DAI H O C QUOC GIÀ HA N O I
T R t f Ò N G DAI H O C KHOA HOC XÀ H Ò I VA NHAN VÀN
^%.

CHU THU HAO

DETAI;

BÀO CHI VÓI GÒNG TÀC PHÀN ÀNH, BÀO T Ò N
VA PHÀT HUY CÀC GIÀ TRI VÀN HÓA
CÙA LE HÓI TRUYÉN T H Ò N G
(QUA CÀC BAO: VÀN HÓA, HA NÓI MÓI,
HA TÀY, BÀC NINH, PHÙ THQ TU NÀM 1998 DEN 2000)

Chuyén ngành : Bào chi hpc
Ma so

: 5.04.30

LUAN VAN TRAC SI KHOA HOC BAO CHI
NGlJÓI Hl/ÓNG DAN KHOA HOC:
TSKH NGÙ VÀN DOÀN THI DÀNG HLfCfNG
CAI HOC OUOr OiA HO, flQ! I

HA NÓI - 2002


^huitg.

lai kinh


tua

Luan^

adn


Q'al

xht

eanL

Aaun,

e/tu

eAcL lai,

nàg

LA U^ung thife,

eucL eu nhAn

^Ae

ta

Aùjg



Bào chi vói cóng toc phàn ành, bào ton va phàf huy càc già trj vàn hoà cùa le hòi truyèn thòng

MUC LUC

LOI M O DÀU

1. Tình thòi su cap thiét eua de tài

Tr 1

2. Ly do chgn de tài

Tr 3

3. Pham vi va dòi tUdng nghièn cùfu

Tr 5

4. Mue dich va y nghla cùa de tài

Tr 6

5. Cd sd ly luan va phUdng phàp nghièn ciiu

Tr 7

6. Kèt cau cùa luan vàn


"Dù ai di nguac ve xuói
Nilo ngày già Tó mùng mudi thàng ba"
Dà là nguòi Viet Nam ai cung co chung eòi nguòn dàn toc, dèu la
V

'^

y

y

con Lac, chàu Hong. Vói dao ly truyèn thòng "Uòng nuóc nhd
nguòn" ngày mùng muòi thàng ba hàng nàm, nhàn dàn khàp ndi
trong ca nUÓc nò nUc ve Phù Thg - Dèn Hung de tham du le hòi, nèu
ai khóng di dUde thì cung chd don xem truyèn hình hoac tìm dgc bào,
nghe dai.
Le hòi Dèn Hiìng lue dàu chi giói han trong mot vùng, ròi dén
mièn, giò day dà tra thành le hòi cùa toàn thè nhàn dàn Viet Nam,
dUde Nhà nUÓc còng nhàn là Quóc le. Khòng chi dijfng lai ó day, le
hòi Dèn Hùng con co sufe thu hùt sU quan tàm va tìm dèn cùa ban bè
quóc tè. Do chình là nhd co sU quan tàm cùa Dàng, Nhà nUÓc va
còng lao dóng góp cùa nhièu ed quan, ban ngành, trong do phài kè
y

V

dèn càc phUdng tien thòng dn dai chung dà tich cUc tuyèn tmyèn,
giói thièu...
Vay dò, le hòi co sufc lan tòa rat mành liet va co sue song truòng
V


_

y


"^

„

y

y

phép tò chùc nhUng khòng gii? dUdc ban sàc vòn co, bi lai càng, pha
tap, danh màt già tri dich thUc. Kè tu sau nàm 1986, vói su dòi mói
ve mgi màt eua dàt nUde, va nhàt là trong khoang 10 nàm qua, le hói



Trong còng cuge bào tòn va phàt huy càc già tri vàn hoa co
truyèn vòn co cùa le hòi truyèn thòng de no khòng bi mai mot, ành
hUdng bòi càc nguyèn nhàn ehù quan, khàch quan do tàc dóng cùa
cuge song hien dai hòm nay, bào chi giù mot vai trò dac biet quan
trong, vùa là ngUòi tuyèn truyèn tap thè, co dgng tap thè, lai làm ca
chùc nàng giào due tap thè. Vói càc bài bào, hình ành ve le hòi dUde
dàng tai trèn mat bào, còng tàc tuyèn truyèn, co dgng tap thè dà dUdc
y

y

V,

bào chi hoàn thành mot càch xuàt sàc, dò là truyèn bà càc già tri vàn
y

..-

"ì

y

^

hoà nói chung va le hòi nói rièng, tàng thèm kièn thùc, hièu biét ve
nguòn coi vàa hoà cùa dàt nUÓc cho còng chùng dgc già, giùp hg
s


