Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
TRƢỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA LUẬT
BỘ MÔN LUẬT TƢ PHÁP
----------
LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP
NIÊN KHÓA (2009-2013)
THỦ TỤC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THỪA
KẾ TẠI TÕA ÁN, THỰC TIỄN VÀ HƢỚNG HOÀN
THIỆN PHÁP LUẬT
Giảng viên hƣớng dẫn
Sinh viên thực hiện
Trƣơng Thanh Hùng
Trần Thị Thúy Hằng
Bộ môn: Luật Tƣ Pháp
MSSV: 5095607
Lớp: LK0965A2
CẦN THƠ 11/2012
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
iv
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
...................................................................................................................
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
v
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ......................................................................................................................1
CHƢƠNG 1 .........................................................................................................................4
NHẬN THỨC CHUNG VỀ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THỪA KẾ
TẠI TÕA ÁN .......................................................................................................................4
1.1 Khái niệm về thừa kế và quyền thừa kế .....................................................................4
1.1.1
Khái niệm thừa kế ............................................................................................4
1.1.2.
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
2.2.3.1. Xác định di chúc hợp pháp, quy định về di chúc có hiệu lực một phần.........22
2.2.3.2. Xác định di sản thừa kế ..................................................................................24
2.2.3.3. Một số quy định hạn chế về quyền thừa kế ....................................................26
2.3. Phiên tòa sơ thẩm.....................................................................................................28
2.3.1 Quy định chung về phiên tòa sơ thẩm ...................................................................28
2.3.2. Thủ tục bắt đầu phiên tòa sơ thẩm ........................................................................31
2.3.2.1. Chuẩn bị khai mạc phiên tòa sơ thẩm ............................................................31
2.3.2.2. Thủ tục tiến hành phiên tòa sơ thẩm ..............................................................31
2.4. Công việc sau phiên tòa sơ thẩm .............................................................................34
2.4.1 Sửa chữa bổ sung bản án, cấp trích lục bản án ....................................................34
2.4.2. Sửa chữa bổ sung biên bản phiên tòa ...................................................................35
Chƣơng 3 ............................................................................................................................36
THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM GÓP PHẦN
HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ THỦ TỤC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP VỀ THỪA
KẾ ......................................................................................................................................36
3.1. Vấn đề về thừa kế liên quan đến thời hiệu khởi kiện ..............................................36
3.1.1. Thời hiệu khởi kiện ...........................................................................................36
3.1.2. Xác định thời điểm mở thừa ..............................................................................41
3.1.3. Việc xác định khối di sản ..................................................................................43
3.2. Xác định di sản hợp pháp hay không hợp pháp.......................................................44
3.3. Tại phiên tòa phúc thẩm, Kiểm sát viên có đƣợc phát biểu quan điểm giải quyết về
nội dung vụ án. ...............................................................................................................46
3.4. Quyền từ chối nhận di sản .......................................................................................50
KẾT LUẬN ........................................................................................................................52
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ...........................................................................54
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
yếu, trong đó hình thức sở hữu tƣ nhân đã có đƣợc vị trí quan trọng. Việc thực hiện tốt
các chủ trƣơng, đƣờng lối đó đã tạo thêm cơ sở cho sự phát triển quyền thừa kế của công
dân Việt Nam.
