BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
Lê Thị Quỳnh Trang
LỊCH SỬ VÀ HUYỀN THOẠI
TRONG “TRĂM NĂM CÔ ĐƠN”
CỦA GABRIEL GARCÍA MÁRQUEZ
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Thành phố Hồ Chí Minh – 2012
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
Lê Thị Quỳnh Trang
LỊCH SỬ VÀ HUYỀN THOẠI
TRONG “TRĂM NĂM CÔ ĐƠN”
CỦA GABRIEL GARCÍA MÁRQUEZ
Chuyên ngành: Văn học nước ngoài
Mã số: 60 22 30
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS ĐÀO NGỌC CHƯƠNG
Thành phố Hồ Chí Minh - 2012
6. Bố cục của luận văn .........................................................................................16
CHƯƠNG 1: TỪ LỊCH SỬ COLOMBIA ĐẾN HIỆN THỰC TRONG
“TRĂM NĂM CÔ ĐƠN” ................................................................................17
1.1 G.G Márquez và những ám ảnh lịch sử, văn hóa ........................................17
1.1.1 Thời thơ ấu – môi trường văn hóa của G.G Márquez ...................................17
1.1.2 Ảnh hưởng của lịch sử Colombia đối với sự nghiệp sáng tác của G.G
Márquez. ...................................................................................................................22
1.2 Sự thành lập quốc gia .....................................................................................26
1.2.1 Thời kì thuộc địa .............................................................................................26
1.2.2 Thời kì hậu thuộc địa ......................................................................................34
1.3 Những biến động lịch sử đầy bạo lực và đẫm máu .....................................37
1.3.1 Cuộc nội chiến kéo dài ....................................................................................37
1.3.2 Vụ thảm sát công nhân đồn điền chuối .........................................................42
CHƯƠNG 2 : LỊCH SỬ VÀ NHỮNG ĐỒNG VỌNG HUYỀN THOẠI ...45
2.1 Giới thuyết khái niệm ......................................................................................45
2.1.1 Huyền thoại ....................................................................................................45
2.1.2 Cổ mẫu .............................................................................................................49
2.2 Huyền thoại và cổ mẫu với tư cách là motif trong “Trăm năm cô đơn” .....55
2.2.1 Huyền thoại về đại hồng thủy .........................................................................55
2.2.2 Huyền thoại về nàng Penelop ........................................................................61
2.2.3 Huyền thoại với motif loạn luân....................................................................66
2.2.4 Cổ mẫu Hành trình (huyền thoại với motif sự ra đi và trở về của người anh
hùng) ......................................................................................................................73
CHƯƠNG 3: LỊCH SỬ VÀ NHỮNG KHÚC XẠ QUA BIỂU TƯỢNG, CỔ
MẪU...................................................................................................................80
3.1 Biểu tượng ..........................................................................................................80
3.1.1 Phân biệt biểu tượng và cổ mẫu .....................................................................80
3.1.2 Biểu tượng trong “Trăm năm cô đơn” – thông điệp lịch sử .........................83
khuất lấp đằng sau vẻ kì bí, hoang đường của yếu tố siêu nhiên, huyền thoại luôn
nổi lên những sự kiện lịch sử chân thực của đất nước, con người Colombia và các
vấn đề của thời đại. Sự kết hợp đó tạo nên nét độc đáo riêng biệt không thể phủ
nhận cho những trang viết của nhà văn thiên tài. Dấu ấn này thể hiện rõ trong cuốn
tiểu thuyết lừng danh “Trăm năm cô đơn” – tác phẩm được đánh giá là đại diện xuất
sắc của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo. “Trăm năm cô đơn” được viết chính thức
trong hai năm nhưng theo lời nhà văn thì nó đã được “hoài thai” gần hai mươi năm
và những sáng tác đầu tay của ông chính là “bản thảo” của tác phẩm kinh điển này.
