốt những
năm đại học.
Tôi luôn biết ơn bố mẹ, ngƣời thân và bạn bè luôn hỗ trợ giúp đỡ, động
viên tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 08 tháng 05 năm 2015
Sinh viên
1.2.2. Tình huống có vấn đề ...................................................................... 7
1.2.3. Bài tập tình huống trong dạy học ..................................................... 8
1.3. Phƣơng pháp dạy học tình huống ......................................................... 10
1.3.1. Khái niệm phƣơng pháp dạy học ................................................... 10
1.3.2. Phƣơng pháp dạy học tình huống .................................................. 10
1.3.2.1. Khái niệm phƣơng pháp dạy học tình huống .......................... 10
1.3.2.2. Vai trò của phƣơng pháp dạy học tình huống ......................... 11
1.4. Phân loại bài tập tình huống ................................................................. 11
1.4.1. Phân loại bài tập tình huống trong học phần Lý luận dạy học ...... 11
1.4.2. Phân loại bài tập tình huống dạy học hóa học phổ thông .............. 12
1.5. Vai trò của bài tập tình huống đối với sinh viên .................................. 12
1.5.1. Bài tập tình huống góp phần giúp SV lĩnh hội và củng cố kiến
thức .......................................................................................................... 12
1.5.2. Bài tập tình huống góp phần phát triển năng lực tƣ duy, rèn
năng lực dạy học ...................................................................................... 12
1.5.3. Bài tập tình huống góp phần nâng cao ý thức, tình cảm, thái
độ tích cực với nghề nghiệp tƣơng lai của SV......................................... 13
1.6. Xây dựng bài tập tình huống ................................................................ 13
1.6.1. Những nguyên tắc xây dựng bài tập tình huống ............................ 13
1.6.2. Các yêu cầu xây dựng BTTH ........................................................ 14
1.6.3. Quy trình xây dựng bài tập tình huống .......................................... 14
CHƢƠNG 2. XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG DẠY HỌC
CHƢƠNG “NHÓM HALOGEN” - SGK HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG
CAO ................................................................................................................ 17
2.1. Nội dung kiến thức chƣơng “Nhóm halogen”...................................... 17
2.1.1. Mục tiêu của chƣơng ..................................................................... 17
2.1.2. Nội dung kiến thức của chƣơng ..................................................... 18
2.1.3. Một số chú ý về nội dung và phƣơng pháp dạy học trong
Chữ viết đầy đủ
BTTH
Bài tập tình huống
CNH
Công nghiệp hóa
ĐHSP
Đại học sƣ phạm
ĐC
Đối chứng
GV
Giáo viên
HĐH
Hiện đại hóa
HTTCDH
Hình thức tổ chức dạy học
Phƣơng tiện dạy học
PPNCKH
Phƣơng pháp nghiên cứu khoa học
PPDH
Phƣơng pháp dạy học
QTDH
Quá trình dạy học
QTNT
Quá trình nhận thức
SV
Sinh viên
THDH
Tình huống dạy học
THPT
Trung học phổ thông
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
a. Đối tƣợng nghiên cứu
Hệ thống BTTH trong dạy học chƣơng “Nhóm halogen” - SGK Hoá học
lớp 10 nâng cao và mối quan hệ giữa cách xây dựng và sử dụng BTTH với
chất lƣợng dạy học ở trƣờng THPT.
b. Phạm vi nghiên cứu
Chƣơng “Nhóm halogen” - SGK Hoá học lớp 10 nâng cao.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng đƣợc hệ thống BTTH phù hợp với mục đích, nhiệm vụ,
nội dung của môn Hóa học ở truờng THPT, đồng thời sử dụng BTTH theo
quy trình hợp lí sẽ góp phần giúp SV nắm vững kiến thức, hình thành và rèn
luyện kỹ năng dạy học, kỹ năng giải BTTH, phát huy đƣợc tính tích cực học
tập của sinh viên, nâng cao chất lƣợng dạy học.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Phân tích cơ sở lí luận, cơ sở thực tiễn của việc xây dựng hệ thống
BTTH dạy học chƣơng “Nhóm halogen” - SGK hoá học 10 NC ở trƣờng
THPT, bao gồm các khái niệm, các lý thuyết, phân loại, vai trò của BTTH,
thực trạng xây dựng và sử dụng BTTH ở trƣờng THPT.