Trong nền kinh tế thị trƣờng hiện nay những quan hệ xã hội ngày càng đa dạng
hơn, những tranh chấp về thừa kế cũng có xu hƣớng tăng nhanh về số lƣợng và ngày
càng phức tạp về nội dung. Trong một số trƣờng hợp tranh chấp về thừa kế gia đình ly
tán, cha mẹ anh em không nhìn mặt nhau… đó là tình trạng rất thƣờng gặp hiện nay. Vấn
đề đặt ra là làm thế nào để hạn chế; đáp ứng đƣợc phần nào khó khăn bên cạnh sự ra đời
của Bộ luật dân sự 2005 (BLDS) thay thế bộ luật dân sự 1995 và Pháp lệnh thừa kế 1990
thì Bộ luật tố tụng dân sự 2004 sửa đổi bổ sung 2011(BLTTDS) cũng ra đời góp phần
hạn chế vấn đề này. Nội dung của luật tác động không nhỏ đến thừa kế nếu không đảm
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
1
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
bảo đƣợc một trình tự thủ tục hợp lý thì không thể giải quyết đúng đắn một cách khách
quan. Với thực trạng nền kinh tế thị trƣờng và xây dựng nhà nƣớc pháp quyền thì vấn đề
tài sản thuộc sở hữu cá nhân ngày càng phong phú, và vấn đề thừa kế di sản cũng nảy
sinh nhiều dạng tranh chấp phức tạp. Hàng năm Toà án nhân dân các cấp đã thụ lý và giải
quyết nhiều vụ án thừa kế. Nhiều vụ tranh chấp thừa kế phải xét xử nhiều lần mà tính
thuyết phục không cao. Điển hình thời hiệu khởi kiện để ngƣời thừa kế yêu cầu chia di
sản xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của ngƣời thừa kế là
mƣời năm kể từ thời điểm mở thừa kế; Thời hiệu khởi kiện để yêu cầu ngƣời thừa kế
thực hiện nghĩa vụ về tài sản của ngƣời chết để lại là ba năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.
Luật quy định là vậy nhƣng trên thực tế thì việc xác định thời hiệu trong mỗi vụ việc lại
2
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
Kết cấu luận văn
Phần mở đầu
Phần nội dung trong đó phần nội dung đƣợc chia làm ba chƣơng:
Chƣơng I: Nhận thức chung về thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án.
Chƣơng này nêu lên những khái niệm cơ bản về thừa kế, cơ sở lý luận và thực tiễn cho
việc nghiên cứu về thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế.
Chƣơng II: Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án. Nội dung của
chƣơng đề cập đến những vƣớng mắc trong quá trình tố tụng các ý kiến nhận định về thủ
tục giải quyết tranh chấp về thừa kế.
Chƣơng III: Thực tiễn áp dụng pháp luật và một số kiến nghị nhằm góp phần
hoàn thiện pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế. Nội dung chƣơng sẽ nêu
rõ thực trạng qua đó đề xuất những biện pháp hoàn thiện góp phần hạn chế tối đa những
lỗi trong quá trình tố tụng.
Thừa kế là một phần quan trọng trong hệ thống pháp luật dân sự. Pháp luật của
nhà nƣớc ta bảo vệ những lợi ích cơ bản của ngƣời lao động trên cơ sở bảo vệ lợi ích của
nhà nƣớc, lợi ích chung của toàn xã hội, tạo môi trƣờng pháp lý thuận lợi. Trong thời kì
đổi mới và hội nhập, pháp luật về quyền thừa kế đã có sự phát triển mạnh mẽ tuy nhiên
trong quá trình áp dụng luật còn nhiều vƣớng mắc và hạn chế nhất định. Thực tiễn xét xử
của tòa án rất phong phú và đa dạng chính vì thế mà pháp luật không bao giờ dự liệu hết
để điều chỉnh chính vậy không thể tránh những hạn chế và vƣớng mắc khi áp dụng vào
thực tế những quy định của luật. Đó cũng là một trong những lý do tác giả đã chọn đề tài
này để nghiên cứu mặc dù đã cố gắng rất nhiều nhƣng do nhiều hạn chế nên không thể
tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả rất mong nhận đƣợc sự đóng góp của thầy, cô để có
cơ hội hoàn thiện hơn về đề tài này.
Phần kết luận
đƣợc phân chia thành giai cấp, khi có nhà nƣớc và pháp luật.. Mác đã chỉ ra:“ Bất cứ một
nền sản xuất nào cũng là việc con người chiếm hữu những đối tượng của tự nhiên trong
phạm vi một hình thái xã hội nhất định và thông qua hình thái xã hội nhất định và thông
qua hình thức đó”. Vì vậy “Nơi nào không có một hình thái sở hữu nào cả thì nơi đó
cũng không thể có sản xuất và do đó cũng không có một xã hội nào. Vậy sở hữu là một
yếu tố khách quan xuất hiện ngay từ khi có xã hội loài ngƣời và cùng với thừa kế, chúng
phát triển cùng xã hội loài ngƣời2.
