DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

YHCT

Y học cổ truyền

YHHĐ

Y học hiện đại

CSSK

Chăm sóc sức khỏe

CBVC

Cán bộ viên chức

HSSV

Học sinh, sinh viên

GS.TS

Giáo sư tiến sĩ

NXB

Nhà xuất bản

THCS


6

6.3. Phương pháp phỏng vấn ………………………………………………….

6

6.4. Phương pháp chuyên gia ………………………………………………….

6

7. Cấu trúc đề tài ……………………………………………………………………..

6

NỘI DUNG …………………………………………………………………………………………………….

7

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU…

7

A. Cơ sở lý luận ………………………………………………………………………

7

I. Sơ lược lịch sử vấn đề nghiên cứu ……………………………………………..

1. Những nghiên cứu ph¸t triÓn y häc cæ truyÒn trên thế

10

1. Vị trí địa lý …………………………………………………………………….

10

2. Vị trí địa hình ………………………………………………………………...
3. Diện tích ………………………………………………………………………
II. Khí hậu thủy văn ………………………………………………………………..
1. Khí hậu ……………………………………………………………………….
2. Thủy văn ……………………………………………………………………..

10

III. Đặc điểm dân sinh kinh tế xã hội ………………………………………..........

13

2

5
5
6
6

9

10
11
11

II. Kiến nghị …………………………………………………………………………..
DANH MỤC THAM KHẢO ………………………………………………………….
Phiếu 1: ĐIỀU TRA TÁC DỤNG CỦA CÁC LOÀI CÂY THUỐC NAM……….
ĐIỀU TRA CÁC LOẠI CÂY THUỐC NAM………………………………..

Phiếu 2: ĐIỀU TRA CÁC LOÀI CÂY THUỐC NAM ……………………………
ĐIỀU TRA TÁC DỤNG CỦA CÁC CÂY THUỐC NAM …………………

3

13
15
15
15
22
21

22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34

quý chữa bệnh cho người dân Nam; mở rộng phạm vi y học hoà quyện với
thuyết Hoa Đà thật là diệu lý, cũng rất sâu xa. Cây thuốc và vị thuốc nam đã bảo
vệ sức khoẻ và lao động đem lại sự phồn vinh và cứu bệnh trong thời hiện đại.
Trong tập “Thập tam phương gia giảm” cũng có phụ bổ âm đơn và cứu
bệnh có cả trăm vị thuốc nam. Nguồn dược liệu cũng gồm các bản thảo Nam
Dược thần hiệu của Tuệ Tĩnh thiền sư - Thuốc nam phơi, sấy vẫn được dự trữ
theo thời vụ rất hợp cho người dân sử dụng. Nam dược học cổ truyền đã được
Tuệ Tĩnh truyền bá cho nhân dân trong thời cổ đại và của Hải Thượng Lãn Ông.
Trong thời đại hiện nay mọi người có thể chữa bệnh thông thường và cứu ngặt
bằng những vị thuốc nam đang tìm, nhặt hái tại địa phương.
Việt Nam nằm trong khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm với lượng
mưa phong phú đã tạo điều kiện cho thực vật phát triển và phong phú. Trong đó
có nhiều cây rau, củ, quả, hạt làm thuốc, cây thuốc, có giá trị như: Ngũ Gia bì,
Bồ công anh, Nha đam, Tía tô, Đinh lăng, Sâm đại hành, Thó ty tử,....v..v…
Theo đánh giá của viện dược liệu năm 1988 nhu cầu dược liệu của nước ta
khoảng 50.000 tấn/năm. Trong đó 30.000 tấn cung cấp cho những bệnh viện y
học cổ truyền và hơn 30.000 lương y đang hành nghề trong nước và khoảng
4


20.000 tấn sử dụng trong công nghiệp dược phẩm và xuất khẩu. Viện thực vật
học Trung Quốc khẳng định cùng với Trung Quốc, Lào và Việt Nam là một
trong những nước có nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú nhất.
Những kinh nghiệm dùng thuốc nam của từng người dân được lưu truyền
từ người này cho người khác, từ đời trước đến đời sau, kết hợp với hàng loạt ông
lang, bà mế trong từng thôn xóm, bản làng làm nghề chữa bệnh cho cộng đồng
bằng thuốc cổ truyền. Do đó, các kinh nghiệm ấy được nhân rộng và phát triển.
Đặc biệt YHCT Việt Nam lại được thừa hưởng và tiếp thu nền Y học phương
Đông xuất phát từ Trung Quốc, Ấn Độ ….Làm cho nền YHCT của Việt Nam
ngày càng được mở rộng và nghiên cứu sâu hơn.



- Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung
- Sưu tầm một số loài cây thuốc nam điều trị cho một số bệnh thông
thường trồng tại vườn thuốc Trường Cao đẳng Sơn La.
- Nghiên cứu công dụng của cây thuốc nam
- Phỏng vấn, phân loại cây thuốc theo nhóm bệnh
6. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

6.1. Phƣơng pháp sƣu tầm, phân loại, trồng cây thuốc
- Sưu tầm các loài cây thuốc nam
- Tiến hành theo phương pháp phân loại, trồng cây thuốc nam
6.2. Phƣơng pháp phân loại nhóm cây thuốc
Dựa trên cơ sở (Theo Quyêt định số 17/2005/QĐ-BYT ngày 01/7/2007 Bộ
y tế về 60 danh mục cây thuốc nam dùng cho tuyến xã) Phân loại, trồng cây
thuốc điều trị bệnh theo từng nhóm
Kết quả thu được các loài cây thuốc nam được trồng tại vườn thuốc
Trường Cao đẳng Sơn La
6.3. Phƣơng pháp phỏng vấn
- Tiến hành theo phương pháp phỏng vấn trực tiếp cán bộ y tế ở các Trạm
y tế phường, người dân ở tổ, bản, phường Chiềng Sinh, Phường Quyết Thắng
trong Thành phố Sơn La, qua 2 đợt:
+ Đợt 1: Ngày 10 tháng 12 năm 2010 phỏng vấn cán bộ y tế
+ Đợt 2 : Ngày 25 tháng 1 năm 2011 phỏng vấn trực tiếp người dân trong
tổ, bản gồm 5 người.
- Phỏng vấn về hiểu biết của cán bộ y tế và người dân về tác dụng của cây
thuốc Nam điều trị một số bệnh thông thường
6.4. Phƣơng pháp xin ý kiến chuyên gia
Được sự tư vấn của Bác sỹ Chuyên khoa 2 Cầm Thị Hương Viện phó viện
Y học cổ truyền tỉnh Sơn La, đã sưu tầm, phân loại và trồng các loại cây thuốc

tháng 10 năm 200 cho thấy, có 72% bác sỹ tây y sử dụng thuốc kampo (Thuốc
dân gian Nhật bản kết hợp với thuốc cổ truyền Trung Quốc). Chỉ trong vòng 15
năm (1974-1989), sử dụng thuốc cổ truyền Nhật bản đã tăng 15 lần, trong khi
các loại thuốc Tân dược chỉ tăng 2,6 lần. Bộ y tế Nhật Bản cũng có nhiều chính
sách cụ thể quản lý YHCT như thành lập cơ quan quản lý chất lượng thuốc cổ
truyền (1982), chế độ thực hành quản lý thuốc cổ truyền (10/1996), các tiêu
chuẩn sản xuất và quản lý chất lượng của thuốc cổ truyền (1985).
Ở các nước đang phát triển, nơi có một phần 3 dân số không được tiếp cận
với các thuốc thiết yếu của YHHĐ thì việc cung cấp an toàn và hiệu quả của
YHCT đã trở thành công cụ đắc lực để điều trị bệnh tật. Butan có hơn 2900 cây
thuốc dân tộc được sử dụng, khoảng 70% nguyên liệu thảo dược thô để sử dụng
được ngay, hơn 300 sản phẩm thảo dược được sản xuất tại đây. ở Châu Phi có
tới 80 % dân đã từng sử dụng YHCT trong chăm sóc sức khỏe. Ngay cả những
nước có nền YHHĐ phát triển như ở Châu Âu, Bắc Mỹ cũng như ở các nước
7


