ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH LÀO CAI
Së Gi¸o dôc ®µo t¹o LÀO CAI



S¸ng KiÕn Kinh NghiÖm

HƯỚNG DẪN HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
ÔN TẬP KIẾN THỨC CHO CÁC KÌ THI
QUAN TRỌNG CỦA LỚP 12
M«n: Ng÷ v¨n.
Người viết: Nguyễn Thị Hạnh

Lào Cai, th¸ng 03 n¨m 2013


ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH LÀO CAI
Së Gi¸o dôc ®µo t¹o LÀO caI

Tªn s¸ng kiÕn kinh nghiÖm

HƯỚNG DẪN HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
ÔN TẬP KIẾN THỨC CHO CÁC KÌ THI
QUAN TRỌNG CỦA LỚP 12
M«n: Ng÷ v¨n
Khối: 12

Năm học 2012 - 2013


một giáo viên đã theo đuổi nghề dạy học 17 năm, tôi có rất nhiều trăn trở khi nhìn những
gương mặt lo âu, những đôi mắt thâm quầng của những học sinh mình dạy. Bởi vậy, bằng


kinh nghiệm và tình yêu thương đối với học sinh, tôi đã cố gắng hình thành một số phương
pháp ôn tập cho học sinh để các em có thể học và củng cố kiến thức một cách thật hiệu
quả.

2. Mục đích, nhiệm vụ:
- Về mục đích: giúp học sinh củng cố kiến thức ở các mảng văn học và xã hội, rèn
luyện khả năng phản ứng với các tình huống kiến thức (các câu hỏi, các đề bài) được đặt
ra trong các đề thi để các em có thể xử lí đề và triển khai bài làm một cách thuận lợi nhất.
- Về nhiệm vụ: tìm các giải pháp, cách thức ôn tập hiệu quả cho học sinh trong
phạm vi thời gian ngắn ngủi của năm học cuối cấp.

3. Đối tượng, phạm vi:
- Đối tượng: học sinh lớp 12 - đặc biệt là học sinh có mục đích tham gia kì thi chọn
học sinh giỏi và kì thi tuyển sinh Đại học - Cao đẳng.
- Phạm vi: Kiến thức và kĩ năng thuộc môn Ngữ văn trong chương trình Trung học
phổ thông do Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định.

4. Cơ sở lí luận và phương pháp:
- Cơ sở lí luận:
+ Lí luận dạy học hiện nay coi học sinh là trung tâm của hoạt động dạy học. Luật
giáo dục của nước CHXHCN Việt Nam trong điều 4 (yêu cầu về nội dung phương pháp
giáo dục) cũng chỉ rõ: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực tự giác, chủ
động, tư duy sáng tạo ở người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và ý
chí vươn lên” (Luật Giáo dục - trang 9 - 1998). Điều đó không có nghĩa là xem nhẹ vai trò
của giáo viên nhưng rõ ràng đã chối bỏ tư cách truyền đạo, giảng đạo theo kiểu độc diễn
của người thầy. Trong dạy học nói chung và dạy Văn nói riêng, làm thế nào để kích thích

A. PHẦN HƯỚNG DẪN TÌM KIẾM THÔNG TIN - KIẾN THỨC, ÔN TẬP
VÀ THỰC HÀNH KIỂU BÀI NGHỊ LUẬN XÃ HỘI
* Cơ sở: Do phần nghị luận xã hội là phần mà học sinh rất ngại học nên tôi đã dành
rất nhiều thời gian và tâm huyết để tìm cho học sinh cách học có hiệu quả nhất để các em
không chỉ biết một mà còn biết nhiều vấn đề, không chỉ biết nội dung cơ bản mà còn biết


tất cả các khía cạnh có liên quan để nếu gặp một đề hoàn toàn mới cũng sẽ không bị lúng
túng.
* Nội dung cụ thể:

I. Gợi hứng thú cho học sinh:
1. Đọc cho học sinh nghe những bài viết có liên quan tới các vấn đề cần bàn luận:
những bài tản văn của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, những bài báo của nhà văn - nhà báo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều... Đó đều là những bài viết giàu chất văn và thể hiện một
quan điểm, lập trường, một cái nhìn và tầm nhìn có chiều sâu, một cách viết rất nhân văn
và gần gũi. Ngoài ra, có thể tìm kiếm các bài báo viết về một sự việc, con người nào đó có
liên quan đến vấn đề cần trao đổi với học sinh. Chẳng hạn, khi chữa đề "Khi mẹ (hoặc cha)
nổi giận, tôi đã tìm được một bài báo về tình thương của người mẹ đối với con để thiết kế
một giáo án như sau:

GIÁO ÁN THỬ NGHIỆM
Đề bài: Khi mẹ (hoặc cha) nổi giận...
* Khởi động cho cảm xúc:
Chuyện "Mẹ hy sinh cứu con" làm Internet nóng ran

