LỜI CẢM ƠN
Với lòng thành kính và biết ơn sâu sắc nhất, em xin dành trang đầu tiên
của luận văn này để gửi lời cảm ơn của mình tới Khoa Ngữ văn và các Giáo
sư, Phó giáo sư, Tiến sĩ văn học, những người đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ,
tạo điều kiện cho em hoàn thành khóa học và thực hiện đề tài của mình .
Đặc biệt, em xin được bày tỏ tình cảm biết ơn chân thành nhất tới
TS. Nguyễn Việt Hùng – người đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ em trong suốt
thời gian làm luận văn. Thầy không chỉ hướng dẫn cho em tìm hiểu kiến
thức về chuyên nghành mà còn truyền dạy cho em những bài học kinh
nghiệm trong cuộc sống. Đó thực sự là những bài học quý giá và mãi là
hành trang để em mang theo suốt cuộc đời.
Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các cơ quan ở tỉnh Hải Dương: Thư viện
tỉnh, Trường THPT Quang Trung đã tạo điều kiện giúp đỡ để tôi hoàn thành
luận văn này.
Xin gửi lời tri ân tới những người thân yêu luôn sát cánh bên tôi, tận
tâm giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu!
Hà Nội, tháng 10 năm 2015
Tác giả luận văn
Vũ Thị Hưng


MỤC LỤC
Trang
PHỤ LỤC


A. MỞ ĐẦU
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1. Lí do khoa học
Thế giới lung linh kì ảo trong những câu chuyện cổ tích là suối nguồn
trong mát nuôi dưỡng tâm hồn biết bao thế hệ người Việt. Thế giới cổ tích ấy

loại cổ tích đặc biệt là những người vợ thông minh, tài trí. Đây là lí do thứ
nhất để người viết lựa chọn đề tài: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí
trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam”.
2. Lí do thực tiễn
Là một giáo viên đang trực tiếp giảng dạy ở trường THPT, người viết
nhận thấy việc giảng dạy các tác phẩm văn học dân gian theo đặc trưng thể
loại là rất quan trọng. Vốn các tác phẩm văn học dân gian có những nét riêng
biệt tạo nên ranh giới khá rõ ràng với văn học viết như tác giả, phương thức
lưu truyền, hình thức diễn xướng, nội dung phản ánh cũng như hình thức nghệ
thuật nên giảng dạy văn học dân gian nói chung và truyện cổ tích nói riêng
đòi hỏi phải gắn liền với đặc trưng thể loại. Tìm hiểu truyện cổ tích và kiểu
nhân vật, đặc biệt là kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí là một cách để
chúng tôi đi sâu khai thác đặc trưng của thể loại này. Việc đi sâu nghiên cứu
đề tài: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của
một số tộc người miền Bắc Việt Nam” sẽ góp phần thiết thực trong việc
hướng dẫn học sinh khám phá và tìm hiểu thể loại truyện cổ tích, qua đó các
em sẽ có cái nhìn toàn diện và hệ thống hơn về thể loại văn học dân gian đặc
sắc này. Đây chính là lí do thứ hai để người viết lựa chọn đề tài: “Kiểu nhân
vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người
miền Bắc Việt Nam”.
Chúng tôi hi vọng rằng, nghiên cứu đề tài này sẽ là một cơ hội để trình
bày một hướng khám phá mới về một kiểu nhân vật trong thể loại cổ tích,

2


cũng là một cơ hội để tri ân những người phụ nữ, những đấng sinh thành có
nhiều công lao nuôi nấng, dạy dỗ mình nên người và phần nào bày tỏ tình
cảm của mình với những “viên ngọc quý” trong di sản tinh thần của cha ông.
II. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