công nghiệp phát triển thì cũng có tới 50% dân số đã sử dụng thuốc YHCT ít
nhất 1 lần. [20]
Thầy thuốc Hi Lạp: Discorides đã giới thiệu trên 600 loài cây chủ yếu dựa
vào công dụng chữa bệnh của cây cỏ. Ông chính là người đặt nền móng đầu tiên
cho môn dược học.
N.R.Fans Worsh trong công bố của mình ông đã đưa ra phương pháp
nghiên cứu bằng các phỏng vấn nhanh các thầy lang và dân bản
Lemaries và Pestelot với “Các cây thuốc của Campuchia, Lào, Việt
Nam”; “Các cây thuốc của miền Bắc Việt Nam” của Foucaud đã công bố hơn
1000 loài cây có giá trị làm thuốc. [19]
2. Những nghiên cứu cây thuốc nam ở Việt Nam và Sơn La.
2.1. Ở Việt Nam
YHCT Việt Nam ra đời từ rất sớm, gắn liền với sự phát triển của lịch sử

II. Một số khái niệm liên quan
1. Phân loại thực vật
Phân loại thực vật là một phần của thực vật học chuyên nghiên cứu về
việc sắp xếp các thực vật có đặc điểm giống nhau về tác dụng chữa bệnh thành
từng nhóm.
2. Phân loại cây
* Cây gỗ: Cây sống nhiều năm có thân sinh trưởng thứ cấp hóa gỗ, thân
chính phát triển mạnh phần cành bên và chồi mang vòm lá
* Cây bụi: Cây thân gỗ nhiều năm thân chính không có hoặc kém phát
triển, cành nhánh bắt đầu từ nguồn gốc của thân chính, chiều cao của cây bụi
thường cao không quá 7m
* Cây thảo: Cây có thân nằm trên mặt đất thân cây không hóa gỗ chết lụi
vào thời kỳ tạo quả
* Cây thảo 1 năm: Cây thảo hoàn thành chu kỳ sống của mình trong một
thời kỳ sinh dưỡng (Năm, mùa)
* Cây thảo 2 năm: Trong năm đầu chỉ phát triển lá, gân, gốc, rễ vào năm
thứ hai mới suất hiện thân mang hoa và quả sau đó cũng sẽ bị chết
* Cây thảo nhiều năm: Cây thảo sống dai nhờ nhờ có thân gầm sống
dưới đất, còn phần trên mặt đất sẽ chết đi hằng năm
* Cây leo: Cây có thân mềm không mọc thẳng đứng được phải dựa vào
cây khác hoặc giá thể làm giá đỡ hoặc nhờ các cơ quan đặc biệt như tua cuấn, rễ
phụ nhánh hoặc lá
B. CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
I. Vị trí địa lý - địa hình Trƣờng Cao đẳng Sơn La
1.Vị trí địa lý
Phía bắc giáp phường Quyết Tâm – Thành phố Sơn La
Phía đông giáp Chiềng Ngần – Thành phố Sơn La
Phía nam giáp Chiềng Mung – Huyện Mai Sơn
Phía Tây giáp Chiềng Ban – Huyện Mai Sơn
2. Địa hình

Bảng 1. Một số chỉ tiêu khí hậu chung của thành phố Sơn La (Nguồn: cục
thống kê Tỉnh Sơn La năm 2010)
Tháng

1
2
3
4
5
6

Nhiệt độ trung
bình ( 0 C)

