ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ YẾU TỐ ĐẾN VIỆC SỬ DỤNG
PHỤ PHẨM NÔNG NGHIỆP CHO GIA SÚC NHAI LẠI Ở QUẢNG NGÃI
Nguyễn Xuân Bả, Nguyễn Hữu Văn
Lê Đình Phùng, Lê Văn Phước
Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế
Đinh Văn Dũng, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế
Nguyễn Hữu Nguyên, Trung Tâm Khuyến Nông tỉnh Quảng Ngãi
Bùi Quang Tuấn, Trường Đại học Nông Nghiệp 1 Hà Nội
TÓM TẮT
Mục đích chính của nghiên cứu này là xác định ảnh hưởng của một số yếu tố
đến việc sử dụng phụ phẩm nông nghiệp cho gia súc nhai lại ở nông hộ Quảng Ngãi.
Tổng cộng 181 hộ chăn nuôi gia súc nhai lại đại diện cho các vùng sinh thái khác
nhau của tỉnh Quảng Ngãi được điều tra bằng bản câu hỏi chuẩn. Các thông tin thu
thập bao gồm: tình hình chăn nuôi, tỷ lệ sử dụng các nguồn phụ phẩm và ảnh hưởng
của một số yếu tố đến sử dụng phụ phẩm nông nghiệp cho gia súc nhai lại. Kết quả
nghiên cứu cho thấy rằng chăn nuôi gia súc nhai lại ở Quảng Ngãi chủ yếu là qui mô
nhỏ với hơn 70% số hộ có quy mô ≤ 4 con, mục đích chăn nuôi chủ yếu là tận dụng
(60,87%), phương thức chăn nuôi kết hợp giữa chăn thả và bổ sung thức ăn tại
chuồng chiếm 59,67%. Khoảng 77% hộ chăn nuôi thiếu thức ăn cho gia súc nhai lại
trong khoảng 2-3 tháng. Các nông hộ đã có những nỗ lực nhưng tình trạng thiếu thức
ăn thô vào mùa mưa vẫn còn khá phổ biến. Hiện có đến 97,79% số hộ chăn nuôi có
sử dụng các phụ phế phẩm nông nghiệp làm thức ăn cho gia súc nhai lại. Các yếu tố
nghiên cứu: trình độ chủ hộ, quy mô nuôi, phương thức chăn nuôi và điều kiện kinh tế


hộ không ảnh hưởng đến tỷ lệ hộ sử dụng và tỷ lệ hộ chế biến phụ phẩm nông nghiệp
cho gia súc nhai lại (P >0,05).
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Nguồn thức ăn chính cho đàn gia súc nhai lại ở khu vực miền Trung nước ta nói
chung và Quảng Ngãi nói riêng chủ yếu dựa vào cỏ tự nhiên và phế phụ phẩm nông
nghiệp giàu xơ (Ba và cs, 2005). Diện tích đồng cỏ hạn chế nên gia súc nhai lại chủ

phiếu điều tra đã chuẩn hóa. Các xã đại diện cho các vùng sinh thái với mức độ phát
triển chăn nuôi gia súc nhai lại khác nhau của tỉnh được chọn là Ba Động (miền núi),
Tịnh Trà (Trung du), và Tịnh Ấn Tây (đồng bằng). Mỗi xã chọn ngẫu nhiên khoảng 60
hộ có chăn nuôi gia súc nhai lại để phỏng vấn. Người phỏng vấn được tập huấn trước
về phương pháp phỏng vấn.
Thông tin phỏng vấn được quản lý bằng EXCEL 2003 và được xử lý thống kê
bằng phần mềm SPSS 12. Hai phép phân tích cơ bản là thống kê mô tả và kiểm tra khi
bình phương. Kiểm tra khi bình phương được sử dụng để kiểm tra sự phụ thuộc của tỷ
lệ sử dụng và chế biến phụ phẩm lên các yếu tố như quy mô nuôi, mục đích nuôi, điều
kiện kinh tế, trình độ của chủ hộ.
III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1. Một số nét về tình hình chăn nuôi gia súc nhai lại của các hộ điều tra ở
Quảng Ngãi
Kết quả điều tra 181 hộ chăn nuôi gia súc nhai lại ở 3 xã thuộc tỉnh Quảng Ngãi
cho thấy chăn nuôi gia súc nhai lại (bao gồm trâu, bò và dê) phổ biến là qui mô nhỏ