1.1.2. Khái niệm quyền thừa kế
Quyền thừa kế là quyền của ngƣời để lại di sản và quyền của ngƣời nhận di sản.
Nghĩa là các quyền và nghĩa vụ này phải phù hợp với các quy định của pháp luật nói
1
TS. Đỗ Văn Đại: Luật thừa kế Việt Nam Bản án và bình luận bản án- Nhà xuất bản chính trị Quốc gia, năm 2009,
trang 50
2
Giáo trình luật dân sự Việt Nam tập 1- Nhà xuất bản công an nhân dân, năm 2008, trang 298
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
4
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
chung và pháp luật về thừa kế nói riêng. Đối tƣợng của quyền thừa kế là tài sản thuộc sở
hữu của ngƣời chết hoặc quyền tài sản đƣợc sử dụng hợp pháp.
Quyền thừa kế là một trong những quyền cơ bản của công dân đƣợc pháp luật ghi
3
Giáo trình luật dân sự Việt Nam tập 1- Nhà xuất bản công an nhân dân, năm 2007. Trang 311
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
5
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
1.2 Phân loại loại tranh chấp về thừa kế
Qua khái niệm về tranh chấp và khái niệm về quyền thừa kế thì tranh chấp về thừa
kế là những việc phát sinh từ thừa kế, đƣợc quy định cụ thể trong BLDS. Tranh chấp về
thừa kế có thể phân loại là: Tranh chấp về quyền thừa kế, tranh chấp về hàng thừa kế và
tranh chấp về di sản thừa kế.
1.2.1 Tranh chấp về quyền thừa kế
Quyền thừa kế đã đƣợc tôi đề cập cụ thể ở phần trên, Quyền thừa kế là quyền của
ngƣời để lại di sản và quyền của ngƣời thừa kế (hay gọi là ngƣời nhận di sản). Đối tƣợng
của quyền thừa kế là tài sản thuộc sở hữu của ngƣời chết hoặc quyền tài sản đƣợc sử
dụng hợp pháp. Khi nói đến quyền thừa kế nội dung cần tìm hiểu là ai đƣợc hƣởng di sản.
Ngƣời hƣởng di sản theo luật định thì phải là ngƣời nhận di sản do ngƣời khác để lại mà
không phải đền bù gì. Vậy ngƣời đƣợc hƣởng phải là ngƣời xứng đáng đƣợc hƣởng. Và
quyền cụ thể của họ sẽ đƣợc quy định cụ thể trong BLDS
Thứ nhất là quyền thừa kế tài sản của cá nhân:
Quyền này đã đƣợc hiến định và đƣợc quy định cụ thể trong BLDS phần thứ tƣ.
Điều 631 BLDS đã đƣa ra nguyên tắc quyền thừa kế của cá nhân. Nghĩa là pháp luật bảo
di chúc hoặc theo pháp luật. Điều này có thể đƣợc hiểu nếu di chúc hợp pháp thì ngƣời
thừa kế sẽ thực hiện theo di chúc, theo ý chí trong di chúc của ngƣời để lại di sản; Tuy
nhiên quyền định đoạt của ngƣời lập di chúc bị hạn chế nếu ngƣời thừa kế từ chối nhận di
sản (trừ trƣờng hợp trái với quy định của luật từ chối nhàm trốn tránh nghĩa vụ).