13,5
21,0
21,3
23,0
24,9
25,6

Lƣợng mƣa trung
bình

Giờ nắng trung
bình

Độ ẩm không khí
trung bình


7
8
9
10
11
12
Cả
năm

25.5
25,6
25,0
23,3
18,0
16,2

228,5
231,7
98,8
17,1
0,4
5,9

144,9
215,9
207,1
187,5
190,0
173,8



12


Địa hình bị chia cắt sâu và mạnh, hình thành nhiều vùng khí hậu cho phép
phát triển một nền sản xuất Nông - Lâm nghiệp phong phú. Tuy nhiên cũng có
thời gian xảy ra tình trạng có sương muối, mưa đá, lũ quét. Đây cũng là những
nhân tố gây bất lợi cho sản xuất đời sống nhân dân .
III. Đặc điểm dân sinh kinh tế xã hội
Phường Chiềng Sinh dân số 112.593 người chủ yếu là dân tộc Thái với
tập quán canh tác chủ yếu là phát nương, làm rẫy và khai thác tài nguyên rừng.
Trình độ dân trí chưa cao đa số thanh niên có học vấn phổ thông THCS số người
tốt nghiệp THPT còn ít, người có trình độ đại học cao đẳng cũng còn ít. Sản xuất
theo hướng tự cung, tự cấp. Nhân dân trong bản chủ yếu chữa bệnh tại nhà bằng
cây thuốc, chỉ đến bệnh viện khi gặp bệnh hiểm nghèo…..
Theo kinh nghiệm từ lâu đời thì người dân địa phương thường tự đi hái
cây thuốc để chữa trị một số bệnh thông thường như cảm cúm, sốt, đau đầu, rối
loạn tiêu hoá, cầm máu....
Từ cơ sở thực tiễn trên, tôi thấy với diện tích đất làm vườn thuốc nam
rộng 104m2 Vị trí, địa lý, địa hình, khí hậu, thủy văn phù hợp với việc trồng cây
thuốc nam trong trường Cao đẳng Sơn La
Cũng do sự phát triển của kinh tế xã hội, học sinh, sinh viên đến học tại
trường Cao đẳng Sơn La cần phải sưu tầm, sử dụng các loại cây thuốc nam để điều
trị một số bệnh thông thường trong trường Cao đẳng Sơn La - Thành phố Sơn La
IV. Thực trạng
Trường Cao đẳng Sơn La nằm trên địa bàn Tiểu khu 2 - Phường Chiềng
Sinh - Thành phố Sơn La. Ở khu vực vùng lân cận có nhiều loại rau, củ, quả, cây
có giá trị làm thuốc. Người dân địa phương đã sưu tầm và trồng được tại vườn
nhà một số loại rau, củ, quả, cây có giá trị làm thuốc như bệnh cảm sốt, tiêu
chảy, viêm họng, kinh nguyệt không đều .....qua tìm hiểu về một số bệnh,

Thƣờng ngày Bà có thể dùng cây thuốc nam chữa những bệnh gì?
Tôi cũng được đào tạo về chuyên môn y sỹ và nghiên cứu tìm hiểu về tác
dụng của một số cây thuốc nam điều trị một số bệnh như
- Cây Tía tô, Củ gừng - chữa bệnh cảm sốt
- Cây Lá lốt - chữa bệnh thấp khớp
- Cây sài đất - chữa bệnh mụn nhọt
- Cây gừng, cây hẹ - chữa bệnh ho, viêm họng
- Lá mơ - chữa bệnh hội chứng lỵ
- Búp Ổi, Sả - chữa bệnh ỉa chảy
- Rau ngải cứu, cây Gai - chữa bệnh kinh nguyệt không điều
- Rau má, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh sốt xuất huyết
- Nghệ, Diếp cá, rau má - chữa bệnh viêm gan
Bà đã dùng cây thuốc nam điều trị một số bệnh, cho biết tên, công
dụng, bộ phận của cây thuốc nam đƣợc dùng làm thuốc?
Ngoài sự hiểu biết sử dụng cây thuốc để điều trị bệnh, tôi cũng nghiên
cứu và tìm hiểu thêm về việc dùng các bộ phận của cây thuốc nam như:
- Cây, lá tía tô, củ gừng - chữa bệnh cảm lạnh
- Cây, Lá lốt - chữa bệnh thấp khớp
- Lá bồ công anh giã đắp - chữa bệnh mụn nhọt
- Củ gừng, lá hẹ dùng ngậm - chữa bệnh ho, viêm họng
- Lá mơ - chữa bệnh bệnh lỵ
- Búp ổi, củ Sả - chữa bệnh ỉa chảy
- Rau Ngải cứu, cây Gai - chữa kinh nguyệt không điều
- Rau má - chữa bệnh sốt xuất huyết
15


- Củ Nghệ, rau Diếp cá, rau Má - chữa bệnh viêm gan
Việc sử dụng cây thuốc nam thƣờng xuyên nhƣ vậy Ông sử dụng loại
cây thuốc nam nào nhiều nhất trong các bài thuốc của mình?