Thực vậy, “Trăm năm cô đơn” ngay từ khi ra đời đã trở thành một hiện tượng vang
dội trên văn đàn thế giới và khởi đầu cho sự trỗi dậy của cả nền văn học Mĩ Latin.
Nó được đánh giá cao vì nghệ thuật viết truyện độc đáo cùng nội dung mang ý
nghĩa nhân văn sâu sắc. G.G Márquez đã vận dụng thủ pháp nghệ thuật đặc sắc của
dòng văn học chủ nghĩa hiện thực huyền ảo để không chỉ xây dựng nên ngôi làng
Macondo huyền thoại cùng bi kịch của dòng họ Buendía mà còn từ những góc độ
khác nhau, phản ánh hiện thực xã hội và diễn biến lịch sử của Colombia cũng như
toàn bộ Mĩ Latin. Vì vậy, hai bình diện lịch sử và huyền thoại có sự gắn kết không
thể tách rời nhau trong “Trăm năm cô đơn”. Nếu G.G. Márquez từng phát biểu
“Trên thực tế mỗi người chỉ viết một cuốn sách…” thì “Trăm năm cô đơn” xứng
đáng là cuốn sách của cuộc đời ông. Chính tiểu thuyết này đã mang lại cho Gabriel
García Márquez giải thưởng Nobel Văn học danh giá năm 1982. Nhiều nhà nghiên
cứu cho rằng chủ nghĩa hiện thực huyền ảo được quan niệm như là khuynh hướng
lý giải những quá trình xã hội, hiện thực, lịch sử dưới hình thức huyền thoại. Bởi
vậy, khi tiếp cận một tác phẩm của dòng văn học này như “Trăm năm cô đơn” cần
phải thâm nhập vào nội dung lịch sử của nó được bao bọc dưới lớp vỏ huyền thoại.
Và vấn đề đặt ra là phải nhận diện cho được những sự kiện lịch sử về xã hội, con
người của đất nước Colombia và các vấn đề của thời đại mà nhà văn đã đưa vào tác
phẩm nhưng còn phủ sâu dưới lớp mây mờ của những yếu tố huyền thoại cùng hệ
thống biểu tượng thì mới có thể hiểu hết ý nghĩa của tác phẩm. Chính điều này
nhà văn bậc thầy chủ nghĩa hiện thực huyền ảo. Vì vậy không có gì đáng ngạc nhiên
khi có một khối lượng đồ sộ các công trình nghiên cứu xoay quanh những tác phẩm
của tác giả nổi tiếng này. Đối với “Trăm năm cô đơn” – tiểu thuyết đỉnh cao của
G.G Márquez đã được chuyển dịch qua hơn 30 ngôn ngữ và nhận nhiều giải thưởng
danh giá thì sự quan tâm chú ý của các học giả trên toàn thế giới càng tăng lên.