Sau khi động đất qua đi, lực lượng cứu hộ bắt đầu các hoạt động tìm kiếm cứu nạn.
Và khi họ tiếp cận đống đổ nát từ ngôi nhà của một phụ nữ trẻ, họ thấy thi thể của cô qua
các vết nứt. Nhưng tư thế của cô có gì đó rất lạ, tựa như một người đang quỳ gối cầu
nguyện; cơ thể nghiêng về phía trước, và hai tay cô đang đỡ lấy một vật gì đó. Ngôi nhà
sập lên lưng và đầu cô.

a. Giới thiệu vấn đề: có thể theo nhiều cách song cần nhấn mạnh đây là tình huống
luôn có thể xảy ra trong cuộc sống.
b. Nêu biểu hiện:
Cho biết biểu hiện của cơn nóng giận?
- Tình huống cụ thể: học sinh có thể tùy chọn tình huống do mình tự trải nghiệm
hoặc được chứng kiến hay thu thập từ báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng.


- Biểu hiện của sự giận dữ:
+ Trước hết cần lưu ý rằng "giận" khác với "nổi giận": nếu "giận" chỉ là cảm thấy
không bằng lòng và bực bội với người có quan hệ gần gũi nào đó vì người ấy đã làm điều
trái với ý mình thì "nổi giận" lại là mức độ cao của giận, là khi có những phản ứng tâm lý
rất mạnh mẽ, thành cơn, không thể kìm nén, kiềm chế được.
+ Khi "nổi giận", do mất kiềm chế nên biểu hiện của nó cũng rất khó được người
khác đón nhận một cách bình thường. Vì "nổi giận" sẽ kèm theo la hét, quát tháo, chì
chiết, đay nghiến; đập phá đồ đạc, hủy hoại những món đồ liên quan trực tiếp hoặc gián
tiếp đến cơn giận; đánh đập, xua đuổi...
c. Phân tích nguyên nhân vì sao mẹ (hoặc cha) nổi giận:
Theo em, vì sao cha mẹ chúng ta nổi giận?
- Do những áp lực cuộc sống mà cha mẹ phải đối mặt bên ngoài cánh cửa ngôi nhà nhất là trong cuộc sống hiện đại, nhịp sống và đòi hỏi của cuộc sống, của công việc tăng
nhanh đến "chóng mặt".
- Do mâu thuẫn gia đình - giữa cha mẹ với nhau và với người thân của cha mẹ khiến
học không có cách nào giải tỏa ngoài cách trút vào con cái.
- Tuy nhiên, với đề bài này, người viết cần từ tư cách một đứa con để nhìn thì
nguyên nhân chủ yếu cần nhận thức và phân tích rõ là do những biểu hiện của con cái:
+ Trong học hành: lười nhác, cẩu thả, kết quả thua sút do thiếu ý thức và thiếu nỗ
lực, cố gắng...
+ Trong sinh hoạt: bừa bãi, bẩn thỉu, chưa chú ý đảm bảo vệ sinh cá nhân cũng như
vệ sinh chung của cả gia đình...
+ Trong ứng xử: có những lời nói, việc làm vô ý, gây hiểu lầm hoặc cố ý hỗn hào,

nhiều tác dụng. Vì vậy cần biết im lặng và lắng nghe với vẻ mặt chân thành - thể hiện sự
tiếp thu và cũng tạo điều kiện để cha mẹ bình tâm lại.
- Sau đó, nếu người có lỗi là anh chị em mình, ta cần là người "hóa giải"cơn giận dữ
(có thể chỉ cần một cốc nước mát, một chiếc khăn mặt ấm, một cách nào đó thích hợp với
nhu cầu và tính cách của cha mẹ - điều này phải tự mình cảm nhận và lựa chọn bởi chỉ đứa
con biết yêu thương bố mẹ mới cảm nhận được, người ngoài không thể hay sẽ rất khó giúp
ta một lời khuyên đúng) và "hòa giải" mối quan hệ giữa cha mẹ với anh chị em ta (cũng
bằng cách nào đó mà chỉ ta mới là người rõ nhất). Còn nếu người có lỗi là mình thì cần
biết cách "chuộc lỗi" bằng những đổi thay theo hướng tích cực. Cần hiểu rằng cơn giận
xuất phát từ yêu thương rất dễ để hóa giải bằng những gì mà người yêu thương ta vẫn
hằng kì vọng.
- Và quan trọng hơn tất cả là đề phòng bão lũ bao giờ cũng tốt hơn là chống chọi với
nó khi nó xảy ra. Nếu cơn nóng giận của cha mẹ là bão lũ, hay thậm chí là "sóng thần",
"núi lửa" đi nữa thì vẫn có thể phòng tránh bằng khả năng và tấm lòng của những đứa con
ngoan: cố gắng học hành cho tốt, giúp đỡ bố mẹ một số việc nhà, tinh tế và nhạy cảm hơn
để cảm thông và thương yêu chính người đã sinh thành nuôi dưỡng... Làm được điều đó,
ta sẽ khiến ngôi nhà là một căn phòng điều hòa nhiệt độ, là vườn cây sum xuê hoa trái và
ríu rít tiếng chim như khu vườn của người bà trong truyện "Dưới bóng hoàng lan" của