(bảng 1). Số hộ nuôi qui mô 3-4 con chiếm tỉ lệ cao, rất ít hộ nuôi với qui mô 1 con
hoặc lớn hơn 7 con. Những hộ nuôi 1 con thường là những hộ nghèo bắt đầu nuôi bò
từ các nguồn vốn ưu đãi. Chăn nuôi qui mô lớn (> 7) chỉ thấy ở một số hộ vùng miền
núi.
Bảng 1: Quy mô chăn nuôi gia súc nhai lại ở các hộ điều tra

Quy mô nuôi

Số hộ

Tỷ lệ

(con/hộ)


20

11,05

≥8

6

3,31

Các nông hộ ở miền Trung nói chung, Quảng Ngãi nói riêng thì đa số đều khó
có đủ điều kiện về đất đai và vốn để mở rộng qui mô chăn nuôi gia súc nhai lại. Vì thế,
sự tồn tại của hình thức chăn nuôi qui mô nhỏ là tất yếu: vừa sử dụng nguồn thức ăn
sẵn có, tận dụng công lao động, tạo nguồn phân bón hữu cơ và tăng thu nhập cho gia
đình.


Bảng 2: Mục đích chăn nuôi gia súc nhai lại của các nông hộ điều tra

Trâu Bò
Mục đích

Dê

Số hộ

Tỷ lệ

Số hộ


65

35,33

0

0

Tận dụng

Chăn nuôi trâu bò mục đích tận dụng vẫn chiếm ưu thế. Riêng các hộ nuôi dê
thì hoàn toàn là với mục đích kinh doanh. Điều cần lưu ý là trong tổng số 181 hộ điều
tra, chỉ có 2 hộ chăn nuôi dê. Do vậy, tỷ lệ 100% hộ nuôi dê với mục đích kinh doanh
có thể chưa phản ánh thực bản chất của quần thể. Phần đông nông hộ chăn nuôi tận
dụng sẽ là một trở ngại lớn cho các hoạt động nhằm mục tiêu tăng năng suất, chất
lượng và hiệu quả kinh tế. Vì thế, cần có phương pháp tiếp cận phù hợp để lựa chọn
những kỹ thuật thích ứng với khả năng đầu tư, áp dụng và đáp ứng nhu cầu của nông
hộ.
Trong chăn nuôi gia súc nhai lại, cùng với sự phát triển nhanh về số lượng đầu
con và dịch chuyển hướng sản xuất từ tận dụng sang kinh doanh, phương thức chăn
nuôi cũng có thay đổi từ chăn thả tự do sang nuôi nhốt. Cụ thể về tỉ lệ hộ lựa chọn các
phương thức chăn nuôi khác nhau được trình bày ở bảng 3. Kết quả bảng 3 cho thấy đã
có hơn 1/3 số hộ nuôi bò theo phương thức nuôi nhốt là chủ yếu, nuôi chăn thả không
bổ sung chỉ chiếm tỉ lệ rất thấp (6,63%). Đây chính là một sự khác biệt cơ bản trong


chăn nuôi gia súc nhai lại hiện nay so với truyền thống trước đây. Điều này, không
những phản ánh tình trạng các bãi chăn thả bị thu hẹp, sự khan hiếm dần nguồn thức
ăn tự nhiên; mà còn cho thấy sự lựa chọn chăn nuôi gia súc nhai lại với qui mô nhỏ ở

