BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

TRẦN VĂN QUANG

QUẢN LÍ ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI – 2015


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

TRẦN VĂN QUANG

QUẢN LÍ ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
Chuyên ngành

: Quản lí giáo dục

Mã số

: 62 14 01 14

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THPT Phan Châu Trinh, THPT Phan Thành Tài và các trường Trung học phổ
thông trên địa bàn thành phố Đà Nẵng đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho
tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành khóa học và luận án.
Tôi xin cám ơn đồng nghiệp, bạn bè, những người đã chia sẻ, động viên
để tôi có thêm nghị lực, học hỏi thêm kiến thức, kinh nghiệm trong quá trình
nghiên cứu và hoàn thành luận án.
Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình và những người thân yêu.
Sự động viên, khích lệ và ủng hộ thầm lặng của mọi người thực sự có ý nghĩa
và giá trị to lớn để tôi hoàn thành đề tài nghiên cứu này.

Tác giả luận án

Trần Văn Quang


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT....................................................................... i
DANH MỤC CÁC BẢNG ....................................................................................... ii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ ................................................................................. iv
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài ................................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu .........................................................................................4
3. Khách thể nghiên cứu........................................................................................4
4. Đối tượng nghiên cứu .......................................................................................4
5. Giả thuyết khoa học ..........................................................................................4
6. Nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................................4
7. Giới hạn phạm vi nghiên cứu ............................................................................5
8. Phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu .........................................5

trƣờng trung học phổ thông ...................................................................................55
1.5.1. Tiếp cận theo chức năng và đối tượng quản lí ..........................................55
1.5.2. Tiếp cận đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng
lực học sinh .........................................................................................................56
1.6. Nội dung quản lí đổi mới phƣơng pháp dạy học ở trƣờng trung học phổ
thông của hiệu trƣởng .............................................................................................56
1.6.1. Nâng cao nhận thức, thay đổi tư duy về đổi mới phương pháp dạy học ..56
1.6.2. Lập kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học ...........................................58
1.6.3. Tổ chức bộ máy quản lí đổi mới phương pháp dạy học ...........................59
1.6.4. Chỉ đạo thực hiện các hoạt động đổi mới phương pháp dạy học của giáo
viên và học sinh ...................................................................................................60
1.6.5. Tổ chức bồi dưỡng phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng
lực học sinh cho giáo viên ...................................................................................64
1.6.6. Quản lí ứng dụng công nghệ thông tin, đảm bảo cơ sở vật chất, trang thiết
bị phục vụ đổi mới phương pháp dạy học ...........................................................65
1.6.7. Kiểm tra, đánh giá thực hiện đổi mới phương pháp dạy học ....................67


1.6.8. Tạo cơ chế thúc đẩy, tạo động lực thực hiện đổi mới phương pháp
dạy học ................................................................................................................68
1.7. Các yếu tố ảnh hƣởng đến quản lí đổi mới phƣơng pháp dạy học ở trƣờng
trung học phổ thông ................................................................................................71
1.7.1. Các tếu tố khách quan ...............................................................................71
1.7.2. Các yếu tố chủ quan ..................................................................................73
KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 ........................................................................................77
CHƢƠNG 2. THỰC TRẠNG QUẢN LÍ ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP DẠY
HỌC Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG ..78
2.1. Khái quát về điều kiện tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội và giáo dục của
thành phố Đà Nẵng .................................................................................................78
2.1.1. Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên của thành phố Đà Nẵng ......................78

2.5.7. Quản lí ứng dụng công nghệ thông tin, cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy
học phục vụ cho thực hiện đổi mới phương pháp dạy học ...............................117
2.5.8. Kiểm tra, đánh giá thực hiện đổi mới phương pháp dạy học ..................121
2.5.9. Tạo cơ chế thúc đẩy, tạo động lực thực hiện đổi mới phương pháp
dạy học ..............................................................................................................124
2.6. Đánh giá thực trạng quản lí đổi mới phƣơng pháp dạy học ở trƣờng trung
học phổ thông thành phố Đà Nẵng ......................................................................126
2.6.1. Những điểm mạnh ...................................................................................126
2.6.2. Những điểm yếu ......................................................................................127
2.6.3. Cơ hội và thách thức ...............................................................................128
KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 ......................................................................................129
CHƢƠNG 3. BIỆN PHÁP QUẢN LÍ ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG...........131
3.1. Định hƣớng đề xuất biện pháp ......................................................................131
3.1.1. Định hướng đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục Việt Nam ........131
3.1.2. Chiến lược phát triển giáo dục - đào tạo Việt Nam 2011 - 2020 ............133
3.1.3. Định hướng phát triển giáo dục - đào tạo của thành phố Đà Nẵng đến năm
2020 ...................................................................................................................134
3.2. Nguyên tắc đề xuất biện pháp .......................................................................135