- Đề xuất nguyên tắc và quy trình xây dựng BTTH.
- Tổ chức xây dựng BTTH chƣơng “Nhóm halogen” – SGK Hóa học 10
nâng cao.
- Thực nghiệm sƣ phạm kiểm chứng hiệu quả của việc xây dựng và sử
dụng BTTH trong dạy học Hóa học.
6. Phƣơng pháp nghiên cứu
Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, tôi sử dụng kết hợp
các nhóm phƣơng pháp nghiên cứu sau:
2
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan về bài tập và BTTH [7],[8],[14]
1.1.1. Xây dựng bài tập trong QTDH
Bài tập trong QTDH đã đƣợc rất nhiều tác giả quan tâm. Ở các mức độ
khác nhau, các tác giả khẳng định vai trò, ý nghĩa tác dụng của bài tập và vị
trí quan trọng của nó trong dạy học các môn học nói chung và môn Hóa học
nói riêng. Bằng việc giải quyết bài tập, HS có thể nắm đƣợc tri thức, củng cố
tri thức, khái quát tri thức, hoặc rèn luyện đƣợc kỹ năng, hình thành ý thức
thái độ học tập.
Có nhiều tác giả nhƣ Đặng Thị Oanh; Nguyễn Thị Oanh; Trần Quốc
Tuấn; Nguyễn Ánh Tuyết đã khẳng định vai trò, ý nghĩa của bài tập trong việc
hình thành củng cố kiến thức, rèn luyện các kỹ năng, kỹ xảo. Bài tập có vai
trò hết sức quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu, hình thành nhân cách
con ngƣời lao động, rèn luyện tính tự giác, tính cực, năng động và sáng tạo.
Bài tập vừa là mục tiêu vừa là nội dung, vừa là PPDH hiệu quả, nó không chỉ
là những kiến thức học sinh lĩnh hội đƣợc nó còn là con đƣờng giúp học sinh
phát hiện và tự giác giành lấy tri thức, mang lại niềm vui sƣớng đam mê và tin
vào khoa học.
Xây dựng bài tập và sử dụng bài tập trong quá trình dạy học cũng đƣợc
nhiều tác giả quan tâm.
Trong việc xây dựng bài tập ngoài việc phân loại bài tập thì các nguyên
tắc, quá trình xây dựng và đánh giá đối với mỗi dạng bài tập cũng rất quan
trọng.
Từ đây tôi đƣa ra cách phân loại BTTH, nguyên tắc, quy trình xây dựng
BTTH trong quá trình dạy học.
4
1.1.2. Xây dựng BTTH trong quá trình dạy học
thức, hoàn thiện kỹ năng, kỹ xảo.
Tác giả Trần Quốc Tuấn cho rằng “Bài tập là một thông tin xác định,
bao gồm những điều kiện và những yêu cầu đƣợc đƣa ra trong QTDH, đòi hỏi
ngƣời học một lời giải đáp, mà lời giải đáp này về toàn bộ hoặc về từng phần
không ở trạng thái có sẵn của ngƣời giải tại thời điểm mà bài tập đƣợc đƣa ra”
[15, tr.32]. Theo khái niệm này, có thể bài tập là một hệ thông tin xác định
bao gồm hai yếu tố gắn bó chặt chẽ và có tác động qua lại đó là điều kiện và
yêu cầu.