lượng lao động thực hiện chăn dắt trâu bò chủ yếu là lao động phụ, trong đó có nhiều
em là học sinh phổ thông. Vì thế, chiến lược thúc đẩy sự phát triển của phương thức
nuôi nhốt còn có ý nghĩa xã hội quan trọng, nhằm góp phần giảm lao động trẻ em và
nâng cao chất lượng học tập. Thực hiện chăn nuôi gia súc nhai lại theo phương thức
nụôi nhốt sẽ tiện lợi cho việc lai tạo giống, kiểm soát dịch bệnh và chăm sóc; nhưng
chắc rằng cần nhiều hơn về lượng thức ăn để cung cấp cho gia súc và khi không đảm
bảo khẩu phần ăn thì tất yếu sẽ dẫn đến những kết quả ngoài mong muốn. Vì thế, một
vấn đề lớn đặt ra là làm thế nào có đủ số lượng và chất lượng thức ăn để thoả mãn nhu
cầu của gia súc, đồng thời chi phí cho một đơn vị sản phẩm là có thể chấp nhận được.


Trong thực tế sản xuất, không phải tất cả các nông hộ đều giải quyết tốt việc
cung cấp thức ăn cho đàn gia súc của mình. Kết quả điều tra cho thấy có 70,7% số hộ
(128/181 hộ) thiếu thức ăn thô cung cấp cho vật nuôi (bảng 4).
Bảng 4: Tình trạng thiếu thức ăn cho gia súc nhai lại ở các hộ điều tra

Trong đó số hộ
Số tháng
thiếu TA
(tháng)

Số hộ
(hộ)

Tỉ lệ
Thiếu vào

Thiếu vào

Thiếu cả


1

2

2

3,91

4

11

1

7

3

8,59

3

60

4

53

3


12

106

10

100

Phần đông các hộ thiếu thức ăn cho chăn nuôi gia súc nhai lại trong khoảng thời
gian từ 2-3 tháng (chiếm 76,57%) và mùa thiếu thức ăn chủ yếu là mùa mưa (chiếm


82,8%). Thời điểm thiếu thức ăn thô trong mùa khô tập trung vào tháng 5-6 và mùa
mưa là tháng 10-11 hàng năm. Những thời điểm này đối với sản xuất ngành trồng trọt
là giai đoạn đã thu hoạch xong và gieo trồng cho vụ tới, và không có các phụ phẩm
(ngọn lá) hoặc sản phẩm kết hợp (cỏ tự nhiên ngoài đồng bãi) có thể tận dụng để chăn
nuôi gia súc nhai lại. Mặt khác, vào mùa mưa thì sản lượng cỏ trồng giảm đáng kể đối
với giống cỏ trồng phổ biến là cỏ Voi.
Đối với nông hộ, trong tình trạng thiếu thức ăn thô đã có những cách giải quyết
khác nhau nhằm duy trì đàn gia súc, các biện pháp thực hiện của 128 nông hộ thiếu
thức ăn thô được mô tả ở bảng 5. Khi thiếu thức ăn thô bình quân mỗi nông hộ thường
có hơn 2 cách giải quyết, trong đó trồng cỏ và cắt thêm cỏ tự nhiên là cách được nhiều
nông hộ thực hiện, việc dự trữ và mua thêm thức ăn chưa được đa số hộ quan tâm, đặc
biệt có một số nông hộ (chiếm 27,34%) giải quyết theo hướng thiếu tích cực là cho ăn
ít đi.
Bảng 5: Cách giải quyết thiếu thức ăn thô cho đàn gia súc nhai lại của các hộ điều tra

