ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HÀ NGỌC QUÝ

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM TÁI SINH TỰ NHIÊN
MỘT SỐ TRẠNG THÁI THẢM THỰC VẬT
RỪNG TẠI XÃ XUÂN LONG, HUYỆN YÊN BÌNH
TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LÂM NGHIỆP

Thái Nguyên - 2015


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HÀ NGỌC QUÝ

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM TÁI SINH TỰ NHIÊN
MỘT SỐ TRẠNG THÁI THẢM THỰC VẬT
RỪNG TẠI XÃ XUÂN LONG, HUYỆN YÊN BÌNH
TỈNH YÊN BÁI
Ngành: Lâm học
Mã số: 60.62.02.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ LÂM NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: TS. Đàm Văn Vinh


Do trình độ bản thân còn hạn chế và địa bàn nghiên cứu rộng, giao thông đi
lại gặp khó khăn nên luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Tôi
rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn để luận văn được
hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 09 năm 2015
Học viên

Hà Ngọc Quý


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ........................................................................................................ i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................. ii
MỤC LỤC .................................................................................................................. iii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT ...................................................... vi
DANH MỤC CÁC BẢNG........................................................................................ vii
DANH MỤC CÁC HÌNH ........................................................................................ viii
MỞ ĐẦU ..................................................................................................................... 1
1. Đặt vấn đề ............................................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu ............................................................................................... 3
3. Ý nghĩa và điểm mới của đề tài............................................................................... 3
3.1. Ý nghĩa khoa học ................................................................................................. 3
3.2. Ý nghĩa thực tiễn .................................................................................................. 4
3.3. Điểm mới của đề tài ............................................................................................. 4
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU ..................................................................... 5
1.1. Một số khái niệm liên quan .................................................................................. 5

2.2.1. Nghiên cứu đặc điểm thảm thực vật rừng tại xã Xuân Long, huyện Yên
Bình, tỉnh Yên Bái..................................................................................................... 15
2.2.2. Đặc điểm cấu trúc tổ thành và mật độ cây gỗ của hai trạng thái TTV............ 15
2.2.3. Đặc điểm cấu trúc ngang của các trạng thái TTV nghiên cứu ........................ 16
2.2.4. Đặc điểm cấu trúc đứng của các trạng thái TTV nghiên cứu ......................... 16
2.2.5. Đặc điểm tái sinh TN của các trạng thái TTV nghiên cứu ............................. 16
2.2.6. Đề xuất một số giải pháp để phục vụ cho công tác bảo tồn tài nguyên sinh
học và phát triển rừng bền vững................................................................................ 16
2.3. Phương pháp nghiên cứu.................................................................................... 16
2.3.1. Phương pháp điều tra quan sát trực tiếp .......................................................... 16
2.3.2. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu .......................................................... 18
CHƯƠNG 3 . KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ................................. 22
3.1. Hiện trạng thảm thực vật tự nhiên tại khu vực nghiên cứu ................................ 22
3.1.1. Thảm thực vật tự nhiên ................................................................................... 22
3.1.2. Đặc trưng của các trạng thái thảm thực vật rừng phục hồi tự nhiên ............... 24


i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực rõ ràng và chưa từng
được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả

Hà Ngọc Quý




N%

Tỷ lệ mật độ

G/ha

Tiết diện ngang/ha

G%

% tiết diện ngang

IVI

Chỉ số tổ thành sinh thái tầng cây gỗ

SI

Chỉ số tương đồng về thành phần loài cây

Shannon

Chỉ số đa dạng sinh học

TTV

Thảm thực vật

TN

Bảng 3.18. Mật độ cây tái sinh theo cấp chiều cao ở hai TTV ................................. 58
Bảng 3.19. Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh ở hai TTV .................................... 60