Tác giả Trần Thị Hƣơng cho rằng “Bài tập là các nhiệm vụ học tập giáo
viên đặt ra cho học sinh thực hiện, đƣợc trình bày dƣới dạng câu hỏi, bài toán,
tình huống có vấn đề hay yêu cầu hoạt động, buộc học sinh tìm điều chƣa biết
trên cơ sở những điều đã biết, qua đó nắm vững tri thức, hình thành kỹ năng,
kỹ xảo tƣơng ứng” [10, tr.17]. Theo khái niệm này thì bài tập mang những
dấu hiệu sau:
- Bài tập gồm những yếu tố đã biết và cần tìm những yếu tố chƣa biết.
- Bài tập giúp học sinh nắm vững kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo
tƣơng ứng.
Nhƣ vậy khái niệm của các tác giả đều thống nhất một dấu hiệu: Bài
tập gồm những điều kiện và những yêu cầu.
Tuy nhiên các khái niệm của tác giả còn có nhiều điểm khác nhau vì
vậy cần có một quan niệm mới.
Chúng ta có thể hiểu khái niệm bài tập nhƣ sau: Bài tập là một thông
tin xác định bao gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong
QTDH, đòi hỏi học sinh đưa ra lời giải đáp nhằm để củng cố kiến thức; nắm
vững phương pháp học tập; hệ thống hóa, khái quát hóa tri thức; hình thành
những kỹ năng, kỹ xảo tương ứng.
6
- THCVĐ đƣợc cấu thành bởi 3 yếu tố: Nhu cầu nhận thức hoặc hành
động của ngƣời học, sự tìm kiếm những tri thức và phƣơng thức hành động
chƣa biết, khả năng của chủ thể thể hiện ở năng lực và kinh nghiệm.
- Đặc trƣng cơ bản của tình huống có vấn đề là những lúng túng về lý
thuyết và thực hành để giải quyết. Trạng thái lúng túng xuất hiện trong quá
trình nhận thức. Từ đó chúng ta có thể hiểu THCVĐ là một trạng thái của chủ
thể xuất hiện một cách chủ quan trong quá trình tìm kiếm tri thức và phƣơng
thức mới.
1.2.3. Bài tập tình huống trong dạy học
Khái niệm BTTH đƣợc các tác giả đƣa ra nhiều ý kiến khác nhau:
Tác giả Nguyễn Nhƣ An cho rằng: “BTTH sƣ phạm là một dạng bài tập
nêu tình huống giả định hay thực tiễn trong QTDH – giáo dục, một tình huống
khó khăn căng thẳng về trí tuệ, đòi hỏi sinh viên nhận thức đƣợc và cảm thấy
có nhu cầu giải đáp bằng vốn tri thức và kinh nghiệm sáng tạo của họ để giải
quyết theo quy trình hợp lý, phù hợp với nguyên tắc, phƣơng pháp và lý luận
dạy học – giáo dục đúng đắn” [1]. Theo khái niệm này BTTH có những dấu
hiệu sau:
- BTTH là một dạng bài tập giả định hay thực tiễn.
- BTTH chứa đựng cái đã biết và cái chƣa biết, giữa kiến thức lý thuyết
và thực tiễn, giữa kiến thức đã học với kiến thức trong tình huống.
- BTTH phải vừa sức với sinh viên.
- BTTH phải gây đƣợc hứng thú của sinh viên và sinh viên có nhu cầu
giải quyết.
Tác giả Nguyễn Đình Chỉnh cho rằng: “BTTH quản lý giáo dục thƣờng
là một tình huống thực, cũng có thể là một tình huống giả định, mô phỏng
nhƣng lại rất thực tế, rất thiết thực và sinh động. Nó phát sinh và phát triển từ
những hoàn cảnh tiêu biểu của quá trình quản lý giáo dục thực do yêu cầu của
8
Phân tích khái niệm BTTH tôi thấy BTTH có những đặc trƣng sau đây:
- BTTH là những tình huống thực hoặc giả định.
- BTTH phải chứa đựng mâu thuẫn.
- BTTH phải vừa sức với sinh viên và phải lý thú.
