ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

NGUYỄN TẤN ĐỨC

TéI HµNH NGHÒ M£ TÝN, DÞ §OAN
THEO LUËT H×NH Sù VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

NGUYỄN TẤN ĐỨC

TéI HµNH NGHÒ M£ TÝN, DÞ §OAN
THEO LUËT H×NH Sù VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS. TS. ĐỖ NGỌC QUANG

HÀ NỘI - 2015



1.1.1. Khái niệm mê tín, dị đoan .................................................................... 6
1.1.2. Khái niệm hành nghề mê tín, dị đoan ................................................. 11
1.1.3. Khái niệm tội hành nghề mê tín, dị đoan............................................ 13
1.2.

Quy định của Bộ luật hình sự 1999 về Tội hành nghề mê
tín, dị đoan ........................................................................................ 16

1.2.1. Các dấu hiệu pháp lý........................................................................... 16
1.2.2. Chế tài hình sự được áp dụng đối với người phạm tội hành nghề
mê tín, dị đoan .................................................................................... 26
1.2.3. Phân biệt tội hành nghề mê tín dị đoan với xử phạt vi phạm hành
chính về hành nghề mê tín, dị đoan .................................................... 27
Chương 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ
NHỮNG KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT NÂNG CAO ÁP DỤNG
PHÁP LUẬT VỚI TỘI HÀNH NGHỀ MÊ TÍN, DỊ ĐOAN ....... 31
2.1.

Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với tội hành nghề
mê tín, dị đoan ................................................................................... 31


2.1.1. Kết quả đạt được và những tồn tại trong áp dụng pháp luật hình
sự đối với tội hành nghề mê tín, dị đoan trong phạm vi toàn quốc
và tỉnh Đắk Lắk .................................................................................. 31
2.1.2. Những nguyên nhân gây nên những tồn tại trong áp dụng pháp
luật hình sự đối với tội hành nghề mê tín, dị đoan ............................. 44
2.2.

Quan điểm của Đảng, Nhà nước và các kiến nghị, đề xuất nâng

DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu bảng

Tên bảng

Trang

Bảng 2.1. Số liệu vụ án hình sự và số bị cáo các cấp tòa án nhân
dân tỉnh Đắk Lắk đã thụ lý, và đã giải quyết từ năm
2011 đến năm 2014

33

Bảng 2.2. Số liệu vụ án hình sự và số bị cáo các cấp tòa án nhân
dân trong toàn quốc đã thụ lý, và đã giải quyết từ
năm 2010 đến năm 2014

34


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Sự ổn định xã hội luôn là tiền đề cần thiết cho sự phát triển tích cực của
xã hội. Ngày nay, sự ổn định trật tự xã hội còn là một trong những tiêu chí
đánh giá sự văn minh, phát triển của mỗi quốc gia. Để có được an toàn xã hội,
trật tự công cộng, môi trường xã hội lành mạnh, đòi hỏi Nhà nước, các cơ
quan, tổ chức, cá nhân phải có trách nhiệm xây dựng, thực hiện và bảo vệ các
quy tắc, trật tự sinh hoạt chung trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.
Trong những năm gần đây, công cuộc phát triển kinh tế, xã hội của

một bộ phận nhân dân vẫn còn mang tư tưởng lạc hậu dẫn đến phạm tội hoặc
là nạn nhân của tội hành nghề mê tín, dị đoan. Do nhận thức kém, nhiều bệnh
nhân vẫn tin vào phép màu của trò chữa bệnh đồng bóng, bằng bùa chú, lấy
“vong” hay lên đồng. Lợi dụng sự thiếu hiểu biết khoa học của một bộ phận
người dân, một số người đã thực hiện hành vi phạm tội nhằm trục lợi bất
chính đã gây ảnh hưởng không nhỏ đến một bộ phận dân cư.
Tội hành nghề mê tín, dị đoan đã và đang gây nhiều ảnh hưởng xấu
trong xã hội, gây tác hại cho nhiều gia đình, cá nhân, làm lãng phí thời gian,
tiền của, tâm sức. Thậm chí còn xuyên tạc chính sách của Đảng và nhà nước
ta về tự do tín ngưỡng và bài trừ mê tín, dị đoan. Chính sự phát triển của các
loại hình mê tín, dị đoan ngày càng tinh vi đã ảnh hưởng không nhỏ đến trật
tự trị an xã hội, đặc biệt ở các vùng miền mà trình độ dân trí còn thấp. Văn
kiện Đại hội IX của Đảng nhấn mạnh "Tình trạng tham nhũng và sự suy thoái
về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ,
đảng viên đang cản trở việc thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của
Đảng, gây bất bình và giảm lòng tin trong nhân dân.
Trước sự “báo động” về hành vi hành nghề mê tín, dị đoan luôn diễn
biến phức tạp, tác giả chọn đề tài: “Tội hành nghề mê tín, dị đoan theo luật
Hình sự Việt Nam” làm luận văn tốt nghiệp thạc sĩ.