viii

DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 2.1 Sơ đồ ô tiêu chuẩn cấp I với các ô cấp II và cấp III .................................. 17
Hình 3.1. Đồ thị đường tổng góp loài trên diện tích của TTV sau NR ..................... 25
Hình 3.2 Ảnh TTV sau NR đã phục hồi tự nhiên được 20 năm .............................. 26
Hình 3.3. Đồ thị đường tổng góp loài trên diện tích của TTV sau KTK .................. 28
Hình 3.4 Ảnh TTV sau KTK đã phục hồi tự nhiên được 20 năm ............................ 29
Hình 3.5. Phổ dạng sống của hai kiểu TTV tại khu vực nghiên cứu ........................ 43
Hình 3.6. Phân bố số loài theo nhóm tần số ở TTV sau NR ..................................... 44
Hình 3.7. Phân bố số loài theo nhóm tần số ở TTV sau KTK................................... 45
Hình 3.8 Đồ thị phân bố số loài theo cấp kính ở hai TTV ........................................ 47
Hình 3.9. Đồ thị phân bố số cây theo cấp đường kính ở hai TTV ............................ 48
Hình 3.10. Đồ thị phân bố số cây theo cấp chiều cao ở hai TTV ............................. 51
Hình 3.11. Đồ thị phân bố số loài theo cấp chiều cao ở hai TTV ............................. 53
Hình 3.12. Phân bố số cây tái sinh theo cấp chiều cao ở hai TTV............................ 59


1

MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn đề
Rừng là nguồn tài nguyên vô cùng phong phú và quý giá, có vai trò hết sức
quan trọng đối với sự phát triển kinh tế, xã hội, có tác dụng rất lớn đến môi trường
sinh thái, quyết định sự sinh tồn của đất nước.
Rừng là nơi cung cấp các sản phẩm và nguyên liệu phục vụ đời sống và sinh

tại xã Xuân Long, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái”.
Kết quả luận văn là sự nỗ lực của bản thân và sự giúp đỡ của các tổ chức, cá
nhân trong và ngoài nhà trường. Nhân dịp này tôi xin bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc tới các
vị lãnh đạo các xã khu vực xã Xuân Long, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái đã tạo mọi
điều kiện cho tôi thu thập thông tin liên quan đến vấn đề nghiên cứu, sự đóng góp ý
kiến của thầy cô, bạn bè về kiến thức và tinh thần đã giúp tôi hoàn thành luận văn.
Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn thầy giáo TS. Đàm Văn Vinh đã tận tình
hướng dẫn, chỉ bảo giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm đề tài.
Do trình độ bản thân còn hạn chế và địa bàn nghiên cứu rộng, giao thông đi
lại gặp khó khăn nên luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót nhất định. Tôi
rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn để luận văn được
hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 09 năm 2015
Học viên

Hà Ngọc Quý


3

Nhìn chung thảm thực vật rừng của xã Xuân Long rất đa dạng về loài nhưng ngày
càng nghèo kiệt, do không có đầu tư để quy hoạch cải tạo bền vững, chất lượng
rừng ngày càng bị suy giảm, tác dụng của rừng không phát huy được lợi thế về môi
trường sinh thái, cung cấp nguồn nước tưới tiêu cho sản xuất nông lâm nghiệp,
không hạn chế được xói mòn, thiên tai, lũ lụt thường xuyên xảy ra, ảnh hưởng trực
tiếp đến đời sống nhân dân trong vùng trong quá trình sản xuất nông lâm nghiệp.
Trước thực tiễn đó, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu đặc
điểm tái sinh tự nhiên một số trạng thái thảm thực vật rừng tại xã Xuân Long,

3.3. Điểm mới của đề tài
- Là công trình nghiên cứu tương đối đầy đủ về tái sinh tự nhiên cuả 2 trạng
thái thảm thực vật rừng tự nhiên sau nương rẫy và sau khai thác kiệt tại xã Xuân
Long, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.


5

CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Một số khái niệm liên quan
1.1.1. Thảm thực vật
Thảm thực vật (Vegetation) là toàn bộ lớp phủ thảm thực vật ở một vùng cụ
thể hay toàn bộ lớp phủ thảm thực vật trên toàn bộ bề mặt trái đất. Như vậy
thảm thực vật là một khái niệm chung chưa chỉ rõ đối tượng cụ thể nào. Nó chỉ có
ý nghĩa và giá trị cụ thể khi có định ngữ kèm theo như: thảm thực vật cây bụi, thảm
thực vật trên đất cát ven biển, thảm thực vật rừng ngập mặn, thảm thực vật tỉnh
Thái Nguyên,...
1.1.2 . Tái sinh rừng
Tái sinh (Regeneration) là một thuật ngữ dùng để chỉ khả năng tự tái tạo,
hay tự hồi sinh từ mức độ tế bào đến mức độ mô, cơ quan, cá thể và thậm chí
cả một quần lạc sinh vật trong tự nhiên. Cùng với thuật ngữ này, còn có nhiều
thuật ngữ khác đang được sử dụng rộng rãi hiện nay. Jordan, Peter và Allan
(1998) sử dụng thuật ngữ “ Restoration” để diễn tả sự hoàn trả, sự lặp lại của
toàn bộ quần xã sinh vật giống như nó đã xuất hiện trong tự nhiên.
Schereckenbeg, Hadley và Dyer (1990) sử dụng thuật ngữ: “Rehabitilation” để
chỉ sự phục hồi lại bằng biện pháp quản lý, điều chế rừng đã bị suy thoái...Tái
sinh rừng (forestry regeneration) là một thuật ngữ được nhiều nhà khoa học sử
dụng để mô tả sự tái tạo (phục hồi) của lớp cây con dưới tán rừng. Căn cứ vào
nguồn giống, người ta phân chia 3 mức độ tái sinh như sau:

bị mất rừng. Theo quan điểm sinh thái học thì phục hồi rừng là một quá trình tái
tạo lại một hệ sinh thái mà trong đó cây gỗ là yếu tố cấu thành chủ yếu. Đó là một
quá trình sinh địa phức tạp gồm nhiều giai đoạn và kết thúc bằng sự xuất hiện một
thảm thực vật cây gỗ bắt đầu khép tán (Trần Đình Lý và cs.; 1995) [8].
Để tái tạo lại rừng người ta có thể sử dụng các giải pháp khác nhau tuỳ theo
mức độ tác động của con người là: phục hồi nhân tạo (trồng rừng) phục hồi tự
nhiên và phục hồi tự nhiên có tác động của con người (xúc tiến tái sinh).
1.2. Những nghiên cứu về tái sinh rừng
1.2.1. Trên thế giới
Tái sinh rừng là một vấn đề được quan tâm trong nghiên cứu rừng. Theo quan
điểm của các nhà nghiên cứu, hiệu quả của tái sinh rừng được xác định bởi mật độ,
tổ thành loài cây, cấu trúc tuổi, chất lượng cây con, đặc điểm phân bố.


7

Khi đề cập đến vấn đề điều tra tái sinh tự nhiên, nhiều tác giả đã sử dụng
cách lấy mẫu ô vuông theo hệ thống của Lowdermilk (1927), với ô đo đếm điều tra
tái sinh có diện tích từ 1-4 m2. Do diện tích điều tra nhỏ nên việc đo đếm có nhiều
thuận lợi nhưng số lượng ô phải đủ lớn và trải đều trên diện tích khu rừng mới phản
ánh trung thực tình hình tái sinh rừng (dẫn theo Lê Đồng Tấn, 1999) [11].
Trong phương thức rừng đều tuổi của Malaysia (Mus, 1945) nhiêm vụ đầu
tiên được ghi trong lịch trình là điều tra tái sinh theo ô vuông 1/1000 mẫu Anh (4
m2), để biết xem tái sinh có đủ hay không và sau đó mới tiến hành các biện pháp
tiếp theo (dẫn theo Lê Đồng Tấn, 1999) [11].
Richards P.W (1952) đã tổng kết việc nghiên cứu tái sinh trên các ô dạng bản
và phân bố tái sinh tự nhiên ở rừng nhiệt đới. Để giảm sai số trong khi thống kê tái
sinh tự nhiên Barnard (1955) đã đề nghị một phương pháp “điều tra chuẩn đoán”
mà theo đó kích thước ô đo đếm có thể thay đổi tùy theo giai đoạn phát triển của
cây tái sinh. Một số tác giả nghiên cứu tái sinh tự nhiên rừng nhiệt đới Châu Á như