Tranh chấp về quyền thừa kế là những tranh chấp về các quyền mà các cá nhân
mong muốn nhận đƣợc trong quan hệ thừa kế và tranh chấp này chỉ xảy ra giữa những
ngƣời thừa kế. Ngƣời thừa kế là ngƣời thừa hƣởng di sản thừa kế theo di chúc hoặc theo
pháp luật. Theo quy định của luật Điều 635 BLDS: Ngƣời thừa kế là cá nhân phải là
ngƣời còn sống vào thời điểm mở thừa kế hoặc sinh ra và còn sống sau thời điểm mở
thừa kế nhƣng đã thành thai trƣớc khi ngƣời để lại di sản chết. Trong trƣờng hợp ngƣời
thừa kế theo di chúc là cơ quan, tổ chức thì phải là cơ quan, tổ chức tồn tại vào thời điểm
mở thừa kế. Và ngƣời thừa kế theo pháp luật chỉ có thể là cá nhân và phải là ngƣời có
quan hệ hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dƣỡng đối với ngƣời để lại di sản. Ngƣời thừa
kế theo di chúc có thể là cá nhân, tổ chức hoặc Nhà nƣớc. Những ngƣời thừa kế (phải
không thuộc trƣờng hợp không đƣợc nhận di sản thừa kế) sẽ có các quyền, nghĩa vụ về
tài sản do ngƣời chết để lại.
Điều 642 BLDS quy định cụ thể về quyền của ngƣời nhận di sản thừa kế. Nguyên
tắc chung mọi cá nhân đều có quyền hƣởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Ngƣời thừa kế có quyền từ chối nhận di sản nhƣng phải không trái với quy định của luật
tại khoản 1: Ngƣời thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trƣờng hợp việc từ chối
nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với ngƣời khác. Việc từ
chối nhận di sản phải đƣợc lập thành văn bản; ngƣời từ chối phải báo cho những ngƣời
thừa kế khác, ngƣời đƣợc giao nhiệm vụ phân chia di sản, cơ quan công chứng hoặc Uỷ
ban nhân dân xã, phƣờng, thị trấn nơi có địa điểm mở thừa kế về việc từ chối nhận di sản
(khoản 2). Và tại khoản 3: Thời hạn từ chối nhận di sản là sáu tháng, kể từ ngày mở thừa
kế. Sau sáu tháng kể từ ngày mở thừa kế nếu không có từ chối nhận di sản thì đƣợc coi là
đồng ý nhận thừa kế.
1.2.2 Tranh chấp về hàng thừa kế
Hàng thừa kế là phạm vi những ngƣời có quyền hƣởng di sản thừa kế của ngƣời
chết để lại theo quy định của pháp luật. Những ngƣời thừa kế này đƣợc xác định dựa trên
con đẻ và con đẻ là hàng thừa kế thứ nhất của cha, mẹ đẻ mình. Khái niệm con đẻ bao
gồm cả con trong giá thú và ngoài giá thú, vậy con ngoài giá thú cũng là hàng thừa kế thứ
nhất của cha, mẹ đẻ mình.
Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi đƣợc thừa kế tài sản của nhau và còn đƣợc
thừa kế tài sản theo quy định tại Điều 677 và Điều 678 BLDS. Các mối quan hệ của cha,
mẹ nuôi sẽ không ảnh hƣởng hay liên quan đến con nuôi.
Hàng thừa kế thứ hai hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị
ruột, em ruột của ngƣời chết; cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là ông nội, bà nội,
ông ngoại, bà ngoại;
Ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoai là những ngƣời thừa kế hàng thứ hai
của cháu nội, cháu ngoại. Nếu ngƣời chết không còn các con hoặc còn nhƣng họ rơi vào
trƣờng hợp không đƣợc nhận thừa kế, từ chối nhận di sản thì cháu sẽ đƣợc thừa kế của
ông bà.
Anh ruột, chị ruột, em ruột là ngƣời thừa kế hàng thứ hai của nhau. Anh
ruột, chị ruột, em ruột là anh chị cùng cha hoặc cùng mẹ. Một ngƣời mẹ có bao nhiêu
ngƣời con đẻ thì khi đó tất cả họ là anh, chị, em của nhau mà không phụ thuộc vào việc
những ngƣời con đó có cùng cha hay không, con trong giá thú hay ngoài giá thú. Vậy con
riêng của vợ và con riêng của chồng không phải là anh chị em ruột của nhau. Ngƣời làm
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
8
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
con nuôi của ngƣời khác vẫn đƣợc nhận thừa kế thứ hai của anh, chị, em ruột mình.
Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của ngƣời chết; bác ruột, chú ruột, cậu
ruột, cô ruột, dì ruột của ngƣời chết; cháu ruột của ngƣời chết mà ngƣời chết là bác ruột,
áo giƣờng tủ, xe máy…) nhà ở, vốn sản xuất các loại, vốn dùng đề sản xuất kinh doanh.
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
9
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
Tiền, vàng, bạc, kim khí quý, đá quý dùng làm đồ trang sức hoặc đƣợc dùng làm
của cải đề dành.
Nhà ở, nhà đƣợc thừa kế, tặng cho, mua, trao đổi hoặc tự xây dựng đƣợc cơ quan
nhà nƣớc có thẩm quyền cho phép và đã làm thủ tục sang tên trƣớc bạ
Vốn, cổ phần, vật tƣ, tƣ liệu sản xuất của những ngƣời sản xuất cá thể, hoặc của
các tƣ nhân đƣợc sản xuất kinh doanh hợp pháp.
Tài liệu, dụng cụ máy móc của ngƣời làm công tác nghiên cứu.
Cây cối mà ngƣời đƣợc giao sử dụng đất trồng và hƣởng lợi trên đất đó
+Tài sản của ngƣời chết trong khối tài sản chung với ngƣời khác
Do nhiều ngƣời cùng góp vốn để cùng sản xuất kinh doanh, nên có khối tài sản
thuộc quyền sở hữu chung của nhiều ngƣời (đồng chủ sở hữu một khối tài sản nhất định).
Nếu một trong những đồng sở hữu chủ chết thì tài sản thừa kế của ngƣời chết là phần tài
sản thuộc sở hữu của ngƣời đó đã đóng góp trong khối tài sản chung.
Khác với hình thức sở hữu chung theo phần, tài sản của vợ chồng trong thời kì hôn
nhân là tài sản sở hữu chung của vợ chồng. Sở hữu chung của vợ chồng là sở hữu chung
hợp nhất quy định tại Điều 219 BLDS. Và quy định tại Điều 17 Luật hôn nhân và gia
đình quy định: Khi một bên chết trƣớc, nếu cần chia tài sản chung của vợ chồng thì chia
đôi. Phần tài sản của ngƣời chết đƣợc chia theo quy định của pháp luật về thừa kế. Khi
một bên chết trƣớc, một nửa khối tài sản chung đó là tài sản của ngƣời chết và đƣợc
chuyển cho ngƣời thừa kế theo di chúc hoặc theo quy định của pháp luật về thừa kế.
thuộc quyền sở hữu của mình cho ngƣời khác, nhà nƣớc không hạn chế quyền để lại thừa
kế và quyền thừa kế của công dân (trừ trƣờng hợp quy định tại Điều 643 BLDS)
Bộ luật Dân sự nói chung và chế định thừa kế nói riêng điều chỉnh quan hệ tài sản
ảnh hƣởng trực tiếp đến quá trình phát triển kinh tế-xã hội của nƣớc ta trong sự hội nhập
với nền kinh tế thế giới. Vì vậy, BLDS phải có tính ổn định và tƣơng thích với luật dân
sự của các nƣớc. Tuy nhiên, BLDS đƣợc xây dựng trong thời kỳ bắt đầu của cơ chế thị
trƣờng, cho nên không thể dự liệu hết sự phát triển của các giao lƣu dân sự. Vì thế áp
dụng luật vào quá trình tố tụng gặp không ít khó khăn. Trong BLDS, phần thừa kế đóng
vai trò quan trọng điều chỉnh việc chuyển dịch di sản của ngƣời chết cho những ngƣời
khác còn sống theo di chúc hoặc theo qui định của pháp luật. Việc điều chỉnh quan hệ
thừa kế cần phù hợp với sự phát triển cơ chế thị trƣờng nhƣng phải đảm bảo lợi ích của
ngƣời thừa kế và lợi ích chung của gia đình đồng thời đảm bảo sự đoàn kết. Hàng năm,