2


2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Hiện nay, các công trình nghiên cứu về tội hành nghệ mê tín, dị đoan là
không, nhiều tập trung ở các sách, giáo trình của các trường đại học cũng như
những bình luận khoa học chung của các luật gia liên quan đến vấn đề này.
Điển hình như một số công trình sau: Đinh Văn Đề, Bình luận khoa học Bộ
luật hình sự - Phần các tội phạm – Tập IX, Nxb Tổng hợp Tp.Hồ Chí Minh,
2006; Phạm Văn Beo, Luật hình sự Việt Nam (Quyển 2), Nxb chính trị quốc

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI HÀNH NGHỀ
MÊ TÍN, DỊ ĐOAN THEO LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
1.1. Các khái niệm có liên quan
1.1.1. Khái niệm mê tín, dị đoan
Trong đời sống xã hội ta hiện nay, mê tín, dị đoan được coi là hiện
tượng có tính phổ biến trong cộng đồng dân cư không chỉ ở Việt Nam, mà
hầu hết tại tất cả các quốc gia trên thế giới. Có ý kiến cho rằng: mê tín, dị
đoan là những hình thức tồn tại đầu tiên trước khi hình thành các tôn giáo.
Trong xã hội công xã nguyên thủy, do trình độ lực lượng sản xuất chưa phát
triển, con người cảm thấy yếu đuối và bất lực trước tự nhiên rộng lớn và bí ẩn.
Vì vậy, họ gán cho tự nhiên những sức mạnh, quyền lực to lớn, thần thánh
hóa sức mạnh đó. Khi xã hội xuất hiện những giai cấp đối kháng, bên cạnh
cảm giác yếu đuối trước sức mạnh của tự nhiên, con người còn cảm thấy bất
lực trước những sức mạnh tự phát của xã hội. Sự yếu kém của trình độ phát
triển lực lượng sản xuất, sự bần cùng về kinh tế, áp bức về chính trị là nguồn
gốc sâu xa của tôn giáo mà ban đầu là hành vi mê tín, dị đoan [19].
Tuy nhiên, cho đến khi hình thành các tôn giáo, thậm chí khi trình độ
phát triển lực lượng sản xuất ngày một nâng cao, kinh tế đã được cải thiện, xã
hội ngày càng trở nên công bằng, dân chủ hơn thì hiện tượng mê tín, dị đoan
không những không giảm, mà cũng lại có xu hướng tăng lên về số lượng
người tin vào những điều không thể giải thích được. Các hành vi mê tín, dị
đoan trong đời sống xã hội vô cùng đa dạng. Có những hành vi theo quan
niệm cá nhân và có những hành vi theo quan niệm của một nhóm người, một
địa phương, một vùng hoặc một cộng đồng dân tộc. Có thể nói mê tín, dị đoan
là một hiện tượng xã hội xuất hiện ở mọi nơi. Những hành vi có tính mê tín,