đó có hình tượng nhân vật Chàng trai khỏe, Người bất hạnh (mồ côi, con riêng,
con út bị tách khỏi cuộc sống cộng đồng, bị ruồng rẫy)... Mặc dù tác giả mới
chỉ dừng lại ở khảo sát và nhận xét sơ bộ, song phần nào những hình tượng
nhân vật mà tác giả đưa ra đã phản ánh nhận thức của dân gian về những vấn
đề xã hội, về sự phân hóa giai cấp, đồng thời cũng phản ánh tính sáng tạo nghệ
thuật, chất mĩ học sâu sắc chứa đựng trong những hình tượng nhân vật đó. Dựa
vào đây, chúng tôi có thêm cơ sở và nguồn tư liệu để giải quyết vấn đề cho đề
tài của mình.
Trong luận án Phó tiến sĩ khoa học Ngữ văn: "Nhân vật xấu xí mà tài ba
trong truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam" của Nguyễn Thị Huế (1996) [17],
tác giả đã nghiên cứu công phu về nhân vật xấu xí tài ba trên các phương diện
như: nguồn gốc, đặc điểm thẩm mĩ, đặc điểm nội dung phản ánh xã hội...Qua
đó, tác giả lí giải về một hình tượng nhân vật đặc thù trong truyện cổ tích Việt
Nam và cũng là phổ biến trên thế giới.
Mặc dù luận án chưa đề cập đến kiểu nhân vật người vợ thông minh tài
trí song đã có phần đề cập đến nhân vật người mang lốt là biểu hiện đặc trưng
của dạng truyện kể về nhân vật xấu xí mà tài ba. Đây cũng chính là một thông
tin rất quý giá cho chúng tôi khi đi tìm hiểu về nguồn gốc nhân vật người vợ
thông minh tài trí trong tiểu loại cổ tích thần kì.
Năm 1999, bài viết về "Những đặc điểm thi pháp của truyện cổ tích"
trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian của tác
giả Đỗ Bình Trị đã bàn về các kiểu nhân vật trong truyện cổ tích. Trong đó
nhóm truyện cổ tích thần kì thì có những kiểu nhân vật chính là : Người em út,
Người con riêng, Người mồ côi, Người mang lốt vật, Người đi ở, Người dũng

4


sĩ, Nhóm người có tài lạ...; nhóm truyện cổ tích sinh hoạt có bốn kiểu nhân vật
chính là : Nhân vật đức hạnh, Nhân vật xấu xa, Nhân vật mưu trí, Nhân vật khờ

thông minh từ đó tìm hiểu kết cấu cốt truyện và vấn đề xây dựng kiểu nhân vật
thông minh trong tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt người Việt.
Qua 34 truyện người viết khảo sát và sử dụng làm ngữ liệu để phân
tích, chúng tôi nhận thấy những truyện viết về nhân vật nữ thông minh chiếm
vị trí rất khiêm tốn là 5/34 truyện, chiếm 14.7% và tác giả chỉ tập trung vào
nghiên cứu ba đối tượng là “Em bé thông minh”; “ Nhóm nhân vật thông
minh dùng mưu mẹo tham gia kén rể” và “Nhóm thông minh dùng mưu mẹo
xét xử” thường là những ông quan Trạng. Vì vậy hình ảnh người phụ nữ thông
minh tài trí vẫn còn là “mảnh đất trống” để chúng tôi tiếp tục tìm hiểu, khai
thác và thực hiện đề tài của mình.
Năm 2012, tác giả Nguyễn Thị Tâm đã thực hiện luận văn thạc sĩ của
mình với đề tài: “Kiểu nhân vật ngốc nghếch trong truyện cổ tích sinh hoạt
người Việt”. Tác giả đã phân tích mối quan hệ giữa nhân vật ngốc nghếch với
nhân vật khác đặc biệt là người thông minh trong đó với người vợ và với thầy
đồ. Trong mối quan hệ giữa nhân vật ngốc với vợ, nếu ngốc vô tích sự, đần
độn, lêu lổng bao nhiêu thì vợ ngốc thông minh, tháo vát bấy nhiêu.
Nhờ vào luận văn này, chúng tôi phần nào đã có được nguồn tư liệu để
từ đó đi tìm nhân vật “người vợ thông minh tài trí” được thuận tiện hơn.
Qua quá trình tìm hiểu về lịch sử nghiên cứu kiểu nhân vật, chúng tôi
nhận thấy tài liệu về kiểu nhân vật trong truyện cổ tích đã được nhiều tác giả
đề cập tới trong các giáo trình, các luận án, luận văn, báo cáo khoa học. Ở mỗi
kiểu nhân vật, hầu hết các tác giả đều tập trung làm sáng tỏ được nguồn gốc,
đặc điểm, vai trò của kiểu nhân vật trong từng tiểu loại truyện cổ tích nói
riêng hoặc truyện cổ tích nói chung. Đây là một hướng nghiên cứu rất tích cực
và phổ biến trên thế giới. Những nghiên cứu này đã góp phần lí giải một số
kiểu nhân vật trong truyện cổ tích và định hướng cho những nghiên cứu tiếp