3.2.1. Đảm bảo tính mục đích ...........................................................................135
3.2.2. Đảm bảo tính hiệu quả ............................................................................137
3.2.3. Đảm bảo tính hệ thống ............................................................................137
3.2.4. Đảm bảo tính đồng bộ .............................................................................138
3.2.5. Đảm bảo tính thực tiễn và khả thi ...........................................................138
3.3. Đề xuất các nhóm biện pháp quản lí đổi mới phƣơng pháp dạy học ở
trƣờng trung học phổ thông thành phố Đà Nẵng ..............................................139
3.3.1. Nhóm biện pháp lập kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học................139
3.3.2. Nhóm biện pháp nâng cao nhận thức và năng lực đổi mới phương pháp

Ban chấp hành trung ương

CBQL

:

Cán bộ quản lí

CNTT

:

Công nghệ thông tin

CSTĐ

:

Chiến sĩ thi đua

CSVC

:

Cơ sở vật chất

Đ

:


Học sinh

KTĐG

:

Kiểm tra đánh giá

PPDH

:

Phương pháp dạy học

QLGD

:

Quản lí giáo dục

SL

:

Số lượng

THPT

:


Số
hiệu

Tên bảng

Trang

bảng
2.1

Thống kê kết quả hai mặt giáo dục

83

2.2

Kết quả tốt nghiệp THPT của thành phố Đà Nẵng

83

2.3

Kết quả xếp loại giáo viên THPT

84

2.4

Kết quả giáo viên đạt danh hiệu chiến sĩ thi đua cơ sở


mới PPDH ở trường THPT
Quản lí nâng cao nhận thức về đổi mới PPDH
Quản lí xây dựng kế hoạch đổi mới PPDH của tổ chuyên môn
và cá nhân

95
96
99
102
104

2.13

Mức độ tổ chức bộ máy chỉ đạo hoạt động đổi mới PPDH

106

2.14

Quản lí xây dựng Quy chế hoạt động tổ chuyên môn

108

2.15

Quản lí tổ chuyên môn và giáo viên đổi mới PPDH

111

2.16

iii

Số
hiệu

Tên bảng

Trang

bảng
3.2

Mẫu kế hoạch thao giảng tập trung năm học

168

3.3

Kế hoạch kiểm tra hoạt động tổ chuyên môn về đổi mới PPDH

171

3.4

Đánh giá về tính cấp thiết và khả thi của các biện pháp

183

3.5



DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Số hiệu

Tên biểu đồ

biểu đồ
2.1

Quan niệm về đổi mới phương pháp dạy học

Trang
94

Nhận thức về tầm quan trọng và sự cần thiết của đổi mới
2.2

phương pháp dạy học

95

2.3

Thực trạng thực hiện đổi mới phương pháp dạy học

98

Nhận thức về tầm quan trọng và ý nghĩa của hoạt động
2.4


Quản lí tổ chuyên môn và giáo viên thực hiện đổi mới
2.9

phương pháp dạy học

113

Tổ chức, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ năng về
2.10

đổi mới phương pháp dạy học

116

Quản lí cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, công nghệ thông
2.11