cây thuốc nam dùng cho một số bệnh thông thƣờng?
16


Những bài thuốc dân gian từ xưa đến nay đã được Ông, Bà, Bố , Mẹ
thường xuyên sử dụng đối với bệnh thông thường. Do vậy tôi đã hiểu được
dùng cây thuốc làm rau ăn để phòng, chống và điều trị các loại bệnh thông
thường trong gia đình là rất tiện lợi, không gây độc hại, không phải chi phí tốn
kém.
Hiện nay Trạm y tế của Phường chúng tôi đã xây dựng được vườn thuốc
nam, thường xuyên tuyên truyền tới người dân cư trú trong khu vực tổ, phường
hiểu, biết được tác dụng của cây thuốc nam khi điều trị các bệnh thông thường
khác. 100% các gia đình đều trồng một số loại cây thuốc nam tại vườn nhà, tiện
lợi, khi cần điều trị các bệnh thông thường là có thuốc ngay, không gây tác dụng
phụ cho người bệnh, không phải chi phí tốn kém về kinh tế trong gia đình
Bảng tổng hợp kết quả phiếu phỏng vấn về tác dụng của các cây thuốc
nam (Phiếu 1)
Loại
phiếu

Phiếu
1

Phiếu
phỏng
vấn

02

K.quả số


- Rau ngải cứu-chữa bệnh kinh nguyệt
không điều
- Rau má, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh sốt xuất huyết
- Nghệ, Diếp cá, rau má - chữa bệnh viêm gan
2. Ông/Bà cho biết công dụng, bộ phận
của cây thuốc Nam dùng làm thuốc
- Cây Tía tô, Củ gừng - chữa bệnh cảm sốt

02

- Cây Lá lốt - chữa bệnh thấp khớp

02
02

Nội dung đƣợc phỏng vấn

- Cây Bồ công anh, sài đất - chữa bệnh mụn nhọt
- Cây gừng, cây hẹ - chữa bệnh ho viêm họng
- Lá mơ, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh hội chứng lỵ
- Búp Ổi, Sả - chữa bệnh ỉa chảy
17

02
02
02
02

02


- Lá mơ, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh hội chứng lỵ
- Búp Ổi, Sả - chữa bệnh ỉa chảy

02
02

- Rau ngải cứu-chữa bệnh kinh nguyệt
không điều
- Rau má, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh sốt xuất huyết
- Nghệ, Diếp cá, rau má - chữa bệnh viêm gan

02

02
100%

02
02

Qua kết quả tổng hợp phiều phỏng vấn dối với cán bộ y tế cho thấy việc
sử dụng rau ăn cũng có giá trị làm thuốc nam. Hiện nay 100% người dân đã
hiểu, biết về tác dụng khi sử dụng rau ăn làm thuốc. Vì vậy 100% các gia đình
đã trồng cây rau ăn làm thuốc trong vườn nhà để phòng, điều trị một số bệnh
thông thường.
2. Phỏng vấn ngƣời dân (Các loại cây thuốc nam)
- Ngày 25 tháng 1 năm 2011
- Kết quả thu được
* Phân tích kết quả điều tra hỏi trực tiếp
Phỏng vấn trực tiếp 5 người dân tại phường Chiềng Sinh và phường Quyết

- Cây gừng, cây hẹ - chữa bệnh ho viêm họng
- Lá mơ, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh hội chứng lỵ
- Búp Ổi, Sả - chữa bệnh ỉa chảy
- Rau ngải cứu - chữa bệnh kinh nguyệt không điều
- Rau má, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh sốt xuất huyết
- Nghệ, Diếp cá, rau má - chữa bệnh viêm gan
Hiện nay trong nhà Bà có trồng cây thuốc nam không ? Tại sao?
Hiện nay trong nhà tôi thường trồng nhiều các loại cây rau ăn đồng thời
cũng là cây thuốc nam, dùng làm thuốc để phòng, điều trị một số bệnh thông
thường.
Theo Bà hiện nay Bà đã có giải pháp gì duy trì để cho các loài cây
thuốc nam phát triển tốt ?
Theo tôi hiện nay cũng có rất nhiều người và các gia đình cũng hiểu biết
nhiều về tác dụng của cây thuốc nam để sử dụng phòng và chữa một số bệnh. Vì
vậy cần phải phối, kết hợp cùng với Trạm y tế Phường để tuyên truyền cho
19