6




phục”. Sau đó ông minh họa bằng một loạt những tấm gương về người vợ
trong truyện cổ tích và nhận xét: “ Có những truyện trong đó, vai trò của
người phụ nữ lại nổi bật hơn người đàn ông, phản ánh một phẩm chất kiên
cường hơn người đàn ông. Khi thì người vợ đã cứu chồng, làm tất cả để bảo
vệ hạnh phúc (Phạm Tải – Ngọc Hoa). Khi thì người vợ thanh minh, bảo vệ,
che chở cho người chồng dại dột (Bợm già mắc bẫy cò ke). Khi thì người vợ
dạy dỗ chồng (Giết chó khuyên chồng, Con vợ khôn lấy thằng chồng dại như
bông hoa nhài cắm bãi cứt trâu)…”
Mặc dù không đi sâu vào tìm hiểu vai trò của người vợ thông minh tài
trí nhưng một khía cạnh nhận xét của tác giả là gợi ý rất quý giá cho chúng
tôi đi tìm hiểu kiểu nhân vật người vợ thông minh trong mối quan hệ với kiểu
nhân vật người vợ trong truyện cổ tích Việt Nam.
Năm 1999, trong cuốn “Văn học dân gian Việt Nam” do tác giả Lê Chí
Quế chủ biên, nhà nghiên cứu cũng đề cập đến kiểu truyện này trong truyện
cổ tích sinh hoạt. Theo tác giả, nhóm truyện về người thông minh và anh
chàng ngốc đặt cạnh nhau tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt đối với truyện cổ tích
sinh hoạt.
Nhóm truyện về “người thông minh” mà tác giả đề cập trong giới hạn
tiểu loại truyện cổ tích sinh hoạt phần nào giúp chúng tôi hiểu được mối quan
hệ bổ sung giữa nhân vật thông minh trong đó có “người vợ thông minh” với
“chàng Ngốc”.
Năm 2010, báo cáo khoa học “Bước đầu khảo sát kiểu nhân vật người
vợ trong “Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam” của Nguyễn Đổng Chi” của
Trần Thị Thu Hương đã chia nhân vật người vợ trong Kho tàng truyện cổ tích
Việt Nam thành sáu nhóm là : Nhóm nhân vật người vợ đức hạnh, thủy chung;
Nhóm nhân vật người vợ xấu xa, bội bạc; Nhóm nhân vật người vợ thông
minh tài trí; Nhóm nhân vật người vợ giàu nghị lực và có khí phách phi

8

9


III. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Việc nghiên cứu đề tài luận văn: “Kiểu nhân vật người vợ thông minh
tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam” nhằm
những mục đích sau:
1. Thống kê, nhận xét diện mạo kiểu nhân vật người vợ thông minh tài
trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam.
2. Xác định được những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của kiểu
nhân vật này, góp phần khẳng định sự hấp dẫn của kiểu nhân vật người vợ thông
minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc Việt Nam.
3. Đối chiếu, so sánh với kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí ở
những vùng miền khác để làm sáng tỏ giá trị nội dung, giáo dục của những
truyện này.
IV. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
1. Đối tượng
Qua 52 truyện cổ tích được khảo sát ở các nguồn tư liệu là truyện cổ
tích người Việt và truyện cổ các dân tộc thiểu số miền Bắc, hình tượng nhân
vật người vợ thông minh tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền
Bắc Việt Nam đã tạo thành kiểu nhân vật với những đặc điểm về nội dung và
giá trị nghệ thuật độc đáo, hấp dẫn.
2. Phạm vi
- Trong khuôn khổ của luận văn, chúng tôi tiến hành khảo sát và nghiên
cứu truyện cổ tích người Việt và một số dân tộc miền Bắc tức là từ Thanh
Hóa trở ra gồm các tộc người : Việt, Thái, Giáy, Mường, Mèo, Tày, Dao,
Nùng, Hà Nhì, Pu Péo.
- Chúng tôi nghiên cứu kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí ở hai
tiểu loại của truyện cổ tích là truyện cổ tích thần kì và truyện cổ tích sinh hoạt.
- Bên cạnh đó, chúng tôi cũng tìm hiểu thêm một số tư liệu truyện cổ ở

3. Sự thông minh tài trí được biểu hiện qua kiểu nhân vật rất độc đáo, đa
dạng. Người viết hi vọng sẽ góp một phần nhỏ bé của mình trong công việc phát

11


hiện, tôn vinh vẻ đẹp trí tuệ của người phụ nữ xưa đặc biệt là những người vợ
thông minh tài trí trong kho tàng truyện cổ tích các dân tộc Việt Nam.
VII. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung
của luận văn gồm ba chương:
Chương I: Giới thuyết khái niệm và khảo sát tư liệu về kiểu nhân vật
người vợ thông minh tài trí.
Chương II: Đặc điểm "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" xét
trên phương diện nội dung tư tưởng.
Chương III: Đặc điểm "Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí" xét
trên phương diện nghệ thuật.