Trong phần này, do hạn chế về ngôn ngữ nên chúng tôi không thể bao quát
đầy đủ mà chỉ điểm qua những công trình nghiên cứu tiêu biểu viết bằng tiếng Anh
và tiếng Việt của các tác giả trong và ngoài nước xung quanh tác phẩm “Trăm năm
cô đơn” ít nhiều có liên quan đến phạm vi đề tài: Lịch sử và huyền thoại trong
Trăm năm cô đơn của Gabriel García Márquez
Đối với tình hình nghiên cứu ngoài nước, chúng tôi nhận thấy các công
trình bàn khá nhiều về cách tiếp cận “Trăm năm cô đơn” từ nhiều góc độ như lịch
sử, huyền thoại, trần thuật học, tâm lý học phân tích…Tiêu biểu là cuốn Những
hướng giảng dạy Trăm năm cô đơn của Márquez (Approaches to Teaching
García Márquez's One Hundred Years of Solitude) của María Elena de Valdés,
Mario J. Valdés dành cho giáo viên. Phần một gồm các bài nghiên cứu về tác giả,
hoàn cảnh lịch sử; phần hai tập hợp các bài viết khá công phu về các hướng tiếp cận
bao gồm: “Trăm năm cô đơn với thuyết khoa học nhân văn” (One Hundred Years of
Solitude in Humanities Courses) của tác giả Hanna Geldrich-Leffman; “Nghiên cứu
Trăm năm cô đơn từ lý thuyết văn học so sánh” (One Hundred Years of Solitude in
Comparative Literature Courses) của Lois Parkinson Zamora; “Nghiên cứu Trăm
năm cô đơn theo lịch sử , chính trị và văn minh” (One Hundred Years of Solitude in
History, Politics, and Civilization Courses) của Chester S. Halka; “Nghiên cứu
Trăm năm cô đơn theo thuyết nữ quyền” (One Hundred Years of Solitude in
Women's Studies Courses) của María Elena de Valdés; “Trăm năm cô đơn từ lý
thuyết liên ngành” (One Hundred Years of Solitude in Interdisciplinary Courses)
của Sandra M. Boschetto; “Trăm năm cô đơn trong Văn học Mĩ Latin” (One
Hundred Years of Solitude in Latin American Literature Courses) của Walter D.
thời gian như một phép ẩn dụ của lịch sử và sự tồn tại của không gian được vĩnh
cửu hóa trong ‘Trăm năm cô đơn”.
Công trình Modern critical views - Gabriel García Márquez của Harold
Bloom (Những quan điểm phê bình hiện đại - Gabriel García Márquez ) tập hợp
mười tám bài tiểu luận và bài báo đề cập đến nhiều mặt về các sáng tác của
Márquez. Trong đó, có nhiều bài nghiên cứu về “Trăm năm cô đơn” khai thác các
khía cạnh của tiểu thuyết từ hình tượng ngôi làng Macondo, nhân vật José Arcadio
Buendia, vấn đề lịch sử và huyền thoại cùng tình hình chính trị Colombia. Tiêu biểu
như: “Trăm năm cô đơn: García Márquez từ Aracata đến Macondo” (García
Márquez: From Aracataca to Macondo) của Mario Vargas Llosa; “Những mô hình
khoa học của José Arcadio Buendía – con người đi tìm bản ngã” (José Arcadio
Buendía's Scientific Paradigms: Man in Search of Himself) của Floyd Merrel;
“Huyền thoại Khải Huyền và con người thế tục trong Trăm năm cô đơn và Mùa thu
của vị trưởng lão của García Márquez” (The Myth of Apocalypse and Human
Temporality in García Márquez's Cien años de soledad and El otoño del patriarca)
của Lois Parkinson Zamora; “Trăm năm cô đơn – huyền thoại và lịch sử” (One
hundred years of solitude – Myth and History) của Roberto Gonzáles Echevarría;
“Tự do, Bảo thủ và chuối: chính trị Colombia trong những hư cấu của Gabriel
García Márquez” (Liberal, Conservative, and Banana: Colombian Politics in the