Số hộ


Cách giải quyết


Cho ăn ít đi

35

27,34

Khi tìm hiểu từng cách giải quyết của nông hộ, chúng tôi ghi nhận được: Cỏ
trồng được nông hộ chú trọng là cỏ Voi và cỏ Sả, bên cạnh tận dụng đất vườn, ven đê
... nhiều hộ đã mạnh dạn chuyển một phần diện tích đất canh tác cây trồng sang trồng
cỏ. Cỏ tự nhiên chủ yếu khai thác ở đồng bãi trong thời kỳ cây trồng đang sinh trưởng.
Loại thức ăn thô các nông hộ mua thêm và dự trữ chủ yếu là rơm khô.
Với đặc thù của vùng Quảng Ngãi, tuy bình quân diện tích canh tác/hộ thấp
nhưng canh tác cây trồng ở nông hộ là khá đa dạng. Trong đó, các cây chủ lực là lúa,
bắp, mì, mía và lạc. Phụ phẩm của các cây trồng này đã tạo nên nguồn thức ăn đáng kể
cho gia súc nhai lại. Tuy nhiên, số lượng sẵn có và sử dụng nó vào chăn nuôi có sự
khác nhau, kết quả điều tra về tỷ lệ sử dụng các nguồn phụ phẩm nông nghiệp trong
chăn nuôi được trình bày ở bảng 6.
Bảng 6: Tỷ lệ sử dụng nguồn phụ phẩm nông trong chăn nuôi của các hộ điều tra

Số hộ
Loại phụ
phẩm

Thân lá cây
ngô

Tỷ lệ


(%)

(tấn/hộ/năm)

175

96,69

70

38,67

sử
dụng
(hộ)

Rơm lúa

KL phụ

Tỷ lệ hộ


Ngọn lá mía

22

12,15


Khối lượng sẵn có và việc sử dụng các nguồn phụ phẩm để làm thức ăn cho gia
súc nhai lại ở nông hộ có sự khác biệt lớn. Chỉ trừ ngọn lá sắn không được sử dụng vì
sợ gia súc bị ngộ độc, các loại phụ phẩm cây trồng khác đều được nông hộ sử dụng
làm thức ăn cho gia súc. Rơm lúa là loại có khối lượng lớn nhất và được nhiều hộ sử
dụng nhất (96,69%). Ngọn lá mía tuy khối lượng xếp vị trí thứ 2, nhưng số hộ có sử
dụng và tỉ lệ sử dụng làm thức ăn là thấp nhất. Thân lá cây ngô sau thu hoạch thì khối
lượng ít nhất và có tỉ lệ sử dụng cao nhất (93,75%). Ngọn lá lạc có khối lượng khá lớn
(xếp thứ 3) nhưng tỉ lệ sử dụng chưa nhiều (34,43%). Rơm lúa tuy chưa được sử dụng
triệt để như thân lá ngô, nhưng với tỉ lệ sử dụng là 72,43% thì cao hơn rất nhiều so với
kết quả điều tra của Đào Lệ Hằng (2007) ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông
Cửu Long - chỉ có khoảng 5% số lượng rơm sử dụng làm thức ăn cho gia súc.
Các loại phụ phẩm cây trồng ngoài lúa (thân lá cây ngô sau thu hoạch, ngọn lá
mía và dây lá lạc) được các nông hộ sử dụng chủ yếu là cho gia súc ăn dạng tươi. Chỉ
có riêng cây ngô được thu hoạch dần nên tỉ lệ sử dụng cao, còn ngọn lá mía và cây lạc
thì thu hoạch đồng loạt.
Như vậy, một khối lượng lớn nguồn phế phụ phẩm nông nghiệp dùng làm thức
ăn cho gia súc nhai lại đã bị lãng phí, trong đó có những loại nguyên liệu có giá trị
dinh dưỡng cao (thân lá lạc và ngọn lá sắn). Tuy rằng, các loại phụ phẩm cây trồng có
tính mùa vụ và kích thước cồng kềnh, nhưng nếu nông hộ thực hiện các biện pháp chế
biến, dự trữ thì chắc rằng sẽ góp phần giải quyết tình trạng thiếu thức ăn thô cho gia
súc.


3.2. Ảnh hưởng của một số yếu tố đến việc sử dụng phụ phẩm nông cho gia
súc nhai lại
*Trình độ học vấn của chủ hộ
Trình độ học vấn liên quan đến khả năng tiếp nhận thông tin và quyết định hành
động của mỗi con người. Các nông hộ chăn nuôi gia súc nhai lại trong diện điều tra
thuộc 3 nhóm học vấn khác nhau. Kết quả về ảnh hưởng của trình độ văn hóa đến sử
dụng phụ phẩm nông nghiệp được trình bày ở bảng 7.