TU su nhàn thùc ve tàm quan trgng eua le hòi truyèn thòng, vdi
long yèu thich tìm hièu nèn vàn hóa cùa dàn toc, dac biet là vàn hóa
il hòi truyèn thòng,hàng nàm, mòi dip xuàn sang, lai dUde co càm
giàc nào nùc, hòi hòp hoà mình trong dòng ngUòi trày hói dóng due
y

trong mot khòng gian hnh thièng, cùng nhU tu thUc tè còng viec dang
làm, qua luan vàn này chùng tòi mong muòn góp phàn nhò bé cùa
nrùnh vào viec giù gin va phàt huy càc già tri vàn hóa cùa le hói
V

y

^

truyèn thòng nói rièng va vàn hoa Viet Nam noi chung.
">

Vói nhùng khào sàt co dUdc, cùng vói càc cu heu cu thè, chùng
y

y

'>

y

tòi cùng mongmuòn tap hdp dUde nhùng so heu co tinh tòng kèt, qua
do, hy vgng phàn nào giùp càc ed quan bào chi co cài nhìn khàch
quan, khoa hgc hdn, de tu do co nhùng giai phàp cu thè, thièt thUe

V

V

càu va vàn de ma de tài này dàt ra.
Chùng tòi cùng hy vgng ràng thòng qua nhùng khào cùu cùa
mình, khòng nhièu thì ìt se góp phàn vào còng tàc phan ành, bào tòn
va phàt huy càc già tri vàn hóa cùa le hòi tmyèn thòng, góp phàn vào
viec bào tòn càc di san vàn hóa cùa dàn toc ngày mot co hièu qua
hdn.


Bao ctìì vài còng toc phà^

phàt huy càc già trj vón hoà c u ^ l é h^^^^^^^

3. Pham vi va dòi tiTtfng nghièn cihi
Mot trong nhùng net dac trUng cùa dòi song vàn hóa dàn gian ò
nUóc ta là le hói, mòi vùng, mièn dèu co càch thè hien khac nhau vdi
nhùng net dac trUng rat da dang va dgc dào.
_,

V,

y

y

Giòng nhu ò nhièu nUÓc d chàu A nói chung, Dòng Nam A nói
rièng, nèn vàn minh cùa Viet Nam dUde coi là nèn vàn minh lùa

y


*>

V

truyèn thóng tu nhièu góc dò khàc nhau giùp chùng ta hièu thèm ve
Cd sd ly luan vàn hóa cùa le hòi. That sU, day cùng là màng de tài
khà hàp dàn, thu hùt dUde sU quan tàm khòng chi dòi vói càc nhà
khoa hgc, vói cóng chùng... ma con vói cà càc sinh vièn, hoc vièn
cao hgc d tùng màng khàc nhau, vói nhùng mùc dò khàc nhau lièn
quan dèn de tài le hòi truyèn thòng, tu do co nhùng dóng góp thièt
thUc trong viec bào tòn, giù gin va phàt huy bàn sàc vàn hóa dàn
toc...
O day, chùng tòi xin dUdc di sau vào khào sàt càc vàn de: Nhùng
y

\

^

—

s,

y

y

vàn de chung eua le hòi truyèn thòng - Mòi quan he giùa bào chi va
le hói truyèn thòng; Bào chi vói cóng tàc phàn ành, bào tòn va phàt
huy càc già tri vàn bòa cùa le hói truyèn thóng; Mot so vàn de ve

còng viec, phàn hói tu còng chùng...) vói mong muòn góp phàn vào
còng tàc ly luan bào chi nói chung, ma cu thè hdn là vai trò cùa bào
chi trong còng tàc phàn ành, bào tòn va phàt huy càc già tri vàn hóa
eua le hói truyèn thòng.
5. Cd so ly luan va phiTdng phàp nghièn cihi
Mòi cóng trình khoa hgc, de tài nghièn cùu nào cùng phài tìm
dUdc nhùng ed so ly luan va phUdng phàp nghièn cùu phù hdp vói
duòng lòi chung cùa dàn toc, dàt nUdc. Luan vàn này cùng khóng
vUdt ra khòi nhùng khuòn khò dò, ò day, trong khi thUc hien de tài
cùa mình, chùng tòi dUa vào he thòng ly luan cùa Ghù nghla Màc Lenin va Tu tUdng Ho Chi Minh ve vàn hóa va bào chi, cùng vói
y

n

y

r,

nhùng he thóng, quan dièm, dUòng lòi, phUdng hUóng phàt trién vàn
hóa va bào chi Viet Nam trong giai doan hien nay. Co dUdc nhùng ed
sd ly luan trèn làm nèn tàng, de bào dàm bàn luan vàn co dUdc tinh
khoa hgc, logie cùa vàn de ma de tài dàt ra, trong khi thUc hien,
y