fictions of Gabriel García Márquez) của Regina Janes…
Ngoài ra, một số công trình khác nghiên cứu về G.G Márquez và tác phẩm
của ông nói chung như cuốn García Márquez: con người và tác phẩm (García
Márquez: The Man and his Work) của Gene H. Bell-Villada có phần viết về lịch sử
của Macondo và cuốn García Márquez: cô đơn và đoàn kết (Gabriel García
Márquez: Solitude & Solidarity) của Michael Bell…
Tóm lại, những công trình nghiên cứu tiếng Anh được chúng tôi giới thiệu
trên đây chắc chắn chưa phải là tất cả những bài viết có liên quan đến tiểu thuyết
“Trăm năm cô đơn” nhưng từ đó cũng có thể nhận biết khái quát về những hướng
Luận văn thạc sĩ: So sánh kết cấu tiểu thuyết Âm thanh và cuồng nộ của
W.Faulker và Trăm năm cô đơn của G.G Márquez của tác giả Trần Thị Anh
Phương (Đại học sư phạm Huế, 2005) chủ yếu khai thác về mặt kết cấu của “Trăm
năm cô đơn” trong sự đối sánh với tiểu thuyết “Âm thanh và cuồng nộ” của
W. Faulker. Tác giả phân tích kĩ ở ba phương diện về thế giới hình tượng, kết cấu
cốt truyện và kết cấu trần thuật. Công trình được viết khá công phu, bao quát gần
như đầy đủ về mặt nghệ thuật của tiểu thuyết từ thủ pháp kết nối nhân vật, các hình
tượng tiêu biểu, các mạch truyện chính, điểm nhìn trần thuật, không-thời gian nghệ
thuật đến giọng điệu trần thuật và ngôn ngữ. Kết hợp với phân tích nghệ thuật của
tác phẩm để so sánh với tiểu thuyết “Âm thanh và cuồng nộ”, người viết chỉ ra
mạch ngầm tư tưởng của nhà văn như giấc mơ thoát khỏi chiến tranh, khái quát nỗi
cô đơn và sự tha hóa của con người hiện đại, xây dựng làng Macondo mang tính
phiếm chỉ mô hình của toàn nhân loại…Ngoài ra, tác giả của luận văn còn có bài
viết “Nhân vật trùng tên trong Âm thanh và cuồng nộ và Trăm năm cô đơn” đăng
trên tạp chí Văn học (số 9/2006) phân tích sâu hơn về thủ pháp nhân vật trùng tên
trong “Trăm năm cô đơn” được vận dụng từ motif trùng tên nhân vật của
W.Faulkner như một cách liên kết số phận nhân vật và quá khứ với hiện tại. Nhân
vật trùng tên “biểu hiện về sự luyến nhớ quá khứ mạnh mẽ, một quá khứ tạo nên
mẫu hình về số phận cho con cháu, mà sự đam mê nổi loạn của các nhân vật đều
dẫn đến sự cô đơn vô vọng”[70,tr.142].
Các bài nghiên cứu về nội dung tác phẩm thường giới thiệu khái quát về
“Trăm năm cô đơn” hoặc phân tích trực tiếp một vài khía cạnh của tiểu thuyết như
nhân vật, hình tượng…Thuộc khuynh hướng này có một số bài nghiên cứu tiêu biểu
sau:
Trước hết, bài Nhân vật và thông điệp của Nguyễn Trung Đức trong lời
giới thiệu tác phẩm “Trăm năm cô đơn” có tính chất mở đường cho hướng tiếp cận
tiểu thuyết nổi tiếng này. Bài viết đã chỉ ra nét đặc sắc trong cách miêu tả nhân vật
“siêu mẫu” với những điểm chấm phá riêng biệt không thể lẫn lộn, giống như thủ
đơn đã có mặt từ lâu trong văn học thế giới nhưng cái cô đơn của G.G Márquez
thuộc một dạng khác – nó là sản phẩm của tội ác, hậu quả tất yếu của chủ nghĩa
thực dân. Qua đó, nhà nghiên cứu nhận định chủ nghĩa thực dân đã đẩy con người,
dòng họ Buendía và ngôi làng Macondo vào con đường diệt vong đồng thời cảnh
báo về nguy cơ tiềm ẩn của chủ nghĩa tư bản đối với toàn nhân loại.