tin phục vụ đổi mới phương pháp dạy học

118

Quản lí công tác kiểm tra, đánh giá đổi mới phương pháp
2.12

dạy học

124

Quản lí tạo cơ chế, động lực thực hiện đổi mới phương
2.13

So sánh kết quả thi giáo viên dạy giỏi cấp trường

188

3.4

So sánh kết quả kiểm tra hoạt động đổi mới PPDH

190

3.5

So sánh hiệu quả hoạt động của tổ kiểm tra chuyên môn

191


1

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hoá và hiện đại hoá với
mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam về cơ bản trở thành nước công nghiệp, hội nhập với
cộng đồng quốc tế. Nhân tố quyết định thắng lợi của cuộc công nghiệp hoá, hiện đại
hoá và hội nhập quốc tế là nguồn lực con người Việt Nam được phát triển về số lượng
và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao. Trong bối cảnh đó, nền giáo
dục Việt Nam cần đẩy mạnh tiến trình đổi mới để rút ngắn khoảng cách về trình độ
phát triển giáo dục giữa các nước trong khu vực và trên thế giới.
Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng về Chiến lược phát
triển kinh tế - xã hội 2011-2020 nêu rõ: “Phát triển, nâng cao chất lượng nguồn

vậy, vấn đề nâng cao năng lực đội ngũ giáo viên trong quá trình đổi mới phương
pháp dạy học cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với sự nghiệp phát triển giáo dục.
1.3. Để thực hiện đổi mới giáo dục trung học phổ thông cần xác định đổi mới
giáo dục là chuyển từ nền giáo dục định hướng nội dung dạy học sang nền giáo dục
định hướng phát triển năng lực của người học nhằm phát triển toàn diện nhân cách,
đặc biệt là khả năng vận dụng, khả năng sáng tạo của học sinh. Phương pháp giáo
dục trung học phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của
học sinh; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng học sinh, điều kiện
của từng lớp học; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác;
rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại
niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho học sinh. Do vậy quản lí hoạt động
đổi mới phương pháp dạy học là khâu then chốt quyết định chất lượng dạy học, giáo
dục trong tiến trình đổi mới giáo dục hiện nay.
1.4. Trong những năm qua, công tác quản lí đổi mới phương pháp dạy học
của hiệu trưởng các trường trung học phổ thông ở thành phố Đà Nẵng đã có những
kết quả đáng kể. Các trường trung học phổ thông đã có nhiều cố gắng vận dụng
chuẩn kiến thức, kỹ năng vào giảng dạy, kiểm tra, đánh giá. Việc tổ chức các lớp
bồi dưỡng, sinh hoạt chuyên môn về chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học, kiểm
tra đánh giá đã có tác động tích cực trong việc hỗ trợ năng lực chuyên môn và
nghiệp vụ sư phạm cho giáo viên. Các trường THPT có nhiều điều kiện thuận lợi


3

hơn về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học, công nghệ thông tin, động viên khen thưởng
tạo thuận lợi cho giáo viên đầu tư cho việc đổi mới phương pháp dạy học. Tuy
nhiên kết quả đó vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học
theo hướng tích cực hoá hoạt động của học sinh trong tiến trình đổi mới giáo dục
phổ thông.
Hiện nay, ở các trường THPT thành phố Đà Nẵng việc quản lí hoạt động đổi

đối với hoạt động đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao năng lực đội ngũ, phát triển
năng lực học tập của học sinh, qua đó sẽ nâng cao chất lượng dạy và học.
Với những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Quản lí đổi mới phương pháp dạy
học ở trường trung học phổ thông thành phố Đà Nẵng” làm đề tài nghiên cứu.
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn, đề xuất một số biện pháp quản lí
đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy học ở các trường
trung học phổ thông thành phố Đà Nẵng.
3. Khách thể nghiên cứu
Qúa trình dạy học ở trường trung học phổ thông.
4. Đối tƣợng nghiên cứu
Biện pháp quản lí đổi mới phương pháp dạy học của hiệu trưởng trường
trung học phổ thông thành phố Đà Nẵng.
5. Giả thuyết khoa học
Đổi mới phương pháp dạy học hướng tới phát triển năng lực học sinh là vấn
đề cấp thiết của đổi mới giáo dục trung học phổ thông. Nếu nghiên cứu đề xuất và
áp dụng các biện pháp quản lí đổi mới phương pháp dạy học của hiệu trưởng theo
tiếp cận tăng cường các chức năng quản lí cơ bản (lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo,
kiểm tra/đánh giá), đồng thời tác động vào các vấn đề then chốt trong nội dung quản
lí (đổi mới tư duy, nâng cao năng lực, tạo điều kiện cơ sở vật chất và động lực cho
giáo viên, học sinh) sẽ phát huy sức mạnh tổng thể các thành tố tạo nên chất lượng
và hiệu quả của hoạt động đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng dạy
học theo yêu cầu đổi mới giáo dục ở các trường THPT thành phố Đà Nẵng hiện nay.
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
6.1. Nghiên cứu cơ sở lí luận về quản lí đổi mới phương pháp dạy học ở
trường trung học phổ thông.
6.2. Khảo sát, đánh giá thực trạng quản lí đổi mới phương pháp dạy học ở
các trường trung học phổ thông thành phố Đà Nẵng.