1,

chùng tòi kèt hdp va vàn dung càc phUdng phàp nghièn cùu cu thè
(phUdng phàp nghièn cùu khoa hgc, phUdng phàp nghièn cùu ly
thuyèt, phUdng phàp khào sàt thUe tièn...) cùng vói cóng tàc sUu tàm,
khào cùu tài lieu (quan sàt trUc tièp, thu thap, thóng kè, phàn tich,

tòt hdn.

8


^^?9^jy'^-^p"9 jg9 p^g"^g^^

PHAN NOI DUNG

Chu'o'ng I
NHUNG VAN DE CHUNG VE L I HÓI TRUYÈN THÒNG

1. Moi lièn he giffa di san vàn hóa va le hoi
Vàn kièn Dai boi lan thur Vili cùa Dàng còng san Viet Nam dà
khàng dinh: "Mgi hogt dgng vàn ìióa, vàn nghe pìiài nìiàm xày dung
V

y

^

y

nèn vàn hóa tièn tièn, dàm dà bàn sàc dàn toc, xày dUng con ngUÒi
V

V

y



y

mòi truàng vàn hóa lành manh cho sU phàt trièn xà ligi. Kè tìiùa va
phat huy càc già tri tinh thàn, dgo due va tham my, càc di san vàn
hóa, nghe thuàt cùa dàn toc. Bào tòn va tòn tao càc di tich lìch su,
y

y

\

y

vàn hóa va danh thàng cùa dàt nUÓc. Trong dièu kièn kinh tè tìii
truòng va ma rgng giao luu quòc tè, pìiài dgc biet quan tàm giù gin
va nàng cao bàn sàc vàn ìióa dàn toc, kè thùa va pìiàt ìiuy truyèn
"

y

,

thòng dgo due, tap quàn tòt dep va long tu ìiào dàn toc. Tièp thu tinh
hoa cùa càc dàn toc trèn thè giai, làm giàu dep tìièm nèn vàn ìióa
Viet Nam" (Dàng còng san Viet Nam: Van kièn Dai bòi dai bièu toàn

_

^ 7

7

vòng, tòn tai, phàt trièn... trd thành mot boat dòng vàn hóa tòng hdp
vói càc khà nàng sàng tao hiem co. Trai qua khòng gian và thòi gian,
f^

y

7

V

•,

vói nhùng gì ma le bòi dUa dèn, chùng ta khóng thè phù nhàn ràng, le
bòi da trò thành mot hien tUdng vàn hóa tòng hdp, thòa man nhu càu
tàm Hnh, dành thùc nhùng già trj nhàn bàn cùa con ngUÒi nhièu khi
dang con "ngù quèn". Thèm mot làn nùa chùng ta co thè khàng dinh
ràng, le bòi luón gàn bó chat che vói dòi song cùa con ngUdi, và it
nhièu cùng tàc dgng dèn tàm tu, tình càm cùa hg.
DUdc su quan tàm cùa Dàng và Nhà nUÓc cùng nhU sU hUdng ùng
rgng rài cùa xà bòi, "tram hoa dua nd", le bòi dièn ra d khap mgi
mièn dàt nUdc, tu mièn xuòi cho dèn mièn ngUdc, tu dòng bang cho
dèn mièn nui, cao nguyèn, trong khàp cóng dòng 54 dan toc dang
cùng chung song, vói nhùng boat dòng tich cUc và cà nhùng tièu cUc
khó trành khòi. Chinh vi le bòi chùa dUng trong mình nhièu vàn de