Thạch Lam để cha mẹ khi trở về là mọi bực dọc lo âu, mọi ưu phiền khổ não sẽ dừng lại
hết phía ngoài bậu cửa.
e. Kết luận: Khẳng định đạo làm con.
Gợi ý: có thể kết luận bằng một số hình ảnh hoặc câu chuyện ngắn gọn mà có ý
nghĩa để gây ấn tượng.
Ví dụ: Chuyện về lòng hiếu thảo của Hàn Bá Du, chuyện Chử Đồng Tử, chuyện Cái
sọt, chuyện về đôi bàn tay người mẹ, chuyện về Mục Kiền Liên cứu mẹ hay chính là sự
tích lễ Vu Lan.
*Khắc sâu ấn tượng với bài văn tham khảo:
Cách đây không lâu, dư luận đã xôn xao khi báo chí liên tiếp đưa tin về những vụ án

Tất nhiên, có những lúc lỗi lầm của chúng ta là nguyên nhân chính, nhưng cũng có
những lúc bố mẹ nổi giận với chúng ta là vì những bất mãn, bực dọc đã thành hình từ bên
ngoài cánh cổng gia đình, và một chút bất cẩn, một chút sơ ý của chúng ta chính là giọt
nước cuối cùng làm tràn cốc nước. Những khi đó, cái cảm giác bị đối xử bất công dễ khiến
ta không chỉ tủi thân mà còn muốn oán hận bố mẹ. Nhưng nếu ta biết đến những khó khăn
trong công việc mà bố mẹ đang phải cố gắng vượt qua, những rắc rối từ những mối quan
hệ xã hội mà bố mẹ luôn phải đau đầu tháo gỡ, áp lực từ những công việc không tên, cả
khói bụi trên phố và cơn mưa bất chợt lúc tan tầm... Nếu ta hiểu bố mẹ - dù là người lớn thì vẫn luôn có những giới hạn nhất định về sức chịu đựng, và có những bức bối, những
căng thẳng không thể không giải toả... Nếu cảm nhận được tất cả những điều đó, ta sẽ học
được cách cảm thông với sự nóng nảy dường như vô lí và đôi khi hơi thái quá của bố mẹ
chúng ta.
Chẳng ai muốn đối diện với những cơn giận dữ, chẳng ai muốn nghe những câu nói
nặng lời...
Nhưng khi bố mẹ nổi giận, thì ta hãy cố gắng lắng nghe... lắng nghe, và im lặng...
Lắng nghe, để bố mẹ ít nhất cũng cảm nhận đuợc ta đang ăn năn biết lỗi thực sự
chân thành. Lắng nghe, để biết được nguyên nhân khiến bố mẹ không thể bình tĩnh như bố
mẹ vẫn luôn bình tĩnh. Lắng nghe, và cố gắng nhìn lại lỗi lầm mà mình đã phạm phải từ
góc nhìn như góc nhìn của bố mẹ, hay cố gắng đặt mình vào địa vị của bố mẹ để nhìn xem
có phải thực sự là ta đã quá vô tâm, quá bất cẩn, quá nông cạn và hời hợt? Vô tâm không
chỉ vì đã vô ý gây ra một sai phạm nhỏ, mà còn vì ta đã không đủ tinh tế để nhận ra một
nét mệt mỏi trong mắt mẹ, hay một cái thở dài của bố trong bữa cơm trưa... Lắng nghe và
im lặng khi ấy không chỉ là thái độ cần thiết của một đứa con, mà còn vì nó sẽ cho cả bố
mẹ và chúng ta một khoảng lặng cần thiết để bình tĩnh lại và nhìn nhận mọi việc đang diễn
ra cho thấu đáo.
Nhưng bạn biết không, cơn nóng giận bột phát với những biểu hiện thái quá của bố
mẹ khiến bạn đau buồn thì sẽ còn có một điều đáng buồn hơn - ấy là khi nỗi tức giận của
mẹ không thể nói được ra thành lời nữa. Nó còn khủng khiếp hơn khi bạn bị mắng mỏ,
thậm chí là bị quát tháo, đánh đập. Lúc ấy nó không đơn giản chỉ là một nỗi bực dọc thông
thường nữa. Nó đã trở thành một nỗi đau, một sự thất vọng, thậm chí là một vết thương mà
mẹ không thể nào tự xoa dịu được. Đó là khi ta vì cái tôi ích kỉ, vì chút bồng bột, thiếu suy

quan đến các vấn đề cơ bản đã nêu, sau đó nhìn nhận và sắp xếp thành một đề cương tổng
thể về các mặt của vấn đề nhằm tạo một khả năng nhận thức đầy đủ nhất cho học sinh về
mọi khía cạnh của nó. Cuối cùng mới ra một số đề bài liên quan đến các khía cạnh nhỏ của
vấn đề để học sinh luyện tập. Trong quá trình chữa bài, tôi đã chỉ ra để học sinh thấy được
việc chuẩn bị kiến thức tổng quát có ý nghĩa như thế nào đối với việc giải quyết đề bài.
NỘI DUNG THỬ NGHIỆM
Vấn đề: THÀNH CÔNG VÀ THẤT BẠI TRONG CUỘC SỐNG
Bước 1: Kiến thức cơ bản
a. Khái niệm:
- "Thành công": đạt được kết quả, mục đích như dự định.
- "Thất bại": không đạt được kết quả, mục đích như dự định.