Công trình nghiên cứu mới nhất bàn về tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn” là
chuyên luận Chủ nghĩa hiện thực huyền ảo và Gabriel García Márquez (2009)
của Lê Huy Bắc. Ông cũng là tác giả của nhiều bài viết nghiên cứu về nhà văn G.G
Márquez và các tác phẩm đăng trên tạp chí Văn học, Châu Mĩ ngày nay…Chuyên
luận được chia làm hai phần chính, trong phần nghiên cứu về G.G Márquez, tác giả
đã dành toàn bộ chương sáu để tìm hiểu “Trăm năm cô đơn” về cả hai phương diện
nội dung và nghệ thuật. So với các công trình chúng tôi đã điểm qua thì chuyên luận
này nghiên cứu khá tỉ mỉ và tổng hợp về “Trăm năm cô đơn”. Lê Huy Bắc đã đi từ
việc tóm tắt lại gia hệ, nội dung câu chuyện đồng thời phân tích những nhân vật tiêu
biểu như “lão trượng José Arcadio Buendía – chàng Faust thời hậu hiện đại,
Arcadio – con người thế tục, Ursula – người mẹ vĩ đại, Aureliano – chiến binh thần
thánh…”. Tiếp theo, nhà nghiên cứu đi sâu khảo sát về các huyền thoại và nghệ
thuật trần thuật của tiểu thuyết. Trong Huyền thoại về cái cô đơn, tác giả không đi
sâu vào nỗi cô đơn ở bình diện xã hội mà chú ý đến nỗi cô đơn bản thể tạo nên
huyền thoại bất hủ trong “Trăm năm cô đơn”. Tác giả đồng quan điểm với các nhà
nghiên cứu trước đó khi cho rằng đề tài cô đơn là chủ đề chính trong sáng tác của
G.G Márquez nhưng theo ông, cô đơn mang ý nghĩa vừa tích cực (động lực để con
người tồn tại) vừa tiêu cực (xung năng hủy diệt con người). Trong “Trăm năm cô
đơn”, bản thể cô đơn của con người hiện diện ở nhiều kiểu dạng khác nhau: José
Arcadio Buendía cô đơn vì tội lỗi quá khứ, đại tá Aureliano cô đơn vì quyền lực và
niềm kiêu hãnh cá nhân, Ursula cô đơn trong nỗ lực cải tạo lại dòng họ, Aureliano
Segundo cô đơn trên sự giàu có của mình…Phần Macondo huyền thoại chủ yếu
khai thác tính huyền thoại của hình tượng Macondo từ cái tên xuất hiện trong giấc
những năm trở lại đây. Điều đó chứng tỏ tác phẩm của G.G Márquez hay nói rộng
hơn là văn học Mĩ Latin chỉ mới bắt đầu nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên
cứu Việt Nam. Tuy vậy, các vấn đề được bàn luận liên quan đến “Trăm năm cô
đơn” khá phong phú động chạm đến nhiều khía cạnh của tác phẩm như nhân vật,
không gian, thời gian, yếu tố huyền ảo, kết cấu, thông điệp, tính mê lộ…Riêng hai
bình diện huyền thoại và lịch sử trong “Trăm năm cô đơn”, chúng tôi nhận thấy
chưa được khai thác một cách có hệ thống trong bất cứ một công trình nghiên cứu
nào, mặc dù thỉnh thoảng cũng được đề cập đến như một trong những yếu tố làm
nên thành công của tác phẩm. Trên cơ sở những thành tựu đã đạt được của các công
trình nghiên cứu đi trước, người viết sẽ tiếp thu có chọn lọc để tiếp bước tìm hiểu
“Trăm năm cô đơn” với đề tài: Lịch sử và huyền thoại trong Trăm năm cô đơn
của Gabriel García Márquez.