vấn đề của quản lí sự thay đổi theo yêu cầu của đổi mới giáo dục và xu thế phát
triển của giáo dục hiện đại. Quản lí đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi các chủ
thể quản lí phải chủ động nắm bắt xu thế của giáo dục hiện đại và cách thức tổ chức


6

dạy học mới có hiệu quả, nắm bắt định hướng đổi mới giáo dục chuyển từ cách dạy
nặng về truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực và nhân cách cho học sinh. Từ
đó có những biện pháp quản lí nhằm thay đổi nhận thức, tư duy, cách làm cụ thể
trong tổ chức hoạt động dạy học, tổ chức bồi dưỡng nâng cao năng lực đổi mới
phương pháp dạy học cho giáo viên và tạo lập các điều kiện hỗ trợ tích cực cho thực
hiện đổi mới phương pháp dạy học.
- Tiếp cận phát triển năng lực: Tiếp cận năng lực trong giáo dục (CBE Competency Based Education) tập trung vào năng lực hành động, hướng đến những
gì người học dự kiến phải làm được hơn là nhắm tới những gì họ cần phải học được.
Tiếp cận năng lực cũng được hiểu là chiến lược giảng dạy, trong đó quá trình dạy
học dựa trên năng lực thực hiện. Người học chứng minh mức độ nắm kiến thức của
mình thông qua khả năng thực hiện những hành động cụ thể. Theo cách tiếp cận
này, quản lí đổi mới PPDH phải chỉ đạo việc dạy học hướng tới kết quả đầu ra (thể
hiện ở chuẩn đầu ra), chỉ đạo đổi mới kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh
(chú trọng đánh giá những kỹ năng theo mức độ thực hiện hoạt động thực tế của học
sinh). Điều này hoàn toàn phù hợp với định hướng trọng tâm của đổi mới giáo dục
hiện nay là chuyển từ lối dạy nặng về truyền thụ kiến thức, coi trọng nội dung sang
cách dạy phát triển năng lực và phẩm chất người học.
- Tiếp cận chức năng quản lí và nội dung quản lí: Việc hiện thực hóa các
mục tiêu quản lí đổi mới PPDH đến thông qua các chức năng quản lí cơ bản: Lập kế
hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra/đánh giá hoạt động đổi mới PPDH. Đồng thời đổi
mới PPDH đòi hỏi phải có sự thay đổi về tư duy, nhận thức, cần có các điều kiện,
nguồn lực thực hiện. Đây là những nội dung quan trọng của quản lí đổi mới PPDH.
Vận dụng phối hợp hai tiếp cận này để xác định khung lí thuyết và đề xuất các biện

pháp dạy học của hiệu trưởng.
8.2.6. Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
Tiến hành sưu tầm, nghiên cứu, phân tích các kinh nghiệm quản lí của đội
ngũ cán bộ quản lí, của giáo viên các trường THPT trong thành phố.
8.2.7. Phương pháp trò chuyện
Trò chuyện với giáo viên, cán bộ quản lí về vấn đề quản lí đổi mới phương
pháp dạy học, những khó khăn, thuận lợi, nguyện vọng của họ về lĩnh vực này.
8.2.8. Phương pháp thống kê toán học