12


B. NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: GIỚI THUYẾT KHÁI NIỆM VÀ KHẢO SÁT TƯ LIỆU
1.1. Giới thuyết khái niệm
1.1.1. Kiểu truyện và mô - típ
Khái niệm "kiểu truyện" và "mô-típ" đã được rất nhiều nhà nghiên cứu
văn học dân gian quan tâm. Để có thể hiểu được khái niệm kiểu truyện, chúng
ta phải hiểu được khái niệm về mô-típ. Mô-típ chính là thành tố căn bản để
tạo nên kiểu truyện.
Theo định nghĩa trong cuốn "Từ điển thuật ngữ văn học" của các tác

Nếu như mô-típ còn được gọi là mẫu đề hay motif thì "type còn được
các nhà nghiên cứu gọi là dạng, dạng thức hay kiểu, kiểu truyện..." [20; 21].
`Trong "Từ điển tiêu chuẩn phôn-cơ-lo" thì S. Thôm-xơn quan niệm: "
Type là những cốt kể có thể tồn tại độc lập trong kho truyền miệng. Dù đơn
giản hay phức tạp, truyện nào cũng được kể như một cốt kể độc lập đều được
xem như là một type. Có những truyện dài chứa hàng tá motif , lại có những
truyện kể ngắn như những mẩu kể trong các chùm truyện về súc vật có thể chỉ
có một motif đơn lẻ. Trường hợp đó type và motif đồng nhất".
Từ các quan niệm của các nhà nghiên cứu về típ nói trên ta có thể hiểu
type chính là "kiểu truyện". Bàn về kiểu truyện, trong cuốn "Thạch Sanh và
kiểu truyện dũng sĩ trong truyện cổ Việt Nam và Đông Nam Á", PGS.TS
Nguyễn Bích Hà đã đưa ra định nghĩa về kiểu truyện như sau: " Kiểu truyện
là tập hợp những truyện kể có những mô típ cùng loại hình. Trong một kiểu
truyện có nhiều mô típ nhưng không nhất thiết mỗi truyện trong kiểu đó phải
có đầy đủ tất cả những mô típ chung. Có thể có truyện chỉ chung với các
truyện khác một hoặc một vài mô típ, nhưng cũng có truyện có nhiều mô típ
chung". [13;24]
Như vậy kiểu truyện là những cốt kể độc lập bởi vậy mà sẽ chỉ có một
số lượng type nhất định trong mỗi một nền văn hóa. Những quan niệm này

14


chính là chìa khóa để người viết khám phá, tìm hiểu kiểu nhân vật trong đề tài
của mình.
1.1.2. "Kiểu nhân vật", "Kiểu nhân vật thông minh tài trí", "Kiểu nhân
vật người vợ thông minh tài trí" trong truyện dân gian Việt Nam.
1.1.2.1. Kiểu nhân vật
"Truyện cổ tích là thể loại quan trọng, phong phú nhất của loại hình tự
sự dân gian với rất nhiều tiểu loại, nhiều kiểu nhân vật và mỗi dạng thức đều