4. Phương pháp nghiên cứu
Từ đặc điểm của đối tượng nghiên cứu và mục đích của đề tài, chúng tôi đã vận
dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
Phương pháp phê bình huyền thoại: phương pháp này được chúng tôi vận
dụng xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu đề tài. Phương pháp phê bình huyền
thoại là một phương pháp nghiên cứu mới xuất hiện cùng với sự ra đời của khuynh
hướng “huyền thoại hóa” trong văn học vào thế kỷ XX. Và nó tỏ ra khá hiệu quả
trong việc giải quyết các vấn đề nghiên cứu liên quan đến huyền thoại trong văn
học. Bởi phê bình huyền thoại “nhấn mạnh tính phổ quát của huyền thoại trong toàn
bộ hoạt động sáng tạo văn chương” [19,tr.67]. Theo Gilbert Durand - nhà phê bình
huyền thoại nổi bật của thế kỉ XX, phê bình huyền thoại (mythocritique) là sự phân
tích văn bản để tìm ra được “những chuyện kể nằm bên dưới chuyện kể” và “gắn
liền với ý nghĩa của mọi chuyện kể” [75,tr.208] và ông xác định “phương pháp này
gồm ba giai đoạn: một “bản kê những chủ đề” huyền thoại, những tình huống phối
hợp các nhân vật và các trang trí, cuối cùng, sự đối chiếu những bài học của huyền
thoại với những huyền thoại khác thuộc “một thời đại hay một không gian văn hóa
đối với luận văn. Cụ thể, chúng tôi chú ý đến những sự kiện trong lịch sử Mĩ Latin
và Colombia. Đồng thời các yếu tố “đa lai” của văn hóa vùng biển Caribe ảnh
hưởng đến con đường sáng tạo nghệ thuật của G.G Márquez cũng được quan tâm.
Diễn biến của các giai đoạn lịch sử căng thẳng, tình hình chính trị, xã hội của
Colombia là cơ sở quan trọng để chúng tôi nghiên cứu sự phản ánh lịch sử qua
huyền thoại trong “Trăm năm cô đơn”. Vận dụng phương pháp văn hóa – lịch sử
giúp cho việc xác định mối liên hệ mật thiết giữa lịch sử Colombia và hiện thực
trong “Trăm năm cô đơn” có hiệu quả. Như vậy, tác phẩm được đặt trong bối cảnh
văn hóa lịch sử ra đời của nó để khai thác những yếu tố lịch sử cụ thể được sử dụng
như là đích đến của những thông điệp từ huyền thoại.
Ngoài hai phương pháp chính trên, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp
nghiên cứu khác:
Phương pháp so sánh: phương pháp này sử dụng để tìm hiểu ý nghĩa gốc và
ý nghĩa phái sinh của huyền thoại, cổ mẫu trong “Trăm năm cô đơn” làm nổi bật lên
những thông điệp của tác phẩm. Bởi vì huyền thoại chuyển hóa vào văn học sẽ dịch
chuyển sang những tầng nghĩa “phái sinh” mới khác so với nguyên bản ban đầu.
Phương pháp thống kê: phương pháp này được sử dụng trong quá trình xác
định và gọi tên các cổ mẫu trong tiểu thuyết.
Bên cạnh đó, luận văn còn vận dụng các phương pháp hỗ trợ khác.
5. Mục đích nghiên cứu và đóng góp của luận văn
Đề tài “Lịch sử và huyền thoại trong Trăm năm cô đơn của Gabriel
García Márquez” được thực hiện nhằm tìm hiểu cách phản ánh lịch sử bằng các
yếu tố huyền thoại mà nhà văn đã sử dụng để thấy được mối quan hệ giữa lịch sử
Colombia và hiện thực trong “Trăm năm cô đơn”. Qua đó, luận văn hướng đến hệ
thống toàn bộ nội dung lịch sử nằm ẩn sâu dưới những vỉa tầng huyền thoại thông
qua việc khám phá những tầng nghĩa “phái sinh” của các “cổ mẫu”, huyền thoại
nguyên thủy lẩn khuất trong tiểu thuyết. Từ đó, chúng tôi hy vọng có thể tìm ra mối
liên kết giữa bình diện lịch sử và huyền thoại trong “Trăm năm cô đơn”.
thành “mô hình thu nhỏ” cho quá trình hình thành đất nước Colombia qua các thời
kì, phản ánh thực tế xã hội ngổn ngang nhiều vấn đề chính trị, bạo lực. Nội dung
của chương một nhằm tạo cái nhìn khái quát về toàn cảnh lịch sử Colombia, đặc
biệt là các giai đoạn lịch sử được G.G Márquez tái hiện qua hiện thực trong “Trăm
năm cô đơn” đồng thời làm cơ sở để triển khai vấn đề ở các chương tiếp theo.