6


dị đoan thể hiện như: Các hình thức lễ bái, cúng tế, cầu xin: cúng cô hồn,

dám ăn trứng hoặc ăn chuối vì sợ trứng tròn như điểm không, còn vỏ chuối thì
có thể gây ra trượt; một người bị ốm lâu khỏi tự cho mình là bị ma nhập cần
phải cầu khấn, cúng tế; một đôi lứa yêu nhau phải chia tay vì thầy bói phán là
không hợp tuổi; một người ra ngõ gặp phụ nữ liền hủy bỏ cả chuyến đi.v.v….
Vậy, hiểu như thế nào là “mê tín, dị đoan”.
Có rất nhiều cách giải thích khác nhau về mê tín, dị đoan. Theo
Bùi Ngọc trong bài viết “Khoa học và mê tín” đăng trên tạp chí xã hội
học số 2/1985:
Mê tín bao gồm tất cả các dạng thức của chủ nghĩa huyền bí,
từ hoạt động riêng lẻ của các thày mo, thày pháp... đến những tổ
chức thu hút được đông đảo người vào chung một cơ chế chặt chẽ,
từ việc tin vào những điều đơn giản được xem như những định đề
không cần chứng minh đến lòng tin được biện minh bằng những
luận cứ giả khoa học, như tin vài tàn dư trọng nam kinh nữ (ra ngõ
gặp gái), vào những con số mang đến may rủi (số 13), tin vào
những phương thuật (bói toán, đồng cốt, tử vi v.v...) [8].
Theo nghĩa Hán - Việt thì “mê” có nghĩa là mờ tối, u mê; “tín” là tin
tưởng. “Mê tín” là tin tưởng một cách mê muội. “Dị đoan” là những
chuyện dị thường, hoang đường. “Mê tín” và “Dị đoan” được ghép nối để
tạo thành khái niệm “mê tín, dị đoan”. Trong sinh hoạt xã hội hiện nay, rất
ít người sử dụng từ “mê tín” với nguyên nghĩa của nó. Do đó khi ta nói
“mê tín” thì có nghĩa là đề cập đến khái niệm “mê tín, dị đoan”. Cho nên,
“mê tín, dị đoan” là những biểu hiện tin và làm theo những điều phi lý,
phản khoa học, liên quan đến lĩnh vực tâm linh, tinh thần của con người.
Những biểu hiện tin và làm theo đó thường là những hành vi phản văn hóa,
gây tác hại đến bản thân và xã hội.
Các hành vi mê tín, dị đoan thường được biểu hiện dưới những hình

8



biết hay sự sợ hãi và tiêu biểu như sự sùng bái cực đoan các điềm gỡ, bùa
phép, v.v...; những ý niệm, hành động hay nghi lễ phát xuất từ các niềm tin kể
trên; bất cứ những niềm tin vô căn cứ nào, nhất là niềm tin về vấn đề huyền bí
v.v... . Nói chung các mê tín dị đoan có thể được chia ra làm bốn dạng hình
thức sau đây:
- Dạng thứ nhất là những nghi thức, cử chỉ xuất phát từ truyền thống
hay thói quen. Thí dụ như đi xin xâm, hái lộc trong ngày Tết, bói bài, xem chỉ
tay, xem tướng, tử vi, cúng sao giải hạn, đốt giấy tiền vàng bạc trong tang lễ,
nấu cơm canh mời ông bà tổ tiên về dùng, v.v. Tất cả những điều này đều
được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, cha mẹ dạy con cháu làm theo,
người này bắt chước người khác và được thực hành một cách máy móc không
có sự suy nghĩ chính đáng. Đa số những mê tín, dị đoan dưới dạng này
thường được ẩn núp sau danh nghĩa “phong tục cổ truyền” hay ngay cả “tín
ngưỡng dân gian”.
- Dạng thứ hai là những điều tốt lành cũng như những điều kiêng cử.
Nhiều người tin rằng nếu họ làm (hay không làm) những điều này thì sẽ có ảnh
hưởng đến sự thành công (hay thất bại) của những chuyện khác. Thí dụ như
nếu cử hành cưới hỏi, khai trương tiệm quán, xuất hành đi xa, v.v. trong những
ngày “xấu” (mùng năm hay mười bốn hay hăm ba âm lịch) thì cuộc hôn nhân
sẽ lận đận, tiệm quán sẽ ế ẩm, cuộc du hành sẽ gặp trắc trở, v.v. Trái lại nếu lựa
ngày “hạp” và giờ “tốt” (như “giờ hoàng đạo”) thì vợ chồng sẽ hạnh phúc, làm
ăn phát đạt, chuyến đi sẽ an toàn dễ dàng, v.v. Những thí dụ tương tự khác như
cất nhà phải theo đúng phép phong thủy, lựa người “mở hàng” buổi sáng, vợ
chồng cần phải “hạp” tuổi, không được mở dù trong nhà, v.v.
- Dạng thứ ba là những điềm tiên báo: điềm gỡ cũng như điềm tốt. Thí
dụ nhiều người tin rằng có chim cú đến nhà là điềm sắp có người chết, gương
vỡ sẽ xui xẻo 7 năm, mắt trái giựt là sắp có chuyện đáng lo, gặp mèo đen đi

10

11


và mê tín, dị đoan rất gần gũi với nhau và có những điểm giống nhau và khác
nhau. Điểm giống nhau cơ bản giữa tín ngưỡng dân gian với mê tín, dị đoan
là tin vào những điều mà mắt mình không trông rõ, tai mình không nghe thấy
thân hình và giọng nói của đấng thiêng liêng và của đối tượng thờ cúng.
Chính sự tin này đã điều chỉnh hành vi ứng xử giữa con người với con người,
giữa con người với xã hội, với cộng đồng, điều chỉnh hành vi ứng xử trong
gia đình trên cơ sở những tín điều mà người ta tin theo và noi theo tấm gương
sáng của những đấng bậc và những đối tượng tôn thờ trong các loại hình tín
ngưỡng và trong mê tín, dị đoan. Tuy nhiên sự khác nhau cơ bản giữa tín
ngưỡng dân gian với hoạt động mê tín, dị đoan ở chỗ:
- Nếu sinh hoạt tín ngưỡng có mục đích là thể hiện nhu cầu của đời
sống tinh thần, đời sống tâm linh thì người hoạt động mê tín, dị đoan lấy mục
đích kiếm tiền là chính. Người hoạt động trong lĩnh vực này chỉ làm việc với
khách hàng khi có tiền;
- Nếu trong lĩnh vực sinh hoạt tín ngưỡng, không có ai làm việc chuyên
nghiệp hay bán chuyên nghiệp, thì những người hoạt động mê tín, dị đoan hầu
hết là hoạt động bán chuyên nghiệp hoặc chuyên nghiệp. Nhiều người sống và
gây dựng cơ nghiệp bằng nghề này;
- Nếu sinh hoạt tín ngưỡng có cơ sở thờ tự riêng (đình, từ đường,
miếu,…) thì những người hoạt động mê tín, dị đoan thường phải lợi dụng một
không gian nào đó của những cơ sở thờ tự của tín ngưỡng dân gian để hành
nghề hoặc hành nghề tại tư gia.
- Nếu những người có sinh hoạt tín ngưỡng thường sinh hoạt định
kỳ tại cơ sở thờ tự (ngày mùng Một, ngày rằm âm lịch hàng tháng ra đình
làm lễ Thánh; hàng năm đến ngày giỗ bố mẹ ông bà, phải làm giỗ,…) thì
những người hoạt động mê tín, dị đoan hoạt động không định kỳ, vì người
đi xem bói chỉ gặp thầy bói khi trong nhà có việc bất thường xảy ra (mất

xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm

13


chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an
toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức
khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của
công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa,
tội hành nghề mê tín, dị đoan xâm phạm vào quan hệ xã hội được Luật hình sự
bảo vệ, đó là trật tự công cộng. Sở dĩ xác định tội hành nghề mê tín, dị đoan xâm
phạm vào trật tự công cộng vì người phạm tội đã có hành vi bói toán, đồng bóng
hoặc các hình thức mê tín, dị đoan khác gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị
xử phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xoá
án tích mà còn vi phạm.
Hành vi hành nghề bói toán, đồng bóng hoặc các hình thức mê tín, dị
đoan khác đều đưa ra những điều không có thật, trái với quan điểm của Chủ
nghĩa Mác – Lê Nin về thế giới quan, nhân sinh quan. Những hành vi này
tồn tại trong xã hội sẽ làm cho một bộ phận cán bộ, đảng viên, nhân dân
từng bước phủ nhận thế giới quan duy vật biện chứng, làm cho hệ tư tưởng
Mác - Lênin và các phát kiến khoa học tiến bộ có nguy cơ bị đẩy lùi. Người
có hành vi hành nghề mê tín, dị đoan tạo nên những niềm tin mù quáng vào
một thế giới siêu nhiên, vào sự quyết định và chi phối của thần tiên, ma quỷ
sẽ thay chỗ cho mọi niềm tin khác, trong đó có cả niềm tin vào sức mạnh
bản thân con người. Chính niềm tin mù quáng sẽ làm cho con người mất đi
sức mạnh cải tạo thế giới tự nhiên; làm cho xã hội mất đi động lực phát triển
- đó là ý chí đấu tranh của con người. Việc đặt niềm tin vào bói toán, đồng
bóng hoặc các hình thức mê tín, dị đoan khác sẽ làm cho xã hội ngừng phát
triển; con người không được giải phóng và luôn sống trong hoang mang, sợ
hãi trước những ảo tưởng về thế lực siêu nhiên, hoang đường. Đây chính là

lợi nhuận mà dựa trên cơ sở dịch lý âm dương. Nhiều gia đình, nhiều vùng,
địa phương lâm vào tình trạng đình đốn cũng vì quan niệm ngày giờ tốt xấu
trong kỳ thu hoạch... những vấn đề này đã gây nhiều sự thất thoát lớn trong

15


việc tích lũy nhằm phát triển nền kinh tế quốc dân. Nó làm cho nhân dân thì
tổn hại kinh tế, còn nhà nước bị thất thu. Trong đời sống sinh hoạt xã hội
hàng ngày, mê tín, dị đoan gây nên những lãng phí, bất ổn, đau thương, mất
mát của nhân dân. Đó là sự cúng tế, cầu xin linh đình, đốt thải tiền bạc, vàng
mã... vừa tốn kém vừa gây ô nhiễm môi trường; sự tổn hại về thể xác và tinh
thần khi tin và chữa bệnh ở các thày mo; sự chia lìa của đôi lứa yêu nhau
thật lòng nhưng bị bố mẹ ngăn cấm vì tin vào lời phán của thày bói; sự nghi
kỵ, hiềm khích thù hằn dẫn đến chém giết lẫn nhau vì những quan niệm mê
tín... Những điều đó làm cho tính nhân đạo xã hội chủ nghĩa bị loại bỏ, thay
vào đó là những sự độc ác, ích kỷ, hẹp hòi diễn ra giữa những cá nhân trong
cộng đồng [19].
Tuy nhiên, người thực hiện hành vi hàng nghề mê tín, dị đoan không có
mong muốn gây hậu quả nghiêm trọng cho xã hội. Hậu quả nghiêm trọng cho
xã hội xảy ra nằm ngoài ý muốn chủ quan của họ. Chính vì sự nguy hiểm của
hành vi hành nghề mê tín, dị đoan gây hậu quả nghiêm trọng mà luật hình sự
mới quy định về tội hành nghề mê tín, dị đoan để đấu tranh, từng bước loại bỏ
hiện tượng xã hội tiêu cực này khỏi đời sống xã hội.
Từ sự phân tích trên có thể hiểu, tội hành nghề mê tín, dị đoan là hành
vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật hình sự, do người có năng
lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách vô ý, xâm phạm vào nền tảng tư
tưởng xã hội chủ nghĩa gây mất trật tự an toàn xã hội, cần phải bị xử lý bằng
các hình phạt hình sự.
1.2. Quy định của Bộ luật hình sự 1999 về Tội hành nghề mê tín, dị đoan

quan hệ con người, tạo ra trên đất nước ta đời sống tinh thần cao đẹp, trình
độ dân trí cao, khoa học phát triển, phục vụ đắc lực sự nghiệp công nghiệp
hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh, tiến bước vững chắc lên chủ nghĩa xã hội. Việc xâm hại đến
trật tự xã hội, nếp sống văn minh xã hội chủ nghĩa có thể gây nên đảo lộn

17


xã hội, làm cho con người tin vào những điều nhảm nhí làm ảnh hưởng đến
cuộc sống của nhân dân.
Thứ hai, mặt khách quan của tội hành nghề mê tín, dị đoan
Mặt khách quan của tội phạm thể hiện bằng hành vi nguy hiểm cho xã
hội hậu quả nguy hiểm cho xã hội và giữa hành vi và hậu quả có mối quan hệ
nhân quả.
BLHS quy định: “Người nào dùng bói toán, đồng bóng hoặc các
hình thức mê tín, dị đoan khác gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử
phạt hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xoá
án tích mà còn vi phạm” [10, Điều 247]. Như vậy, những dấu hiệu khách
quan của tội phạm này thể hiện:
- Hành vi bói toán: Bói toán là đoán về quá khứ và tương lai. Có nhiều
kiểu bói như: vào xem hài chèo đang diễn, gặp hồi vui thì cho là vận may, gặp
hồi buồn thì cho là vận xấu (bói chèo); đoán quẻ trong kinh dịch (bói dịch);
gieo quẻ bằng ba đồng tiền (bói gieo, bói quẻ); mở truyện Kiều ra, rồi căn cứ
vào cảnh tả trong một số câu trong truyện mà đoán hay hoặc dở (bói Kiều);
xem các nét trên mai con rùa để đoán điều hay dở (bói rùa); căn cứ vào ngày
tháng năm sinh, vào chỉ tay, lông mày, nốt ruồi hoặc các đặc điểm khác trên cơ
thể để đoán số mệnh (bói số); rút thẻ rồi căn cứ vào các bài thơ, đoạn văn ghi
sẵn trong số thẻ rồi đoán (bói thẻ) v.v... . Ngoài ra còn có những hành vi như
bói dáng người, bói chỉ tay, bói chân gà, bói mai rùa, bói chữ viết, bói chữ ký,