Tòa án các cấp xét xử hàng nghìn vụ án về thừa kế, trong đó có nhiều vụ án qua nhiều
cấp xét xử hoặc cùng một cấp, nhƣng xét xử lại qua nhiều lần, mỗi lần có quyết định khác
nhau, thậm chí trái ngƣợc nhau. Do nhiều nguyên nhân, trong đó nguyên nhân cơ bản là
một số qui định về thừa kế không rõ ràng, cụ thể, còn qui định không tƣơng thích với qui
định khác trong BLDS Ngoài ra, việc áp dụng một số qui định chung trong phần thừa kế
của các Toà án chƣa thống nhất, do thiếu văn bản hƣớng dẫn, do trình độ của Thẩm phán
còn hạn chế dẫn đến việc áp dụng một số qui định không chính xác trong việc giải quyết
các tranh chấp về thừa kế. Trong cơ chế thị trƣờng, quyền tài sản của cá nhân là một
quyền kinh tế quan trọng có ảnh hƣởng đến sự phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. Tuy
nhiên, hiện nay quan niệm về tài sản còn ảnh hƣởng bởi tƣ tƣởng bao cấp, cho nên hạn
chế quyền định đoạt của cá nhân, vì vậy phát triển, mở rộng khái niệm về di sản sẽ góp
phần hoàn thiện khái niệm tài sản là đối tƣợng nghiên cứu quan trọng của khoa học pháp
lý dân sự. Bộ luật tố tụng dân sự góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, tăng cƣờng
pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nƣớc, quyền và lợi ích hợp pháp của cá
nhân, cơ quan, tổ chức; giáo dục mọi ngƣời nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật. Tranh
chấp là việc phát sinh từ pháp luật dân sự hôn nhân và gia đình, kinh doanh thƣơng mại
và lao động đƣợc quy định thuộc thẩm quyền giải quyết của tòa án theo thủ tục tố tụng
rất đa dạng. Căn cứ vào trƣờng hợp khác nhau mà ta xác định những chế tài cụ thể bảo vệ
quyền thừa kế bị xâm phạm. Vậy bảo vệ quyền thừa kế nghĩa là thực hiện bình thƣờng
quyền lợi của mình.
Trƣờng hợp quyền lợi bị xâm phạm do di sản đƣợc chuyển nhƣợng cho ngƣời
khác thì ngƣời thừa kế bị xâm hại sẽ nhận đƣợc tài sản của mình đáng lẽ ra mình đƣợc
hƣởng.
Trong trƣờng hợp một số nơi tồn tại những tập quán cha mẹ dành di sản cho con
trai hay con gái. Việc thực hiện tập quán này vi phạm quyền thừa kế của những ngƣời
đồng thừa kế khác, vậy việc này trái với nguyên tắc bình đẳng trong thừa kế. Mà tập quán
chỉ đƣợc thừa nhận khi nó không trái với pháp luật, đạo đức xã hội. Chính vì điều này
nên tập quán sẽ không đƣợc áp dụng
- Về lý luận: Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm cơ sở lý luận
tham khảo góp phần hoàn thiện pháp luật về thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa
kế.
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
12
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
- Về thực tiễn: Luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể và hƣớng hoàn thiện
pháp luật nêu lên những mặt khuyết trong quá trình áp dụng luật để giải quyết
tranh chấp thừa kế. Ngoài ra có thể phục vụ việc tham khảo cho việc lập di chúc để
lại di sản thừa kế cũng nhƣ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình trong lĩnh vực thừa
kế.