"Thành công" và "thất bại" là hai kiểu kết quả sau quá trình thực hiện một công
việc, một kế hoạch hay một mục tiêu nào đó trong cuộc sống. Nó có thể đến do nhiều
nguyên nhân song quan trọng nó là điều bình thường vì bất kì lúc nào và với ai cũng có thể
xảy ra.
b. Cơ sở dẫn đến thành công, thất bại:
b.1. Do nội lực để thực hiện mục tiêu, kế hoạch của cá nhân: nội lực mạnh có thể là
điều kiện tốt để thành công, nội lực yếu có thể là nguyên nhân dẫn tới thất bại (nắm vững
kiến thức, kĩ năng giải quyết đề bài có thể sẽ vượt qua kì thi đại học một cách xuất sắc).
* Năng lực thực tế:
+ Học vấn, trí tuệ, hiểu biết (khả năng nhận thức, hiểu biết do học tập, tích lũy đạt
tới một trình độ nhất định): phân biệt tốt - xấu, đúng - sai, hay - dở; lựa chọn đích đáng,
đúng hướng; thực hiện được những yêu cầu của công việc - nhất là những công việc đòi
hỏi cao về trí tuệ, hiểu biết.
+ Khả năng hành động: giải quyết những yêu cầu cụ thể của công việc, thực hiện
từng phần việc trong kế hoạch đã đặt ra, thu hẹp khoảng cách đến với thành công, phát
triển tối đa và hoàn thiện năng lực nhận thức, hiểu biết, đem đến niềm vui, niềm hạnh phúc
trước những kết quả cụ thể sau mỗi hành động.

tỉnh táo để nhìn nhận bản thân cũng như có những đánh giá đúng mức về cái được cái mất
trong quá trình sống để có thái độ đúng, có cách phản ứng hợp lí trước những tình huống
gặp phải.
b.2. Do ngoại cảnh:
- Điều kiện, hoàn cảnh khách quan: sự thuận lợi hay khó khăn của hoàn cảnh tác
động không nhỏ đến quá trình thực hiện công việc, kế hoạch hay mục tiêu đề ra ban đầu
(Cả vụ rau quả thu hoạch rất thuận lợi, đóng gói, bốc xếp xong, phương tiện chuyên chở
đã chuẩn bị nhưng đối tác hủy bỏ hợp đồng vì những lý do không lường trước...). Những
rủi ro hoặc may mắn tình cờ đôi khi cũng tác động không nhỏ đến kết quả cuối cùng của
công việc. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, điều kiện không thuận lợi chỉ có thể tạo ra
những cản trở chứ không triệt tiêu khả năng thành công.
- Cơ hội: hoàn cảnh thuận tiện gặp được để làm việc gì thường mong ước ("cơ sự"
lại là sự tình, sự thể không hay đã xảy ra) - khi cơ hội đến, ta sẽ nhanh chóng thực hiện
được mục tiêu, đạt được kết quả cao nhất mà lại hao tổn sức lực, tiền của ít nhất. Song lại
cũng cần lưu ý rằng cơ hội đến thường bất ngờ và trôi qua nhanh chóng, vì vậy, chỉ một
chút chần chừ, e ngại là nó sẽ đi qua (trong thần thoại Hi Lạp, Cai - rốt là vị thần cơ hội,
thần có chỏm tóc dài trước trán và hói ở phía sau. Vì vậy, muốn giữ được Cai - rốt, cần
nhanh chóng tóm lấy chỏm tóc khi đối diện với thần, khi Cai - rốt đi qua rồi bạn sẽ không
thể giữ được ông ta nữa). Với cơ hội, nắm bắt nhanh chóng, huy động tối đa khả năng để
tận dụng nó, ta sẽ có một điều kiện lí tưởng để tìm kiếm thành công.
- Sự giúp đỡ, hỗ trợ, chỗ dựa (theo cả nghĩa vật chất và tinh thần) từ phía gia đình,
bạn bè và cả cộng đồng, xã hội. Nó giúp ta có thêm sức mạnh để vượt qua khó khăn trở
ngại, nhanh chóng giải quyết và giải quyết có hiệu quả mọi yêu cầu hay ít nhất cũng không
cảm thấy đơn độc và buồn tẻ khi thực hiện mọi yêu cầu của công việc, cuộc sống. Khi ai
đó giúp đỡ ta, ta cần trân trọng và sử dụng sự giúp đỡ ấy một cách có ý nghĩa nhất, cần