người dân hiểu thêm về các loài cây có giá trị làm thuốc để sử dụng trong diều
trị điều trị cho một số bệnh khác.
Tuyên truyền cho nhau hiểu, biết giá trị khi sử dụng thuốc nam, và các
loại cây rau ăn hàng ngày có tác dụng dùng để làm thuốc, các gia đình cần sưu
tầm thêm một số loài cây thuốc khác về trồng tại vườn nhà mình để khi mắc
bệnh thông là có thuốc sử dụng ngay
Hiện nay trong gia đình Ông đã dùng cây thuốc nam theo Ông vấn đề dùng
cây thuốc nam chữa những bệnh thông thƣờng ở địa phƣờng đã hợp lý chƣa?
Tôi thấy rất hợp lý và tiện lợi nhất là trong việc phòng bệnh hoặc khi bị
cảm, bệnh đi ngoài, bệnh lỵ, viêm họng….thì trong vườn nhà có ngay thuốc để
dùng không phải đi tìm mua thuốc, đỡ tốn kém về kinh tế
Theo Bà bản thân mình có ý thức nhƣ thế nào trong việc trồng các

- Cây Bồ công anh, sài đất-chữa bệnh mụn nhọt
- Cây gừng, cây hẹ - chữa bệnh ho viêm họng
- Lá mơ, cỏ nhọ nồi - chữa bệnh hội chứng lỵ
- Búp Ổi, Sả - chữa bệnh ỉa chảy
- Rau ngải cứu-chữa bệnh kinh nguyệt
không điều
20

K.quả số
phiếu

Tỷ lệ
%

05

100%

05

100%

05

100%

03
03
04
04

cũng như việc nghiên cứu, kế thừa và bảo tồn luôn tồn tại và phát triển ở nước ta
từ rất lâu đời cho đến ngày nay. Thực tế trường Cao đẳng Sơn La có số lượng
đông HSSV, CBVC do vậy các bệnh thông thường thường xuyên xảy ra trong
nhà trường, trên cơ sở đó Trường Cao đẳng Sơn La đã xây dựng được vườn
thuốc nam điều trị bệnh thông thường với hơn 40 loài cây thuốc, phân theo từng
nhóm bệnh. Xây dựng mô hình vườn thuốc nam đúng theo quy định của Bộ y tế,
các loại cây thuốc được phân loại trồng đúng nhóm bệnh, có biển nhận biết vaf
các loại cây thuốc. Ngoài các danh mục theo quy định của bộ y tế còn sưu tầm
trồng được nhiều loại cây có giá trị làm thuốc để điều trị các bệnh khác.
II. SƢU TẦM, PHÂN LOẠI VÀ TRỒNG ĐƢỢC CÁC LOẠI CÂY THUỐC

1. Sưu tầm phân loại trồng được cây thuốc nam theo danh mục dùng cho
tuyến xã [21].
Qua sưu tầm và phân loại cây thuốc nam trồng trong vườn thuốc trường
Cao đẳng Sơn - thành phố Sơn La. Ngoài những danh mục cây thuốc đã quy
định của Bộ y tế dùng cho tuyến xã. Chúng tôi đã sưu tầm và trồng được các
loài cây thuốc nam phân theo 09 nhóm thuốc như sau:
1. Nhóm thuốc chữa bệnh cảm sốt
- 09 loại
2. Nhóm thuốc chữa bệnh đau nhức cơ xương khớp
- 06 loại
3. Nhóm thuốc chữa chữa bệnh mụn nhọt mẩn ngứa
- 06 loại
4. Nhóm thuốc chữa bệnh ho, viêm họng
- 09 loại
5. Nhóm thuốc chữa bệnh hội chứng lỵ
- 06 loại
6. Nhóm thuốc chữa bệnh ỉa chảy
- 06 loại
21