phạm về quyền và lợi ích hợp pháp hoặc bị tranh chấp thì có quyền tự định đoạt quyền
khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án có quyền bảo vệ. Vậy yếu tố khởi kiện vụ án
dân sự là một trong những căn cứ để Tòa án sơ thẩm giải quyết vụ án dân sự. Thủ tục
nhận đơn khởi kiện đƣợc ghi nhận tại Điều 167 BLTTDS,
*Kiểm tra về thời hiệu khởi kiện
Pháp luật quy định quyền và nghĩa vụ của ngƣời thừa kế phát sinh từ thời điểm mở
thừa kế. Tuy nhiên trên thực tế do phong tục tập quán nên một số trƣờng hợp ngƣời để lại
di sản vừa mới chết đã có sự phân chia hoặc tranh chấp mà thƣờng thì sau một thời gian
dài mới có sự yêu cầu phân chia di sản. Vậy tới đó di sản đã bị phân tán, giảm sút giá trị
hoặc ngƣời thừa kế đã chết dẫn đến việc bỏ sót ngƣời thừa kế. Chính nguyên nhân trên
làm cho việc giải quyết tranh chấp về thừa kế gặp nhiều khó khăn. Để hạn chế sai sót và
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
14
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
bảo đảm đƣợc giá trị chứng cứ, bảo vệ tốt quyền và lợi ích hợp pháp của công dân pháp
luật đã ghi nhận tại Điều 645 BLTTDS quy định thời hiệu khởi kiện về thừa kế
Thời hiệu khởi kiện để ngƣời thừa kế yêu cầu chia di sản, xác nhận quyền thừa kế
của mình hoặc bác bỏ quyền thừa kế của ngƣời khác là mƣời năm, kể từ thời điểm
mở thừa kế.
Thời hiệu khởi kiện để yêu cầu ngƣời thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản của
ngƣời chết để lại là ba năm, kể từ thời điểm mở thừa kế.
Căn cứ theo quy định trên ta có hai loại thời hiệu là thời hiệu khởi kiện liên quan đến
phân chia di sản thừa kế, xác định ngƣời thừa kế là mƣời năm; thứ hai là thời hiệu yêu
cầu thực hiện nghĩa vụ về tài sản do ngƣời chết để lại là ba năm. Thời điểm sẽ đƣợc tính
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
thành niên, ngƣời mất năng lực hành vi dân sự, ngƣời bị hạn chế năng lực hành vi dân
sự chết.
BLDS ghi nhận cụ thể tại Điều 645 thời hiệu khởi kiện về thừa kế: Thời hiệu khởi
kiện để ngƣời thừa kế yêu cầu chia di sản, xác nhận quyền thừa kế của mình hoặc bác
bỏ quyền thừa kế của ngƣời khác là mƣời năm, kể từ thời điểm mở thừa kế; Thời hiệu
khởi kiện để yêu cầu ngƣời thừa kế thực hiện nghĩa vụ về tài sản của ngƣời chết để lại
là ba năm, kể từ thời điểm mở thừa kế. Luật nội dung và luật hình thức quy định nhƣ
vậy nhƣng trên thực tế việc xác định thời hiệu trong mỗi vụ việc lại gặp phải những
vƣớng mắc khi tiến hành áp dụng luật vào quá trình xét xử. Theo quy định, thời hiệu
khởi kiện thừa kế là 10 năm kể từ thời điểm mở thừa kế, nghĩa là sau thời hạn này
đƣơng sự sẽ mất quyền khởi kiện và có tranh chấp tòa án sẽ không xem xét. Và để
giải quyết tranh chấp di sản sau khi đã hết thời hiệu khởi kiện thừa kế Tòa án nhân
dân tối cao hƣớng dẫn các tòa thụ lý yêu cầu phân chia theo dạng tài sản chung tuy
nhiên khi áp dụng vẫn gặp phải những vƣớng mắc (vô hiệu hóa thời hiệu khởi kiện).