đền đáp xứng đáng bằng những hình thức phù hợp và không nên ỷ lại, lệ thuộc hoàn toàn
vào sự giúp đỡ vì đó là cách khiến ta vẫn đáng quý trọng, tiếp tục nhận được sự giúp đỡ
mà không trở nên yếu đuối, thụ động. Còn khi giúp đỡ người khác, ta cần sẵn lòng song

bình tĩnh lại để nhìn nhận, xem xét, phân tích nguyên nhân, mức độ của thất bại và tìm
cách khắc phục.
- Với thành công và thất bại của người khác: nên có thái độ chia sẻ chân thành, đúng
mực và nếu cần nên cố gắng giúp đỡ trong phạm vi khả năng của chính mình. Bên cạnh


đó, cần coi đây là dịp để học hỏi và tự rút kinh nghiệm cho mình trong cuộc sống nên cùng
với sự chia sẻ nên cố gắng tìm hiểu và phân tích thực tế đã xảy ra ở mọi mặt nguyên nhân
- mức độ cũng như ảnh hưởng.
e. Bài học:
- Khi có cái nhìn và thái độ ứng xử đúng đắn thì dù thành công hay thất bại, của
mình hay của người cũng đều khiến ta trưởng thành hơn.
- Cuộc sống như một dòng sông, không bao giờ lặp lại nên cái hôm nay xảy ra sẽ
khác trong ngày mai. Vì vậy cần luôn cố gắng và biết nhìn về phía trước.
Bước 2: Luyện tập
Đề số 1:
Nhà bác học Ác-si-mét từng nói: "Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nâng bổng cả trái
đất lên". Nếu được chọn ba điểm tựa cho cuộc đời mình, anh (chị) sẽ chọn những điểm tựa
nào?
Gợi ý:
a. Mở bài:
- Một nhà bác học từng nói: "Nếu cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nâng bổng cả trái đất
lên". Đây không hoàn toàn là câu nói khoa trương để gây ấn tượng mà là một chân lí khoa
học - kết quả của những nghiên cứu, tìm tòi bằng tinh thần và niềm say mê khoa học.
- Câu nói của nhà khoa học trong lúc hứng khởi trước chân lí khoa học vừa được
phát hiện ấy lại cũng là một gợi mở để suy nghĩ về vấn đề điểm tựa trong cuộc đời của mỗi
người.
b. Thân bài:
b.1. Cắt nghĩa: "điểm tựa" là những gì chắc chắn, bền vững mà người ta có thể dựa
vào để tạo cho mình sức mạnh, sự vững vàng.

điểm tựa là có tất cả vì nếu không có nội lực và nỗ lực, trái đất cũng không thể được nâng
lên.
- Bên cạnh việc tìm kiếm và tận dụng một cách hợp lí, có hiệu quả các điểm tựa,
mỗi người cũng cần cố gắng rèn luyện bản thân, nâng cao ý thức trách nhiệm và năng lực
hoạt động để đạt kết quả cao nhất trong cuộc sống.
Đề số 2:
Viết một bài văn nghị luận trình bày suy nghĩ của anh /chị về thông điệp từ câu
chuyện sau đây:
Một cậu bé nhìn thấy cái kén của con bướm. Một hôm cái kén hở ra một khe nhỏ,
cậu bé ngồi yên và lặng lẽ quan sát con bướm trong vòng vài giờ khi nó gắng sức để chui
qua khe hở ấy. Nhưng có vẻ như nó không đạt được gì cả.


Do đó cậu bé quyết định giúp con bướm bằng cách cắt khe hở cho to hẳn ra. Con
bướm chui ra được ngay nhưng cở thể nó phồng rộp và bé xíu, cánh của nó co lại. Cậu bé
tiếp tục quan sát con bướm, hi vọng cái cánh sẽ đủ lớn để đỡ được cơ thể nó. Nhưng
chẳng có chuyện gì xảy ra cả.
Thực tế, con bướm đó sẽ phải bỏ ra suốt cả cuộc đời nó chỉ để bò trườn với cơ thể
sưng phồng. Nó không bao giờ bay được.
Cậu bé không hiểu được rằng chính cái kén bó buộc làm cho con bướm cố gắng
thoát ra ngoài là điều kiện tự nhiên để chất lưu trong cơ thể nó chuyền vào cánh, để nó có
thể bay được khi nó thoát ra ngoài kén.
(Hạt giống tâm hồn, tập 1, First New, NXB TP HCM)
Gợi ý:
1. Ý nghĩa câu chuyện (1 điểm):
Câu chuyện đặt ra hai vấn đề:
- Những khó khăn thử thách trong cuộc sống chính là cơ hội cho con người tự rèn
luyện, phấn đấu vươn lên để khẳng định bản thân và hoàn thiện mình.
- Lòng tốt nếu không thể hiện đúng cách, đúng chỗ có thể gây ra những hậu quả,
những hệ lụy nghiêm trọng.