V

y

Le bòi truyèn thòng là mot sinh boat tinh thàn rat dac biet cùa con
ngUòi: co quy mò to lón ve tàm vóc, co sue cuòn hùt manh me mot
so lUdng lón nhùng ngUdi tham già, gay dUdc su quan tàm cùa nhièu
^

y

r^

-^

y

tàng lóp nhàn dàn... Khòng nhùng thè, le bòi truyèn thòng con chùa
dUng trong nò nhièu vàn de khoa hgc hàp dàn càn dUdc nghièn cùu.
Trong phàn này, chùng tòi xin dUdc phép di sàu vào tìm hièu
nguòn góc, su phat trièn, cac dièu kièn càu thành le bòi tmyèn thòng.
Tu làu, càc nhà nghièn c]ùu trèn khàp thè giói dà dUa ra nhùng
dinh nghTa khàc nhau ve le bòi truyèn thóng, bòi mói sU nghièn cùu
do lai tìm dèn nhùng mat, nhùng vàn de, nhùng khìa canh khàc nhau
cùa le bòi tùng khu vUe, dàt nUdc, dia phUdng...
Khi nghièn cùu nhùng dac tinh và y nghTa cùa le bòi d nUóc Nga,
mot nhà nghièn cùu ngUòi Nga dà cho ràng: "Thuc cìiàt, il hòi là
"

y

y

y

y

tièn và dièu kièn tàt yèu. Dò là tìtè giói, là cuge song thù imi thoàt ly
tgm thòi thue tai ìiùu ìiièu, dat tói hien thue ly tuòng ma à dò, mgi
tìiù dèu trd nèn dep de, liing Unii, sièu viet và cao cà*.
13


Bào chr vói còng tàc phàn ành, bào ton va phàt huy càc già tri vàn hoà cùa le hòi truyèn thong

Con sau khi xem xét tinh chat và y nghTa cùa le bòi Nhàt Bàn,
V

y

jw

mot vi giào sU ngUÒi Nhàt lai dinh nghTa: "Xét ve tinh cìiàt xà hòi, le
7

7

^

^



eua con ngUdi,- còng dóng ngUòi.
TrUóc day, ò Viet Nam ta, chi co khài niem Le hoac Hòi ma thòi,
chUa co mot khài niem chinh thùc nào dUde còng bó ve le hòi. Nhùng
khài niem ve le bòi chi mói xuàt hien khoang hai mUdi nàm trò lai
day vói su quan tàm nghièn cùu cùa nhièu nhà khoa hgc, tàc già
trong nUóc. Tu khi xuàt hien dinh nghTa dàu tièn ve le bòi ò Vièt
y

y

Nam dèn nay, khòng bièt co bao nhièu dinh nghTa nùa dà ra dòi, khó
co thè nàm bàt dUdc con so do. Càc dinh nghTa do dèu co nhùng cài
dùng cùa no, bòi mòi tàc già dèu dùng trèn mot khia canh, thòi dièm,
7

giai doan nào dò de xét và tu dò dUa ra dinh nghTa eua mình.
"Hai và Le ìigi là mot sinh hogt vàn hóa làu dòi cùa dàn toc Vièt
~

y

r^

y

%,

Nam chung ta. Hci và Le ìigi co sue ìiàp dàn, lòi cuòn càc tàng lóp
trong xà hòi de tra tìiành mot nhu càu, mot khàt vgng cùa nìiàn dàn

dàn toc", song song vói dinh nghTa này, mot dinh nghTa nùa cùng
dòng thòi dUdc dUa ra.* "Le hòi con là bào tàng song ve càc mat sinh
V

y

y

hogt vàn hóa tinh thàn eua ngUÒi Viet. Chùng dà song, dang song và
y

y

vói dgc trUng eua mình, chùng tao nèn sue cuòn hùt và thuyèt phuc
manh me nhàt". O mot doan khàc, xét dUói mot góc dò khàc, chinh
vi tàc già này lai cho ràng: "Le hòi là nai bào tòn, ticìi tu vàn hóa
eua nhièu thòi ky lich su trong qua khù, dòn nèn lai cho duang thòi".
V.

y

Tuy nhièn, dinh nghTa thù hai vùa nèu cùng dòng nhàt vói dinh nghTa
thù nhàt cùa tàc già d y kièn "le hòi là mot bào tàng song".
Chi vói rièng mot mình tàc già này dà dUa ra rat nhièu djnh nghTa
v

™

.



hòi co nhièu quan dièm khac nhau:
Tàc già Lè Thi Nhàm Tuyèt dUde coi là ngUÒi dàu tièn dUa ra sU
phàn loai lè bòi trèn Tap chi Dàn toc hgc so 2/1976. DUa trèn sU phàn
tich dàn toc hgc ve y nghTa và coi nguòn khàc nhau eua bòi làng
y

y

'^ .

.

''

1

cùng nhùng tièt mue chinh yèu, dgc dào, noi tròi nhàt eua chùng, tàc
già chia lè bòi thành 5 loai:
7. Lè hòi nòng ngìiièp: Là loai ìè ìtgi mò tà Igi nìiùng lè nghi lièn
y

7

quan tói chu trìnìi san xuàt nòng nghiep ìioge bièu duang, ruóc tìià
7

y

y

7

5. Lè hòi lich su: Là ìè hòi co nhùng trò dièn nhàc Igi hoac bièu
duang còng ticìi cùa càc vi anìi hùng, thànli hoàng... là nìiùng ngUÒi
eó còng vai nUÓc, dièn tà Igi càc tran dànìi lidi su, vi du nìiU Hòi gò
y

^

Dòng Da, Hoi Gióng...
Con tàc già Trinh Cao Tuòng, nàm 1981 khi nghièn cùu càc lè
bòi dièn ra ò tinh Ha Bàc (cu) dà chia lè bòi thành 6 loai:
y

7

V

7. Hói lièn quan dèn tin ngUdng nòng nghiep co truyèn.
7

s

2. Hai mùa the ìiién tinìi thàn tìiugng vó.
y

3. Hòi lièn quan dèn càc anh hùng dung nuóe, giù nuòc và càc
nhàn vat lich su.
4. Hòi vàn hóa, vàn ngìie.
5. Hòi cùng pìigt a cac chùa.

Khào sàt lè bòi truyèn thóng ò vùng Thùa Thièn - Huè, tàc già
Tòn Thàt Bình dà chia lè bòi thành 4 loai:
7. Lè hòi tuòng nhò càc vi khai canh, thành hoàng làng.
—

7

\

2. Lè hòi tuòng niem càc vi tò su ngành nghe,
3. Lè hòi tin ngUdng, tòn giào.
4. Lè hòi tìieo mùa vu.
Trong cuòn Licìi Lè hòi cùa càc tàc già Lè Trung Vù và Nguyèn
Hong DUdng do NXB Vàn hóa - Thóng tin phàt hành nàm 1997 dUa
trèn Cd so tò chùc và quàn ly thì lai chia lè hòi làm 3 loai:
^

V

y

—

™

7

7. Le hòi truyèn thòng, con ggi là lè hòi dàn gian hay lè hòi co
^



y

thòng lè uy ngìiièm, Iinh thiéng và thàn bi, Hòi vói he thòng hòi he
y

vui tuai và thè tue, kèm theo và xen kè là càc pìiong tue, tap quàn
n^

n^

y

rièng, thuòng tìiì mói lè ligi co mot tue ìièm - tue kiéng - tìiò ìiùy nhàt
7

dinh - tgo thành dgc dièm rièng co.
2. Lè hòi càc tòn giào: thuòng là lè - ngìii lè. O logi lè ligi này it
hoac co khi khòng co phàn hai, nhu càc ngày le cùa Dgo Tìtièn
Chùa, dgo Phàt, dgo Cao Dai... Logi lè hòi này do càc tòn giào tru
f

y

.

7

V


V

7

chi ra dUdc mot góc dò dùng nào do ma thòi, dièu dò phàn nào thè
y

y

7

*

"

-

»

y

y

y

hien tinh phUc tap eua lè boi, dàn dèn sU kho thóng nhàt trong viec
phàn loai chùng bang càch dUa trèn càc tièu chi ve nói dung cùng
nhu hình thùc.
Vi lè do, ò luan vàn này, chùng tòi xin dUdc phép phàn chia lè bòi
y

.

v

y

*•

™

.

7

y

càu truc xà bòi, tu còng dóng rgng lón dèn mói cà thè, tu làng xà dèn
vung, mièn, dàt nUdc... Quy che gòm ba chUdng, hai mUdi dièu, nèu
rò pham vi dièu chinh cùa boat dòng vàn hóa dac bièt này, dà phàn
chia lè bòi thành 4 loai:
7. Lè hòi dàn gian truyèn tìióng (ìiay con ggi là lè hói truyèn
y

thòng).
2. Lè hòi lich su - càch mang.
3. Lè hói tòn giào.
4. Lè hòi du nhap tu nuòc ngoài vào Viet Nam.
21