62

96,88

2

3,12

Trung học cơ sở

79

77

97,47

7

8,86

31

31

100

0

0



0

0

3–5

114

113

99,12

6

5,26

≥6

24

23

95,83

3

13,64

Phương thức chăn nuôi


97,22

9

8,33

61

61

100

0

-

Mức kinh tế hộ

Hộ nghèo

27

25

92,59

0

-

Trong phạm vi số hộ điều tra, hiện đang tồn tại 3 phương thức chăn nuôi trâu
bò: chăn thả không bổ sung, chăn thả có bổ sung thức ăn tại chuồng và nuôi nhốt. Tỉ lệ
hộ sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn cho gia súc thì phương thức nuôi nhốt
là cao nhất, tiếp đến là phương thức nuôi chăn thả có bổ sung thức ăn và thấp nhất là
phương thức nuôi chăn thả không có bổ sung (100%, 97,22% và 91,67%), nhưng sự
sai khác này chưa có ý nghĩa thống kê (P >0,05).
* Mức kinh tế hộ: Trong sản xuất nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng,
thường gắn với mỗi điều kiện kinh tế thì nông hộ có sự lựa chọn một cách làm thích
ứng. Nhưng cũng có những trường hợp ngoại lệ, bởi có nhiều yếu tố tác động đến
cách thức hành động của nông hộ. Tỉ lệ hộ sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn


cho gia súc nhai lại ở 2 nhóm không chênh lệch nhiều, nhưng về việc chế biến rơm thì
chỉ có nhóm hộ có mức kinh tế từ trung bình trở lên thực hiện.
Hầu hết các nông hộ chăn nuôi gia súc nhai lại đều có canh tác cây trồng, nên
nguồn phụ phẩm là sẵn có. Tuy nhiên, các nông hộ có mức kinh tế khá hơn thường
chăm sóc nuôi dưỡng gia súc chu đáo hơn để chăn nuôi đạt hiệu quả cao, nên họ quan
tâm hơn đến nguồn phụ phẩm nhằm có nhiều thức ăn cho gia súc và giảm chi phí sản
xuất. Vì thế, tỉ lệ hộ có mức kinh tế từ trung bình trở lên sử dụng phụ phẩm nông
nghiệp làm thức ăn cho gia súc có cao hơn so với hộ nghèo.
IV. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng chăn nuôi gia súc nhai lại ở Quảng Ngãi chủ
yếu là chăn nuôi qui mô nhỏ với hơn 70% số hộ có quy mô ≤ 4 con, mục đích chăn
nuôi chủ yếu là tận dụng (60,87%), phương thức chăn nuôi kết hợp giữa chăn thả và
bổ sung thức ăn tại chuồng chiếm 59,67%. Khoảng 77% các hộ chăn nuôi thiếu thức
ăn cho gia súc nhai lại trong khoảng 2-3 tháng. Các nông hộ đã có những nỗ lực nhưng
tình trạng thiếu thức ăn thô vào mùa mưa vẫn còn khá phổ biến. Hiện có đến 97,79%
số hộ (177/181 hộ) chăn nuôi có sử dụng các phụ phế phẩm nông nghiệp làm thức ăn
cho gia súc nhai lại. Các yếu tố nghiên cứu: trình độ chủ hộ, quy mô nuôi, phương
thức chăn nuôi và điều kiện kinh tế xã hội không ảnh hưởng đến tỷ lệ hộ sử dụng và



consisted of ruminant production situations, the use of raw and processed agricultural
by-products, and the

factors affecting the use of agricultural by-products for

ruminants. Results show that more than 70% surveyed households kept ruminants with
a small scale. Ruminants were fed based on exploiting local resources (60.87%). More
than 77% households were short of feed for ruminants from 2 to 3 months. About
97,79% surveyed households used agricultural by-products as feed for ruminants.
Studied factor including: education of the householder, ruminant herd scale,
production system, and living standard did not affect the percentage of households
using raw and processed agricultural by products as a feed resource for ruminants (P
>0,05).