viết. Tất nhiên, để làm được điều đó cần một điều kiện nhất định: phải có một đội ngũ học
sinh giỏi, có niềm đam mê và sẵn sàng "xả thân" với văn chương. Những học sinh này
đồng thời cũng có kĩ năng vi tính và thành thạo trong việc sử dụng internet. Tôi đề nghị
các em viết và đánh máy bài viết rồi gửi cho tôi theo dạng email. Khi nhận được bài viết,
tôi đọc, chỉnh sửa, hoàn thiện bài viết (mà tôi vẫn nói vui với các em là để cô "Tô son,
điểm phấn, sức nước hoa; giắt ngọc cài trâm đeo vòng xuyến" cho bài văn của các em) rồi
vừa gửi trả lại các em, vừa lưu giữ lại làm tư liệu giảng dạy cho mình.

Một số bài văn "mẫu mực" của học sinh năm học 2011 - 2012:
Đề bài 1:
"Có cạnh tranh thì mới tiến bộ, có nhường nhịn thì mới thành người".
Từ quan niệm trên, trình bày suy nghĩ của anh, chị về cạnh tranh và nhường nhịn.
Bài làm 1:
Tôi đã rất ấn tượng với sự thay đổi trong luật chơi của một chương trình truyền hình
có lẽ đã quá quen thuộc với tất cả chúng ta: chương trình "Ai là triệu phú?". Từ cuộc thử
sức của một người với 15 câu hỏi, nó đã trở thành cuộc đọ sức giữa 6 người chơi. Cả 6
người đều có thể ngồi lên "ghế nóng" bất cứ lúc nào, khi người chơi chính muốn nhường
cơ hội cho những người còn lại. Luật chơi mới này khiến 6 người chơi vừa là đối thủ, lại
vừa là trợ thủ của nhau. Là một người chơi, trước mỗi câu hỏi của chương trình, ta không
chỉ cần kiến thức, hiểu biết, mà còn phải đưa ra quyết định: tiếp tục cạnh tranh hay nhường
cơ hội. Nhưng câu hỏi đó không chỉ làm khó ta khi ngồi trên ghế nóng. Bước ra khỏi sân
chơi ấy rồi, cuộc sống đời thường cũng không ít lần đặt ta vào lựa chọn: Cạnh tranh hay
nhường nhịn? Có người từng nói: "Có cạnh tranh thì mới tiến bộ, có nhường nhịn thì mới
thành người". Câu nói có thể xem như một gợi mở cho ta trả lời câu hỏi ấy.


Cạnh tranh - hiểu một cách đơn giản nhất - là sự ganh đua để giành về mình phần
thắng. Tùy vào từng hoàn cảnh mà cạnh tranh xảy ra giữa một người hay nhiều người,
thắng lợi đạt được là sự kiêu hãnh, là lợi nhuận, phần thưởng hay lẽ tồn vong. Nhường
nhịn, ngược lại, là tự nguyện chịu phần thua thiệt về mình, dành những điều tốt đẹp cho

không quá ngạo mạn khi thành công, luôn phải gắng hết sức mình để không thụt lùi,
không tuột dốc.
Nhưng cũng có những cuộc cạnh tranh khắc nghiệt hơn thế nhiều lần, khi mà cái
đích không đơn giản chỉ là một thành công mà là sự tồn vong, sinh diệt. Chẳng hạn như
trong cuộc mưu sinh để tồn tại của tự nhiên, một số loài phải chết để loài khác mạnh hơn


tồn tại và phát triển. Hươu nai phải làm thức ăn cho hổ báo. Hổ, báo lại phải cạnh tranh
trong những cuộc săn mồi. Bản thân những con hổ cũng phải cạnh tranh lẫn nhau, thậm
chí tiêu diệt nhau để sinh tồn. Tạo hóa là một bà mẹ khắc nghiệt, và muôn loài buộc phải
thích nghi.
Thế nhưng, khác với tất cả các loài vật khác, con người có trí tuệ, có cảm xúc. Nhờ
trí tuệ, ta phần nào không còn lệ thuộc vào thiên nhiên, vì thế ta không phải sống theo bản
năng mù quáng, không nhất thiết phải tàn sát nhau để bảo đảm sự tồn tại. Nói cách khác, ta
có cơ hội để lựa chọn giữa cạnh tranh và nhường nhịn. Và nếu đi theo tiếng gọi của cảm
xúc, của trái tim và cả lí trí, đôi khi, thay vì cạnh tranh, ta sẽ chọn con đường nhường nhịn.
Chẳng hạn như khi hai vợ chồng bất đồng quan điểm, nhường nhịn đơn giản là mỗi
người chịu nén cái tôi của mình đi một chút, chịu hi sinh sở thích, ý muốn của mình một
chút. Sự nhường nhịn ấy sẽ là dĩ hòa vi quý, giúp giữ gìn hạnh phúc gia đình.
Chẳng hạn như hoàn cảnh nước ta giữa thế kỉ X, khi Thái hậu Dương Vân Nga phải
đứng trước sự lựa chọn giữa đất nước và dòng họ: Đinh Tiên Hoàng qua đời, đất nước lâm
nguy bởi thù trong giặc ngoài, với cương vị ấy, bà hoàn toàn có thể quyết liệt đến cùng để
giữ ngai báu cho đứa con trai 6 tuổi. Nhưng Thái hậu đã không làm thế. Bà choàng tấm
hoàng bào cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn, chọn nhường ngôi để tránh cho nhân dân
cảnh đổ máu lầm than.
Những sự nhường nhịn ấy cao đẹp, đáng quý, bởi xét đến cùng, nó đều xuất phát từ
tấm lòng của con người với con người. Một triết gia phương Tây nào đã nói: "Trong cuộc
sống, nơi nào có một người chiến thắng, nơi đó có một kẻ thua cuộc. Nhưng người biết hi
sinh thì luôn luôn chiến thắng". Nhường nhịn đồng nghĩa với hi sinh. Bởi thế, biết nhường
nhịn, tuy có thể ta không chiến thắng một ai đó cụ thể, song biết nghĩ cho người khác,