1.3. Phƣơng pháp dạy học tình huống [3],[12]
1.3.1. Khái niệm phương pháp dạy học
Phƣơng pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích theo
một trình tự nhất định của giáo viên để tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt
động thực hành cho học sinh, nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội đƣợc nội dung
dạy học và chính nhờ vậy mà đạt đƣợc những mục tiêu dạy học.
1.3.2. Phương pháp dạy học tình huống
1.3.2.1. Khái niệm phương pháp dạy học tình huống
Khái niêm phƣơng pháp dạy học tình huống (hay phƣơng pháp tình
huống) đƣợc các tác giả đƣa ra nhiều ý kiến khác nhau:
Theo tác giả Nguyễn Ngọc Bảo cho rằng: “Phƣơng pháp tình huống là
phƣơng pháp dạy học nhằm giới thiệu cho học sinh một tình huống cụ thể hoặc
có tính chất hƣ cấu, đòi hỏi phải giải quyết nhƣ một bài toán hoặc một vấn đề.
Các giải pháp tình huống đó đƣợc ngƣời học và tập thể ngƣời học nêu lên và
căn cứ vào những nguyên tắc nhất định đƣợc thảo ra và ngƣời ta cố gắng đƣa ra
một giải pháp kết hợp đƣợc tất cả các ý kiến đó” [3, tr.86]. Vậy theo khái niệm
của tác giả thì phƣơng pháp tình huống giới thiệu cho học sinh một tình huống,
đòi hỏi họ phải giải quyết dựa trên những nguyên tắc nhất định.
Theo tác giả Trần Thị Tuyết Oanh cho rằng: “Phƣơng pháp tình huống
là phƣơng pháp dạy học, trong đó giáo viên sử dụng những tình huống thực
tiễn có chứa đựng những vấn đề để học sinh giải quyết, qua đó giúp học sinh
tìm ra kiến thức mới, củng cố, vận dụng kiến thức” [12, tr.228]. Theo khái
niệm của tác giả thì phƣơng pháp tình huống là phƣơng pháp dạy học giúp
học sinh củng cố kiến thức, vận dụng kiến thức và hình thành kiến thức mới.
nhóm BTTH tƣơng ứng đó là BTTH dùng cho phần QTDH; BTTH dùng cho
11
phần NTDH; BTTH dùng cho phần NDDH; BTTH dùng cho phần PPDH;
BTTH dùng cho phần PTDH; BTTH dùng cho phần HTTCDH; BTTH dùng
cho phần kiểm tra - đánh giá tri thức kỹ năng, kỹ xảo.
1.4.2. Phân loại bài tập tình huống dạy học hóa học phổ thông
Trên cơ sở phân tích tổng hợp, kế thừa có chọn lọc và phát triển những
thành tựu nghiên cứu về phân loại BTTH, tôi phân loại BTTH dạy học trong
chƣơng trình phổ thông nhƣ sau:
- BTTH xác định mục tiêu bài học.
- BTTH về kiến thức.
- BTTH lựa chọn phƣơng pháp dạy học.
- BTTH sử dụng phƣơng tiện dạy học.
1.5. Vai trò của bài tập tình huống đối với sinh viên
1.5.1. Bài tập tình huống góp phần giúp SV lĩnh hội và củng cố kiến thức
Lĩnh hội kiến thức học phần LLDH ở trƣờng ĐHSP là tiền đề để SV có
kỹ năng tham gia vào các hoạt động giảng dạy ở trƣờng THPT đƣợc tốt.
Trong quá trình dạy học nếu GV chỉ dạy lý thuyết suông mà không biết lồng
ghép thực tiễn vào bài học thì các em chỉ nhận thức một các hời hợt, nhận
thức trở nên khô cứng. Để lồng ghép thực tiễn vào kiến thức bài học có nhiều
con đƣờng và trong đó có BTTH.
Việc giải quyết BTTH giúp SV lĩnh hội, củng cố các khái niệm, các
nguyên tắc, các nội dung lý luận có tính chất trừu tƣợng.