1. Tía tô

2. Cây Kinh giới

Tên la tinh: Elsholtzia cristata Willd
Họ Hoa môi Lamiaceae.
Công dụng : Chữa ngoại cảm phát sốt, đầu
nhức mắt hoa yết hầu sưng đau, nôn
mửa, chảy máu cam.
Liều dùng, cáh dùng: 12g (Hoa, cành, lá) sắc
thuốc xong cho bệnh nhân uống 1 lần lúc
thuốc còn nóng.
Đặc điểm nhận dạng: Đứng, cao 0,5-1 m,
toàn cây có lông màu trắng, có mùi rất
thơm. Lá đơn, mọc đối chéo chữ
thập. Phiến lá màu xanh đậm hơn ở mặt
trên, hình trứng đỉnh nhọn, , bìa răng
cưa nhọn không đều ở 2/3 phía trên, mặt
dưới nhiều chấm nhỏ (lông tiết
Tên khoa học: Mentha avensis.
Họ hoa môi Lamiaceae.
Tên khác: Tô bạc hà, nam bạc hà, dạ tiên hoa
Công dụng: Chữa viêm họng, cảm mạo
phong nhiệt, nhức đầu, đầy bụng do thực
Liều dùng, cách dùng: Liều dùng 12-20g lá bạc
hà tươi dùng thuốc xông, sắc uống mỗi ngày.
Đặc điểm, nhận dạng: Cây thảo, sống lâu
năm. Thân mềm, hình vuông. Loại thân
ngầm mang rễ mọc bò lan, loại thân đứng
mang lá, cao 30-40cm, có khi hơn, mầu

sốt, lợi thấp hành thuỷ. Dùng đẻ chữa cảm
mạo, nhức đầu đau bụng, miệng nôn, thuỷ
thũng, đi ỉa lỏng, chảy máu cam
Liều, cách dùng: Ngày 8 – 20g. lá hương nhu tươi
dạng thuốc sắc, thuốc hãm, thuốc xông hoặc
rịt lên đầu.
Đặc điểm nhận dạng: Cây đứng, cao 0,5-1 m, toàn
cây có lông màu trắng xanh hoặc tía, có mùi rất
thơm. Thân non màu xanh tía hay tía
đậm. Lá đơn,mọc đối chéo chữ thập.Phiến lá hình
5. Cây Hƣơng nhu
bầu dục, bìa răng cưa hơi nhọn hoặc gần tròn ở
hơn 2/3 phía trên, kích thước 2,5-5,5 x 1,5-4,5 cm
Tên la tinh: Pueraria thomsoni Benth
Họ Cánh bƣớm Fabaceae
Tên khác: Cát căn, mắn kéo (Thái)
Công dụng: giải độc, cảm sốt, phong nhiệt, kèm theo sốt,
khát nước, giải nhiệt
Liều dùng, cách dùng: Mỗi ngày dùng 8 - 20g. , dạng
thuốc sắc. Cũng có thể chế bột Sắn dây (tinh bột)
pha 8 - 20g. nước uống.
Đặc điểm nhận dạng: Là cây thảo quấn có rễ nạc,
bột có thân hơi có lông, lá có 3 chét, lá chét
hình trái xoan, mắt chim,có mũi nhọn ngắn,
nhọn sắc, nguyên hoặc chia 2-3 thuỳ, có lông

24


áp sát cả 2 mặt

Đặc điểm nhận dạng: Cỏ phân nhánh nhiều, thân
hơi vuông. Lá mọc đối hình trứng, mép hơi có
sóng dợn. Hoa tự mọc thành bông ở đầu cành.
Tên la tinh: Xanthium strumarium L.,
Họ Cúc - Asteraceae.
Tên khác: Thương nhĩ tử, phắc na (Thổ).
Công dụng: Chữa phong hàn đau đầu, tay chân đau
co rút, phong tê thấp, đau khớp, Cũng có người
dùng chữa thấp khớp, bướu cổ.
Liều dùng, cách dùng: 30-60g cây trên mặt đất dạng
thuốc sắc. Dùng ngoài, lấy cây tươi giã đắp.
Đặc điểm nhận dạng: Thân hình trụ cứng, có khía
màu lục, đôi khi có chấm tím, lông cứng lá
mọc so le, hình tim, tam giác, mép khía răng
không đều, hai mặt lá có lông cứng

25