mới được là người.
Bài làm 2:
Sư tử là một loài có nguyên tắc săn mồi khá đặc biệt. Chúng thường sống theo từng
gia đình nhỏ và cùng đi săn những loài thú khác. Tuy nhiên ta ít khi thấy hai gia đình sư tử
nào cùng săn mồi trên một lãnh địa. Có vẻ như chúng có sự phân chia ranh giới kiếm ăn
rất rõ ràng. Cuộc sống hoang dã buộc những con sư tử phải chiến đấu với nhau để dành địa
phận săn bắt, nhưng một khi “ván đã đóng thuyền” chúng sẽ không bao giờ xâm phạm đến
quyền lợi của nhau. Nhưng không phải chỉ có cuộc sống của những con sư tử mới cần đến
cạnh tranh và nhường nhịn để có thể tồn tại. Ngay cả cuộc sống con người cũng vậy, cần
phải biết chiến đấu cho những nhu cầu của bản thân nhưng cũng rất cần sự hi sinh cho
đồng loại. Cũng như một ai đó đã nói rằng “Có cạnh tranh thì mới phát triển, có nhường
nhịn thì mới là người”.
Cạnh tranh là chiến đấu, là đoạt những quyền lợi, những giá trị về phía bản thân
mình. Còn đối lập với cạnh tranh là nhường nhịn. Nhường nhịn là từ bỏ, hi sinh những đặc
quyền của cá nhân để người khác có thể được hưởng những đặc quyền đó. Cạnh tranh và
nhường nhịn, tuy đó là hai khái niệm đối lập nhau nhưng luôn phải tồn tại song hành với
nhau, nếu có sự chênh lệch có thể sẽ gây ra sự hỗn loạn với xã hội tùy từng mức độ nặng
nhẹ khác nhau. Cạnh tranh cũng có thể hiểu là sự so bì giữa những sự việc, những sự vật,
những con người với nhau để thấy được cái tốt nhất, được con người tài năng nhất. Vì vậy,
người nói đã khẳng định rằng “có cạnh tranh thì mới phát triển” cũng là bởi lẽ đó, cái tốt
nhất được chấp nhận thì nhân loại sẽ có cơ hội tiến lên. Trong khi đó, ở vế thứ hai, người
nói cũng lại cho rằng: có nhường nhịn thì mới là người. “Người” ở đây là chỉ những phẩm
chất thanh cao, cao quý của con người chứ không chỉ mang một nghĩa thông thường.
Nhường nhịn trở thành một tiêu chí đánh giá đạo đức con người trong xã hội. Vậy là, để


cuộc sống tiến xa hơn, con người cần phải đấu tranh cho những quyền lợi, nhưng để là một
con người hoàn thiện hơn thì điều con người phải làm đó là biết hy sinh.
Trong cuộc sống, ta đã nghe khái niệm cạnh tranh rất nhiều lần. Cạnh tranh có trong
tình yêu, trong học tập, trong kinh doanh… Thậm chí, trong làm ăn kinh tế, người ta còn

buông, dĩ hòa vi quý, lùi một bước để tiến ba bước, miễn sao đôi bên cùng có lợi. Khi lùi
lại một bước cũng là lúc ta được nghỉ ngơi, nhìn lại một quá trình mà mình đã đi qua.
Trong một số trường hợp, nhường nhịn là biết lượng sức mình, cũng là biết trân trọng
những giá trị nghĩa tình của người với người hơn là chỉ biết đến mình mình mà thôi. Có