1.5.2. Bài tập tình huống góp phần phát triển năng lực tư duy, rèn năng lực
dạy học
BTTH là dạng bài tập chứa đựng mâu thuẫn trong nhận thức, buộc SV
phải nỗ lực tƣ duy mới giải quyết đƣợc. Những bài tập này kích thích SV suy
- BTTH phải đảm bảo tính khoa học, tính giáo dục, tính hệ thống.
- BTTH phải có tính khái quát, tính phát triển, tính đa dạng.
13
- BTTH phải phát huy đƣợc tính tích cực, độc lập, sáng tạo của sinh viên.
- BTTH phải gắn với thực tiễn dạy học ở trƣờng THPT.
1.6.2. Các yêu cầu xây dựng BTTH
Để xây dựng đƣợc một BTTH cần phải đáp ứng các yêu cầu sau:
- BTTH phải chứa đựng mâu thuẫn.
- BTTH phải chứa đựng nội dung kiến thức và kỹ năng cần hình thành.
- BTTH phải đảm bảo đầy đủ cấu trúc của một bài tập.
- BTTH phải chứa đựng cấp độ khó dễ khác nhau để có thể tổ chức các
hình thức học tập khác nhau.
- Ngôn ngữ phải ngắn gọn, rõ ràng, logic.
1.6.3. Quy trình xây dựng bài tập tình huống
Theo tôi quy trình xây dựng BTTH gồm 5 bƣớc:
Bƣớc 1: Xác định mục tiêu xây dựng một bài tập tình huống.
Bƣớc 2: Xác định chuẩn kiến thức, kỹ năng và thái độ mà ngƣời học
cần phải hình thành để định hƣớng xây dựng BTTH.
Bƣớc 3: Xác định nguồn tài liệu để xây dựng BTTH.
Bƣớc 4: Soạn thảo, phân loại và sắp xếp BTTH.
Bƣớc 5: Kiểm tra đánh giá BTTH đã xây dựng, từ đó chuẩn hóa điều
chỉnh BTTH.
14
KẾT LUẬN CHƢƠNG I
nhiên trong thực tiễn dạy học việc xây dựng BTTH chƣa đƣợc quan tâm thích
đáng. Nguyên nhân là do chƣa nắm đƣợc quy trình xây dựng, xây dựng chƣa
chuẩn, năng lực xây dựng BTTH của giáo viên còn hạn chế. Đây cũng là
nguyên nhân chính để tôi tìm hiểu và đƣa ra quy trình xây dựng BTTH.
16
CHƢƠNG 2
XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG DẠY HỌC CHƢƠNG
“NHÓM HALOGEN” - SGK HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG CAO
2.1. Nội dung kiến thức chƣơng “Nhóm halogen”
2.1.1. Mục tiêu của chương
a. Về kiến thức
Biết:
- Nhóm halogen gồm những nguyên tố nào?
- Tính chất của các đơn chất, hợp chất và ứng dụng của chúng trong cuộc
sống.
- Cách điều chế các đơn chất, hợp chất.
Hiểu:
- Tại sao các nguyên tố halogen lại có tính oxi hóa mạnh?
- Nguyên tắc điều chế.
b. Về kỹ năng
- Dựa vào vị trí, cấu tạo giải thích đƣợc tính chất hóa học của các đơn
chất cũng nhƣ các hợp chất.
- Rèn luyện kỹ năng giải bài tập và cân bằng hóa học.
- Dựa vào của các hợp chất giải thích đƣợc ứng dụng của chúng.
c. Giáo dục tình cảm thái độ
- Học sinh hứng thú say mê học tập.
- Có thái độ đúng đắn với các nguyên nhân gây ô nhiễm môi trƣờng, ý
- Thành phần hóa học, ứng dụng, nguyên tắc sản xuất một số muối có
oxi của clo.
18
Copyright: Tài liệu đại học ©