thường được đề cập trong các công trình nghiên cứu về thảm thực vật trong các báo
cáo khoa học.
Trong thời gian từ năm 1962 đến 1969, Viện Điều tra Quy hoạch rừng đã
điều tra tình tái sinh tự nhiên theo các “Loại hình thực vật ưu thế” rừng thứ sinh ở
Yên Bái (1965), Hà Tĩnh (1966), Quảng Bình (1969), và Lạng Sơn (1969), đáng
chú ý là kết quả điều tra tái sinh tự nhiên ở vùng sông Hiếu (1962-1964), bằng
phương pháp đo đếm điển hình. Từ kết quả điều tra tái sinh, dựa vào mật độ cây tái
sinh, Vũ Đình Huề (1969, 1984), đã phân chia khả năng tái sinh rừng thành 5 cấp:
Rất tốt, tốt, trung bình, xấu và rất xấu, với mật độ tái sinh tương ứng là: trên 12.000
cây/ha, 8.000 - 12.000 cây/ha, 4.000 – 8.000 cây/ha, 2.000 – 4.000 cây/ha và dưới
2.000 cây/ha (Dẫn theo Lê Đồng Tấn, 1999) [11].
Nhìn chung nghiên cứu này mới chỉ chú trọng đến số lượng mà chưa đề cập
đến chất lượng cây tái sinh. Cũng từ kết quả điều tra trên, Vũ Đình Huề (1975,
1984) đã tổng kết và rút ra nhận xét: Tái sinh tự nhiên rừng miền Bắc Việt Nam
mang những đặc điểm tái sinh của rừng nhiệt đới. Dưới tán rừng nguyên sinh, tổ
thành loài cây tái sinh tương tự như tầng cây gỗ dưới tán rừng thứ sinh tồn tại nhiều
loài cây gỗ kém giá trị và hiện tượng tái sinh theo đám được thể hiện rõ nét tạo nên
sự phân bố số cây không đồng đều trên mặt đất rừng (Dẫn theo Lê Đồng Tấn, 1999)
[11].


9

Khi nghiên cứu về tái sinh rừng không thể không nhắc tới hiện tượng tái sinh lỗ
trống. Theo Phạm Đình Tam (1987), số lượng cây tái sinh xuất hiện khá nhiều dưới
những lỗ trống khác nhau, lỗ trống càng lớn cây tái sinh càng nhiều và hơn những nơi
kín tán. Đây là một trong những đặc điểm tái sinh phổ biến ở rừng nhiệt đới [10].
Trần Ngũ Phương (2000), khi nghiên cứu các quy luật phát triển rừng tự
nhiên ở miền Bắc Việt Nam đã nhấn mạnh quá trình diễn thế thứ sinh của rừng tự
nhiên như sau: “Trường hợp rừng tự nhiên có nhiều tầng khi tầng trên già cỗi, tàn

một biện pháp kỹ thuật lâm sinh cần thiết. Theo tác giả nên chọn phương thức trồng
rừng hỗn giao nhiều loài với các loài cây thích nghi với điều kiện đồi núi trọc [4].
Lâm Phúc Cố (1996), nghiên cứu một số biện pháp xây dựng rừng phòng hộ
đầu nguồn sông Đà tại Lâm trường Púng Luông – Mù Cang Chải – Yên Bái đã
nhận xét: trồng hỗn giao các loài cây bản địa với Thông đuôi ngựa là biện pháp tạo
rừng phòng hộ đầu nguồn hiệu quả cao và nhanh nhất, ở những vùng rất xung yếu
có điều kiện lập địa phù hợp với yêu cầu sinh thái nhiều loài cây thì tiến hành trồng
hỗn giao theo băng tỷ lệ 1:2 (50% cây bản địa, 50% cây mục đích) [5].
Lâm Phúc Cố (1996), nghiên cứu rừng thứ sinh sau nương rẫy ở Púng Luông,
Mù Căng Chải, tỉnh Yên Bái đã phân chia thành 5 giai đoạn và kết luận diễn thế
thứ sinh sau nương rẫy ở Púng Luông theo hướng đi lên tiến tới rừng cao đỉnh. Tổ
thành loài tăng dần theo các giai đoạnphát triển, từ 4 loài ở giai đoạn I (< 5 năm),
tăng lên 5 loài ở giai đoạn V (> 25 năm). Rừng phục hồi có 1 tầng cây gỗ giao tán
ở giai đoạn 10 tuổi và đạt độ tàn che 0,4 [5].
Âu Văn Bẩy (2005), nghiên cứu đặc điểm vùng bán ngập của một số hồ trọng
điểm ở miền bắc Việt Nam, đề xuất giải pháp trồng rừng phòng hộ bán ngập ven hồ
cókết luận: Việc trồng rừng bán ngập tại các hồ vùng đầu nguồn là rất cần thiết, có
tác dụng chống sạt lở ven hồ, hạn chế xói mòn rửa trôi đất, hạn chế bồi lắng lòng
hồ, bảo vệ nguồn nước [3].
Như vậy có thể thấy các công trình nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng ở
tỉnh Yên Bái còn rất ít, chưa đáp ứng được nhiệm vụ phục hồi, bảo vệ và phát triển
rừng ở xã Xuân Long, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái. Những nghiên cứu của chúng
tôi sẽ góp phần nhỏ vào mục tiêu nghiên cứu: Đánh giá một số đặc điểm tái sinh của
hai trạng thái thảm thực vật thứ sinh phục hồi tự nhiên sau nương rẫy và sau khai
thác kiệt tại xã Xuân Long, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.