8

Các phương pháp thống kê toán học được sử dụng để xử lí các kết quả
nghiên cứu về định lượng (lập bảng phân phối tần số, tần suất, tính điểm trung bình
cộng, vẽ biểu đồ, đồ thị) và phân tích định tính các kết quả nghiên cứu.
9. Các luận điểm bảo vệ
- PPDH là thành tố công cụ để chuyển tải nội dung, chương trình dạy học
nhằm đạt được mục tiêu dạy học. Đổi mới PPDH là một yêu cầu tất yếu khách quan
và được định hướng theo tiếp cận phát triển năng lực học sinh phù hợp với định
hướng trọng tâm của đổi mới giáo dục hiện nay.
- Quản lí đổi mới PPDH của Hiệu trưởng trường THPT được xem xét như
quản lí một thành tố của hệ thống quản lí quá trình dạy học, có quan hệ mật thiết với
các thành tố khác, lấy tiếp cận hệ thống, tiếp cận chức năng quản lí và nội dung
quản lí, tiếp cận quản lí sự thay đổi, tiếp cận phát triển năng lực làm điểm tựa để
nghiên cứu lí luận, thực trạng và đề xuất kiến giải.
- Tăng cường lập kế hoạch, nâng cao nhận thức và năng lực cho tổ trưởng
chuyên môn và giáo viên, phát triển điều kiện cơ sở vật chất - kỹ thuật, thiết bị dạy
học, đổi mới kiểm tra đánh giá, xây dựng cơ chế đặc thù, tạo động lực thúc đẩy đổi
mới PPDH được xem là những nhóm biện pháp chủ yếu để quản lí đổi mới PPDH
có hiệu quả của hiệu trưởng các trường THPT trong bối cảnh đổi mới giáo dục


Chƣơng 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1. Nghiên cứu các vấn đề về đổi mới phƣơng pháp dạy học
* Tình hình nghiên cứu ở trong nước
Ở Việt Nam, việc đổi mới phương pháp dạy học được triển khai từ năm 1986,
đặc biệt là từ khi Nghị quyết Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành Trung ương Đảng
khoá VIII (1991) ra đời cho đến nay đã gần 30 năm. Trong thời gian đó, đã có nhiều
công trình nghiên cứu, nhiều dự án liên quan đến đổi mới phương pháp dạy học ở
các cấp học nhưng thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường THPT
chưa chuyển biến nhiều, hiệu quả chưa cao, chất lượng dạy học vẫn chưa đảm bảo.
Theo nghiên cứu của Thái Duy Tuyên, trong những năm 1960 - 1993, nền
giáo dục Việt Nam mới ra đời từ cách mạng tháng Tám (1945). Trong hoàn cảnh
ấy, duy trì và phát triển được giáo dục đã là điều khó khăn, nên chưa thể tập trung
nhiều đến việc cải thiện PPDH. Từ năm 1960 (Đại hội Đảng lần thứ III), nhà trường
được chỉ đạo cải tiến PPDH theo những hướng sau đây:
- Dạy học theo hướng gắn với đời sống;
- Đào tạo theo nhu cầu;
- Cải tiến dạy học theo hướng: Ít mà tính; chu đáo, không tham nhiều; hiện
đại, khoa học, thực tiễn [91, tr. 23].
Về lí luận, chỉ có một số tài liệu khiêm tốn sau đây:
- Các giáo trình của các trường đại học, cao đẳng và trung học sư phạm. Các
giáo trình này được dịch hoặc biên soạn trên cơ sở dựa vào các giáo trình của Liên
Xô (cũ), Cộng hòa dân chủ Đức và các nước xã hội chủ nghĩa khác;
- Một số tài liệu về phương pháp được các nhà nghiên cứu, các chuyên gia,
các thầy giáo biên soạn để bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ giáo viên.
Từ năm 1975 đất nước hoàn toàn giải phóng, sức ép thi cử vào các trường

xã hội: học cá nhân, học theo nhóm, học đôi bạn [13].
Đổi mới PPDH ở trường THPT là quá trình áp dụng các phương pháp dạy
học hiện đại vào nhà trường trên cơ sở phát huy những yếu tố tích cực của
phương pháp dạy học truyền thống nhằm thay đổi cách thức, phương pháp học
tập của học sinh, chuyển từ học tập thụ động, ghi nhớ kiến thức là chính sang