Các vụ tranh chấp di sản thừa kế phát sinh sau khi hết thời hạn khởi kiện có nhiều lý
do khác nhau Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết
02 (ngày 10/8/2004 hƣớng dẫn áp dụng pháp luật trong việc giải quyết vụ án dân sự,
hôn nhân và gia đình). Khi hết thời hiệu khởi kiện các đồng thừa kế có yêu cầu nhờ
tòa chia giúp khối di sản và có văn bản cam kết di sản là tài sản chung chƣa phân
chia, không có tranh chấp về hàng thừa kế và nhờ tòa án giúp thì tòa án vẫn thụ lý,
giải quyết khi có yêu cầu. Tuy nhiên không phải lúc nào mọi tranh chấp cũng đều
đƣợc giải quyết thuận lợi nhƣ vậy, thực tế có một số vụ việc gặp bế tắc khi một bên
đƣơng sự (có thể là ngƣời đang quản lý hoặc đang chiếm hữu di sản thừa kế) không
thừa nhận đó là tài sản chung và không nhờ tòa án phân chia giúp
Để giải quyết vấn đề này, có những quan điểm khác nhau: Hội đồng thẩm phán Tòa án
nhân dân tối cao nên sửa đổi hƣớng dẫn tòa án phải thụ lý; nên bỏ hƣớng dẫn về việc chia
tài sản chung. Nghĩa là theo quy định của luật thì khi hết thời hiệu khởi kiện thừa kế, tòa
sẽ không thụ lý giải quyết bất kì yêu cầu nào.
chứng cứ, tài liệu kèm theo đơn khởi kiện để chứng minh cho quyền khởi kiện và yêu cầu
của mình là có căn cứ và hợp pháp. Nếu vì lý do nào mà không thể nộp đầy đủ chứng cứ
ngay từ đầu thì phải nộp các tài liệu chứng cứ chứng minh việc khởi kiện là có căn cứ.
Theo Điều 130, Điều 171 BLTTDS ngƣời khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng án phí trong
thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận đƣợc giấy báo của tòa án về việc nộp tiền tạm ứng án
phí (trừ trƣờng hợp không phải nộp hay đƣợc miễn). Đối với trƣờng hợp không đủ điều
kiện thụ lý thì Tòa án phải trả lại đơn khởi kiện và các tài liệu chứng cứ kèm theo cho
ngƣời khởi kiện.
*Trình tự thủ tục thụ lý vụ án
Trình tự thủ tục thụ lý vụ án đƣợc quy định cụ thể tại các Điều 167 đến Điều 171
BLTTDS Tòa án tiến hành theo một trình tự sau: Tòa án nhận đơn khởi kiện và vào sổ
nhận đơn; xem xét đơn khởi kiện và chứng cứ kèm theo; yêu cầu sửa đổi bổ sung đơn
khởi kiện; xác định tiền tạm ứng án phí, vào sổ thụ lý, phân công thẩm phán giải quyết vụ
án dân sự, thông báo thụ lý vụ án dân sự:
+ Kiểm tra về thẩm quyền giải quyết vụ án: Tòa án chỉ giải quyết vụ án trong
phạm vi thẩm quyền của mình do pháp luật quy định. Xác định vụ án dân sự thuộc thẩm
quyền giải quyết của Toà án căn cứ vào Điều 25, 27, 29 và 31 BLTTDS; Xác định thẩm
quyền của Toà án các cấp căn cứ vào BLTTDS các điều 33 Thẩm quyền của Toà án nhân
dân huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và Điều 34 Thẩm quyền của Toà án nhân
dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ƣơng; Xác định thẩm quyền của Toà án theo lãnh thổ
và theo sự lựa chọn của nguyên đơn, căn cứ vào các điều 35 và 36 BLTTDS
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
17
Thủ tục giải quyết tranh chấp về thừa kế tại tòa án, thực tiễn và hƣớng hoàn thiện pháp luật
Thời gian chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án dân sự đƣợc pháp luật quy định dựa trên
yêu cầu và thời gian trung bình để Tòa án tiến hành cho các công việc nhằm đƣa vụ án
dân sự ra xét xử. Điều 179 BLTTDS quy định về thời hạn chuẩn bị xét xử vụ án dân sự
bao gồm: Thời hạn chuẩn bị ra quyết định đƣa vụ án dân sự ra xét xử và thời hạn mở
phiên tòa.
GVHD: Trƣơng Thanh Hùng
SVTH: Trần Thị Thúy Hằng
18
Copyright: Tài liệu đại học ©