1.1 G.G Márquez và những ám ảnh lịch sử, văn hóa
1.1.1 Thời thơ ấu – môi trường văn hóa của G.G Márquez
Gabriel García Márquez chào đời ngày 6/3/1927 tại thị trấn Aracataca bên
bờ biển Caribe, thuộc Colombia, trong một gia đình trung lưu. Bố ông là Gabriel
Eligio García, một nhân viên điện tín đào hoa có nhiều con ngoài giá thú cả trước và
sau khi kết hôn, mẹ của Márquez là bà Luisa Márquez – một phụ nữ có cá tính
mạnh mẽ luôn yêu chồng thương con. Từ nhỏ, G.G Márquez đã được ông bà ngoại
đón về nuôi vì gia đình đông anh em. Những năm tháng tuổi thơ sống cùng ông
ngoại – cựu đại tá Nicolas Ricardo Márquez Mejia từng tham gia cuộc chiến tranh
Một ngàn ngày và bà ngoại Tranquilina Iguarán đã ảnh hưởng nhiều đến con đường
sáng tạo nghệ thuật của nhà văn thiên tài. Trong kí ức của G.G Márquez, ông bà
ngoại là những người rất thú vị với khả năng kể chuyện tuyệt vời. Với những câu
chuyện về chiến tranh và cuộc tàn sát lớn ở các đồn điền chuối – điều mà Márquez
gọi là “bóng ma ám ảnh tuổi thơ”, ông ngoại đã trở thành “người đầu tiên dẫn dắt
tôi vào cái thực tế đáng buồn của người lớn với những câu chuyện đánh đấm đẫm
máu” [62,tr.118]. Điều này lý giải vì sao trong hầu hết các tác phẩm của G.G
Márquez luôn có nỗi ám ảnh về nhiều biến động lịch sử đau thương của dân tộc.
Còn bà ngoại là người luôn tin vào điều kì lạ, bí ẩn nên có thể thấy “những chiếc
ghế xích tự đu đưa, những bóng ma của bệnh hậu sản đã chui vào buồng các sản
phụ, hương hoa nhài ngoài vườn như bóng ma vô hình…”[62,tr.109]. Bởi vậy, “bà
trở thành nạn nhân ưa thích” của G.G Márquez vì ông luôn kể cho bà nghe những
câu chuyện đầy chi tiết huyễn hoặc mà mình tự nghĩ ra. Chính từ cách kể các câu
chuyện kì lạ với “khuôn mặt khô cứng như gỗ” của bà ngoại đã gợi cảm hứng giúp
văn và bản sắc văn hóa của ông:
Tôi nghĩ rằng vùng Caribe đã chỉ cho tôi cách nhìn hiện thực theo một
hướng khác, chấp nhận những yếu tố siêu nhiên như những cái tạo nên
cuộc sống hàng ngày của chúng tôi. Vùng Caribe là một thế giới khác
trong tác phẩm đầu tiên của văn học huyền ảo – Nhật ký của
Christopher Columbus, một cuốn sách kể về những thế giới đầy huyền
thoại. Vâng, lịch sử của vùng Caribe đầy ma thuật, cái đó không chỉ
được mang đến bởi những người nô lệ da đen của châu Phi mà còn bởi
những tên cướp biển Thụy Điển, Hà Lan và Anh, người có khả năng xây
dựng một nhà hát opera ở New Orleans và dùng những viên kim cương
để trám răng của phụ nữ. Con người hợp nhất và tương phản ở Caribe
không thể nhìn thấy ở bất cứ nơi nào khác trên thế giới. Tôi biết tất cả
các điểm riêng biệt của nó: màu mật ong, phụ nữ Mulatto (người da
trắng lai da đen – người viết chú thích) mắt xanh với khăn đội đầu màu
vàng, người Trung Quốc trộn lẫn với người da đỏ […] Vâng, nếu tôi bắt
đầu nói về vùng Caribe anh sẽ không thể dừng tôi lại được. Nó không chỉ
dạy cho tôi cách viết văn mà còn là nơi duy nhất tôi cảm thấy mình
không phải là người lạ ”[100].