thể Thế chiến thứ nhất sẽ không xảy ra nếu như các nước không có trục trặc về tranh giành
thuộc địa. Lịch sử đã trôi qua, không thể nào thay đổi được nữa, nhưng những con số về
thiệt hại sau chiến tranh thì dù ở thời kì nào cũng khiến ta phải đau xót. Như vậy thì
nhường nhịn cũng có thể mang lại hạnh phúc cho con người.
Còn nếu đặt nhường nhịn trong đời sống thì nhường nhịn là một phần của chữ
“Nhẫn”. “Một điều nhịn là chín điều lành”, con người biết nhẫn nhịn là con người cao
thượng. Họ có thể biết vượt qua những nhỏ nhen ích kỉ tầm thường để hướng đến những
giá trị tốt đẹp nhất. Anh em biết nhường nhịn nhau, gia đình sẽ hòa thuận. Vợ chồng
nhường nhịn nhau, con cái sẽ hạnh phúc. Như vậy thì không thể là quá lời nếu nói rằng
chính sự nhường nhịn tạo nên phẩm giá của một con người.
Tuy nhiên, cạnh tranh hay nhẫn nhịn đều cần có mức độ của nó. Riêng với cạnh
tranh, ta luôn cần phải xác định mục tiêu cạnh tranh là gì. Đừng chỉ vì một chút hiếu thắng
mà mất đi những thứ quý giá. Có rất nhiều vụ tai nạn giao thông xảy ra cũng chỉ vì sự
ganh đua của các tay lái. Một phút thiếu cẩn trọng sẽ khiến con người mất mạng một cách
vô nghĩa. Hơn nữa, cần một sự cạnh tranh công bằng theo đúng nghĩa. Cứ nói thi cử công
bằng, kinh doanh công bằng nhưng thuê người thi hộ hay dùng thuốc kích thích để đạt sản
lượng cao trong sản xuất có phải là một sự công bằng không? Hậu quả cuối cùng lại vào
chính cuộc sống của mình. Ta luôn cần có trách nhiệm với việc làm của mình trong mọi
trường hợp. Còn với việc nhường nhịn, đó không phải là vứt bỏ tất cả. Đừng vì lo sợ
những đàm tiếu của người đời hay mất tự tin vào bản thân mình, hãy biết giữ lại những gì
vốn dĩ là của mình, đừng đánh mất một cách quá dễ dãi.
Trong “Tùy viên thi thoại”, Viên Mai viết: “Làm người không thể không phân biệt
giữa nhu mì và nhu nhược, giữa cứng cỏi và cường bạo”. Sự phân biệt đó sẽ khiến ta sống
ở một trạng thái cân bằng nhất, không bị lệch lạc. Điều đó chỉ có thể có được khi con

năng đó được thể hiện và có ích. Cạnh tranh giúp con người không chỉ tiến bộ mà còn là
một cách khẳng định bản thân mình và giúp con người đạt được những cái đích cao hơn
trong tiến trình phát triển của văn minh nhân loại, giúp cho xã hội tốt đẹp hơn.
Nhưng cũng như câu chuyện về hai con dê qua cầu, đâu phải lúc nào cạnh tranh
cũng là tốt. Đôi khi chúng ta phải nhường nhịn. Không cạnh tranh thì không phát triển,
nhưng không nhường nhịn thì không thành người. Anh em trong một gia đình, mẹ đi chợ
về, có đồng quà tấm bánh mà tranh nhau đến đánh mắng nhau thì không đẹp chút nào. Sau
này lớn lên, bố mẹ đã già, muốn chia cho con cái tài sản, anh em lại tranh giành lẫn nhau,
gia đình tan nát, bố mẹ đau lòng. Lúc ấy, còn đâu gia đình? Anh chẳng còn là anh mà em
cũng chẳng còn là em. Nhường nhịn là cách để nén cái tôi của mình xuống. Mà trong cuộc
sống, khi nhường nhịn đâu phải lúc nào cũng là để nhận phần thiệt về mình. Bởi lẽ ta có
thể nhường nhịn về giá trị vật chất để làm đầy một giá trị khác: giá trị tinh thần tình cảm.
Nhường nhịn sẽ giúp giữ gìn hòa khí, xây đắp nên một mối quan hệ tốt đẹp, tôn trọng lẫn
nhau. Nhường nhịn còn giúp nâng cao phẩm giá con người, làm đẹp mình trong con mắt
người khác. Nhường nhịn những điều nhỏ nhặt trong cuộc sống còn giúp ta tiết kiệm thời
gian và sức lực để tham gia những cuộc cạnh tranh lớn lao hơn.
Đôi khi, trong cuộc sống, trong trường hợp nên cạnh tranh thì người ta lại lùi bước.
Thấy bạn học giỏi, bài của bạn được thày cô khen, thấy bố mẹ ta lúc nào cũng so ta với cô
bé, cậu bé hàng xóm – những điều đó dù rất bình thường thôi lại làm ta tự ái, tự ti về chính
mình để rồi đắm chìm trong mặc cảm. Chính lòng tự ái (chứ không phải tự trọng) của mỗi
người sẽ làm thui chột đi ý chí phấn đấu, cứ để mặc mình kém cỏi, để mặc người hơn