và ở mức độ nhất định, chúng hoạt động thay cho nhân vật". Thế giới nhân
vật trong truyện cổ tích rất phong phú, vừa mang nét chung của truyện cổ
tích, vừa mang nét riêng của từng tiểu loại. Trong văn học dân gian nói chung
và truyện cổ tích nói riêng, nhân vật hầu như chưa có tính cách, chưa biểu lộ
được tâm lí suy nghĩ. Tất cả những đặc điểm về tính cách đều được biểu hiện
qua hành động. Những hành động của Thạch Sanh nghe lời mẹ con Lí Thông
như: lao động chăm chỉ, thay anh canh miếu, giết chăn tinh, giết đại bàng cứu
công chúa... thể hiện bản chất chăm chỉ, hiếu nghĩa, tài giỏi đồng thời luôn bị
bóc lột, lừa gạt của người con nuôi. Ngược lại những hành động ỷ lại, tranh
công thể hiện bản chất bóc lột và độc ác của mẹ con Lí Thông. Kết thúc
Thạch Sanh lấy được công chúa còn mẹ con Lí Thông bị trừng trị thích đáng.
Như vậy thông qua nhân vật, nhân dân lao động muốn gửi gắm triết lí "ở hiền
gặp lành" và mơ ước một cuộc sống công bằng. Vì thế nhân vật trong truyện
cổ tích chủ yếu là nhân vật chức năng, thường mang những phẩm chất cố định
không thay đổi từ đầu đến cuối tác phẩm. Không giống như văn học viết là
nhân vật mang đậm dấu ấn cá nhân của tác giả. Trong truyện cổ tích nhân vật
mang ba đặc trưng lớn của văn học dân gian là tính truyền miệng, tính tập thể
và gắn bó với sinh hoạt cộng đồng nên hình thành nên những kiểu nhân vật
nhất định.
Trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân
gian, tác giả Đỗ Bình Trị có viết: " Mỗi nhân vật trong số những nhân vật kể

16


trên (người em út, người con riêng, người mồ côi, người mang lốt vật,...) là
tên gọi chung của một loạt những nhân vật đồng dạng – những nhân vật này
có những nét tương đồng căn bản về tính cách, hành động và số phận...Vì
vậy, người ta gọi đó là những "kiểu nhân vật".[46; 10]
Từ những khái niệm trên người viết đưa ra cách hiểu của mình về "kiểu

riêng bao giờ cũng được đặt trong hoàn cảnh mất cha hoặc mẹ hoặc cả hai, và
bị đặt trong mối xung đột dì ghẻ hoặc cha dượng (Tấm Cám, Sự tích chim đa
đa...) Kiểu nhân vật đội lốt, nhân vật có sự ra đời thần kì được ẩn trong hình
thức bề ngoài thậm chí xấu xí là tài năng và trí tuệ kì diệu, trải qua nhiều khó
khăn thử thách cuối cùng nhân vật hiện nguyên hình là nhân vật đẹp đẽ, hoàn
hảo (Chuyện người lấy cóc, Nàng Vỏ Trứng, Sọ Dừa, Lấy chồng Dê...). Kiểu
nhân vật người dũng sĩ, nhân vật thường mang trong mình sức mạnh kì diệu
chiến đấu với các thế lực mạnh mẽ của tự nhiên hay xã hội để đem lại sự bình
yên, cuộc sống hạnh phúc cho mọi người (Thạch Sanh...). Kiểu nhân vật đức
hạnh, nhân vật có phẩm chất tốt hiểu đạo lí, tình cảm trong cuộc sống, thường
làm được nhiều việc tốt, được nhân dân yêu mến (Mài dao dạy vợ, Bán tóc
đãi bạn...)
Qua quá trình khảo sát, chúng tôi thấy nhân vật người vợ thông minh
tài trí trong truyện cổ tích của một số tộc người miền Bắc ở Việt Nam vừa
mang đặc điểm khái quát của kiểu nhân vật cổ tích là nhân vật "mặt nạ", vừa
mang đặc điểm cơ bản của loại nhân vật là những người vợ thông minh tài trí,
dạy chồng hoặc giúp chồng vượt qua những khó khăn trong cuộc sống, chống
lại sự áp bức của những đối tượng thù địch (Dạy chồng, Người vợ thông
minh, Người chồng lười, Chàng mê gái...) cũng có khi sự tài trí của người vợ
được hiện lên thấp thoáng thông qua một hành động, cách ứng xử hoặc suy
nghĩ nào đó ánh lên chất trí tuệ, sắc sảo, tháo vát của người đàn bà trong một
hoàn cảnh cụ thể (Ba điều ước, Nàng dâu là bồ chịu chửi, Chuyển cau đằng
trước ra đằng sau và ngược lại...)
1.1.2.3.3. Kiểu nhân vật người vợ thông minh tài trí trong quan hệ với kiểu
nhân vật người vợ.
Cùng với sự phản ánh về lịch sử đất nước, lịch sử dân tộc, mọi nguồn
tư liệu đã cho thấy vào những thế kỉ trước và sau công nguyên, ở nhiều lĩnh

22



23