Như vậy nền văn hóa “lai” của vùng biển Caribe có sự kết hợp giữa văn hóa
bản địa của người da đỏ, nô lệ da đen, người da vàng di cư và người châu Âu luôn
tràn ngập huyền thoại và điều kì diệu đã ảnh hưởng đến G.G Márquez ngay từ thưở
nhỏ. Khi đã trưởng thành, dù gặp phải nhiều sóng gió cuộc đời và sống ở những nơi
khác nhau nhưng tính chất văn hóa “lai” của vùng Caribe mà G.G Márquez được
tiếp thu từ thời thơ ấu vẫn in đậm trong tâm trí ông. Và chính những yếu tố đó đã
len lỏi, thấm dần vào trong tác phẩm của nhà văn mà ông không hề ý thức được.
Chính ông cũng thừa nhận rằng “khi viết các tiểu thuyết của mình, tôi không thực
sự ý thức về sự tồn tại của những khía cạnh đa văn hóa đó, chúng tác động đến tôi
một cách tự nhiên. Chỉ sau khi viết xong, tôi mới nhận thấy rằng, ngoài ý muốn của
Márquez thuộc kiểu nhà văn hướng nội hay hướng ngoại mà muốn nhấn mạnh theo
khám phá của C.Jung thì bất cứ nhà văn nào (kể cả nhà văn hướng nội) cũng có
“cơn hứng sáng tạo” do xung lực phát ra từ vô thức chi phối và điều khiển mà tác
giả “Trăm năm cô đơn” không phải là ngoại lệ. Trong quá trình sáng tác “Trăm năm
cô đơn”, ngay khi tìm được giọng kể thích hợp G.G Márquez đã vay mượn tiền bạn
bè đưa cho vợ lo toan gia đình đang khó khăn túng thiếu; còn nhà văn vùi đầu trong
phòng làm việc miệt mài viết liên tục trong mười tám tháng để cho ra đời tác phẩm
kinh điển này. Thời điểm hoàn thành “Trăm năm cô đơn” cũng là lúc gia đình ông
kiệt quệ về tài chính, G.G Márquez đã phải bán hết những vật dụng có giá trị để có
tiền gửi bản thảo cho nhà xuất bản. Phải chăng quá trình sáng tác của G.G Márquez
là bằng chứng cụ thể cho điều mà C.Jung đã từng khẳng định trong thực tiễn văn
học: “Đã có biết bao cuốn tiểu sử các nghệ sĩ vĩ đại nói về cơn hứng sáng tạo bắt
mọi thứ của con người phụ thuộc vào nó, khiến tác giả nhiều khi phải hy sinh cả sức
khỏe và hạnh phúc gia đình để phụng sự cho sáng tạo của mình”[86,tr.60]. Thực sự,
G.G Márquez cũng không nằm ngoài những trường hợp trên với giây phút xuất thần
cống hiến hết mình cho văn chương để viết nên những tác phẩm ngập tràn huyền
thoại và cổ mẫu mà tiêu biểu là tiểu thuyết “Trăm năm cô đơn”.
Những xung lực sáng tạo bên trong của người nghệ sĩ cộng hưởng với môi
trường văn hóa đã làm huyền thoại thấm đẫm trong từng trang văn của G.G
Márquez. Bên cạnh đó những biến cố lịch sử dân tộc đã ảnh hưởng đến tâm hồn của
Copyright: Tài liệu đại học ©