11

1.3. Tổng quan khu vực nghiên cứu

12

Nhóm đất đỏ vàng (Feralit) chiếm phần lớn diện tích đất trong huyện (61%),
đây là loại đất hơi chua hàm lượng đạm thấp, bao gồm:
+ Đất đỏ vàng trên đá biến chất và đất sét chiếm 18%. Loại đất này có tỷ lệ
mùn và đạm trung bình, chua.
+ Đất pha (Fp, Fq) chiếm 13%, có thành phần cơ giới nhẹ, chua, nghèo mùn
và các loại đất Feralit trên đá vôi có tầng đất dày trung bình, tỷ lệ mùn và đạm trung bình.
Nhóm đất dốc tụ phân bố rải rác ở các thung lũng, sông suối, nghèo mùn, đạm
trung bình.
- Nhóm đất phù sa phân bố dọc sông Chảy và các con suối lớn, nhóm đất này
có địa hình bằng phẳng, giàu chất dinh dưỡng.
Như vậy, nhóm đất đỏ vàng là nhóm đất quan trọng nhất, chiếm tỷ lệ cao và
thích hợp cho cây rừng, cây công nghiệp và cây ăn quả phát triển.
1.3.1.4. Khí hậu
- Nhiệt độ: Yên Bình nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có nhiệt độ
trung bình hàng năm là 22,90C. Nhiệt độ cao nhất 380C, thấp nhất là 4,60C.
- Lượng mưa: Lượng mưa trung bình năm là 2.121 mm. Số ngày mưa trong
năm là 136 ngày/năm, tập trung vào các tháng từ tháng 5 đến tháng 9.
- Độ ẩm: Độ ẩm trung bình hàng năm là 87%.
- Ánh sáng: Thời gian chiếu sáng nhiều nhất từ tháng 5 đến tháng 9; ít nhất từ
tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau. Tổng giờ nắng trong năm khoảng 1.593 giờ.
- Sương muối: Toàn huyện không có hiện tượng sương muối xảy ra.
1.3.1.5. Thuỷ văn
Huyện Yên Bình có hệ thống sông ngòi dày đặc, trải đều trên địa bàn huyện,
nhất là Hồ Thác Bà và con sông Chảy chạy qua địa bàn huyện. Trên địa bàn huyện
có 40 con suối lớn nhỏ đều bắt nguồn từ núi cao, độ dốc lớn, có tiềm năng thủy
điện. Ngoài ra còn có 120 ha diện tích ao đầm nhỏ phục vụ cho công tác thủy lợi và
nuôi trồng thủy sản. Với nguồn nước mặt phong phú như vậy, Yên Bình có khả
năng phát triển thủy sản, canh tác lúa nước, trồng cây công nghiệp, phát triển hệ

1.3.1. Điều kiện tự nhiên .......................................................................................... 11
1.3.1. 1. Vị trí địa lý .................................................................................................. 11
1.3.1.2. Địa hình ........................................................................................................ 11
1.3.1.3. Địa chất và thổ nhưỡng ................................................................................ 11


14

1.3.2. Đặc điểm Kinh tế - Xã hội xã Xuân Long, huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái
1.3.2.1. Dân số, dân tộc
Dân số với tổng số hộ 902 hộ, 3.801 nhân khẩu gồm 5 dân tộc sinh sống
(Kinh, Tày, Nùng, Cao Lan, Dao) sinh sống trên địa bàn 11 thôn của xã.
1.3.2.2. Lao động
Lực lượng lao động khá dồi dào, song trình độ lao động còn thấp, tập quán
canh tác còn lạc hậu, công tác phát triển rừng và bảo vệ rừng hiệu quả đem lại chưa
cao, chưa phát huy được thế mạnh của rừng đem lại...
1.3.2.3. Văn hoá xã hội
Văn hóa xã hội trên địa bàn khá đa dạng với nhiều phong tục tập quán của các
dân tộc....
1.3.2.4. Cơ sở hạ tầng
Cơ sở hạ tầng từng bước được cải thiện thông qua chương trình xây dựng
nông thôn mới kèm theo các chương trình dự án được đầu tư xây dựng như: làm
đường giao thông nông thôn, xây dựng và nâng cấp các Trạm y tế, trường học...


15

CHƯƠNG 2
NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài