i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
-----------------------

NGUYỄN THỊ CẨM HƢỜNG

MỘT SỐ BIỆN PHÁP HỖ TRỢ TRONG DẠY HỌC VIẾT
CHO HỌC SINH CÓ KHÓ KHĂN VỀ VIẾT Ở TIỂU HỌC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội, 2016


ii

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM
------------------------

NGUYỄN THỊ CẨM HƢỜNG

MỘT SỐ BIỆN PHÁP HỖ TRỢ TRONG DẠY HỌC VIẾT
CHO HỌC SINH CÓ KHÓ KHĂN VỀ VIẾT Ở TIỂU HỌC
Chuyên ngành: Lí luận và lịch sử giáo dục
Mã số: 62 14 01 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC


Bộ Giáo dục và đào tạo

2.

FSIQ

Full Scale Intelligence Quotient
Chỉ số trí tuệ chung (chỉ số trí tuệ toàn thang đo)

3.

GV

Giáo viên

4.

HS

Học sinh

5.

IQ

Intelligence Quotient/ Chỉ số trí tuệ

6.

KKTT


Khuyết tật học tập

12.

LD

Learning Disabilities/ Khuyết tật học tập

13.

NLNT

Năng lực nhận thức

14.

PRI

Perceptual Reasoning Index/ Chỉ số Tƣ duy tri giác

15.

PSI

Processing Speed Index/ Chỉ số Tốc độ xử lí

16.

SD

v

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 1
Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA BIỆN PHÁP HỖ TRỢ TRONG DẠY
HỌC VIẾT CHO HỌC SINH CÓ KHÓ KHĂN VỀ VIẾT Ở TIỂU HỌC . 10
1.1. Tổng qu n ng

n ứu vấn đề ........................................................ 10

1.1.1.Nghiên cứu về học sinh có khó khăn về viết ở tiểu học ................ 10
1.1.1.1. Trên thế giới ................................................................................. 10
1.1.1.2. Ở Việt Nam .................................................................................. 13
1.1.2. Nghiên cứu về hỗ trợ trong dạy học viết cho học sinh có khó khăn
về viết ở tiểu học ....................................................................................... 17
1.1.2.1. Trên thế giới ................................................................................. 17
1.1.2.2. Ở Việt Nam .................................................................................. 18
1.1.3. Những vấn đề luận án cần giải quyết ........................................... 19
1.2. Họ s n

ó k ó k ăn về viết .......................................................... 20

1.2.1. Các khái niệm ................................................................................ 20
1.2.1.1. Chữ viết ........................................................................................ 20
1.2.1.2. Viết ............................................................................................... 21
1.2.1.3. Khó khăn về viết .......................................................................... 24
1.2.1.4. Học sinh có khó khăn về viết ....................................................... 29
1.2.1.5. Hỗ trợ và biện pháp hỗ trợ trong dạy học viết cho học sinh có khó
khăn về viết ở tiểu học .............................................................................. 30
1.2.2. Nguyên nhân gây khó khăn về viết ............................................... 31

1.3.5. Yếu tố ảnh hưởng đến việc hỗ trợ trong dạy học viết cho học sinh
có khó khăn về viết ở tiểu học .................................................................. 55
1.3.5.1. Yếu tố bên trong ........................................................................... 55
1.3.5.2. Yếu tố bên ngoài .......................................................................... 56
Kết luận chương 1.................................................................................... 58
C ƣơng 2 THỰC TRẠNG ĐẶC ĐIỂM HỌC SINH CÓ KHÓ KHĂN VỀ
VIẾT VÀ HỖ TRỢ TRONG DẠY HỌC VIẾT CHO HỌC SINH CÓ KHÓ
KHĂN VỀ VIẾT Ở TIỂU HỌC .................................................................. 59
2.1. Giới thiệu chung về quá trìn ng

n ứu thực trạng ................. 59

2.1.1. Mục đích nghiên cứu..................................................................... 59
2.1.2. Nội dung nghiên cứu thực trạng .................................................. 59
2.1.2.1. Nội dung khảo sát thực trạng đặc điểm học sinh có khó khăn về
viết ở tiểu học............................................................................................ 59


vii

2.1.2.2. Nội dung khảo sát thực trạng hỗ trợ trong dạy học viết cho học
sinh có khó khăn về viết ở tiểu học .......................................................... 60
2.1.3. Công cụ và mẫu khách thể khảo sát thực trạng .......................... 61
2.1.3.1. Công cụ và mẫu khách thể khảo sát đặc điểm học sinh có khó
khăn về viết ở tiểu học .............................................................................. 61
2.1.3.2. Công cụ và mẫu khách thể khảo sát thực trạng hỗ trợ trong dạy
học viết cho học sinh có khó khăn về viết ở tiểu học ............................... 71
2.1.4. Phương pháp nghiên cứu thực trạng ........................................... 72
2.2.Kết quả ng


trong dạy học viết cho học sinh có khó khăn về viết .............................. 90
2.3.3. Thực trạng hỗ trợ trong dạy học viết cho học sinh có khó khăn về
viết

........................................................................................................ 92


viii

2.3.4. Khó khăn trong việc hỗ trợ trong dạy học viết cho học sinh có
khó khăn về viết ....................................................................................... 95
2.3.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hỗ trợ trong dạy học viết
cho học sinh có khó khăn về viết ............................................................ 96
2.3.6. Thực trạng bồi dưỡng, phát triển chuyên môn về hỗ trợ trong
dạy học viết cho học sinh có khó khăn về viết ........................................ 98
2.3.7. Đánh giá chung về thực trạng hỗ trợ trong dạy học viết cho học
sinh có khó khăn về viết ở tiểu học và nguyên nhân .............................. 99
Kết luận chương 2.................................................................................. 101
C ƣơng 3 BIỆN PHÁP HỖ TRỢ TRONG DẠY HỌC VIẾT CHO HỌC
SINH CÓ KHÓ KHĂN VỀ VIẾT Ở TIỂU HỌC VÀ THỰC NGHIỆM . 103
3.1. Nguy n tắ xây dựng biện p áp ỗ trợ trong dạy học viết cho học
sn

ó k ó k ăn về viết ở tiểu học...................................................... 103

3.1.1. Đảm bảo yêu cầu đổi mới trong dạy học tiếng Việt ở tiểu học .. 103
3.1.2. Đảm bảo phù hợp với cơ chế hoạt động viết .............................. 104
3.1.3. Đảm bảo phù hợp với đặc điểm, khả năng, nhu cầu của học sinh
có khó khăn về viết ở tiểu học ................................................................ 105
3.1.3.1. Đảm bảo phù hợp với đặc điểm năng lực nhận thức của học sinh

3.3.2.1. Nhóm biện pháp chính 1 - Nhóm biện pháp hỗ trợ ghi nhớ công
việc

............................................................................................. 118

3.3.2.2. Nhóm biện pháp chính 2 – Nhóm biện pháp hỗ trợ mã hóa chính
tả

............................................................................................. 123

3.3.3. Nhóm biện pháp bổ trợ trong hỗ trợ học sinh có khó khăn về viết
ở tiểu học ................................................................................................. 132
3.3.3.1. Biện pháp 10: Điều chỉnh cách sử dụng tranh ảnh minh họa .... 133
3.3.3.2. Biệp pháp 11: Điều chỉnh cách tự đánh giá kĩ năng viết của HS134
3.3.3.3. Biện pháp 12: Tạo và duy trì hứng thú với hoạt động viết ........ 134
3.3.3.4. Biện pháp 13: Sử dụng thiết bị công nghệ điện tử..................... 135
3.3.4. Điều kiện thực hiện các biện pháp hỗ trợ .................................. 136
3.3.5. Mối quan hệ giữa các biện pháp hỗ trợ...................................... 137
3.3.6. Định hướng thực hiện các biện pháp hỗ trợ .............................. 137
3.4. Thực nghiệm biện p áp ỗ trợ trong dạy học viết cho họ s n

ó

k ó k ăn về viết ở tiểu học................................................................... 139
3.4.1. Giới thiệu chung về quá trình thực nghiệm ............................... 139
3.4.1.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................... 139
3.4.1.2. Nội dung, công cụ, mẫu thực nghiệm ........................................ 139
3.4.1.3. Tổ chức thực nghiệm ................................................................. 140




ng

n ứu xây dựng ông ụ đán g á

p át tr ển kĩ năng v ết ( ìn t ứ n ìn v ết) ............................................ 62
Bảng 2.2: Cá mứ độ p át tr ển kĩ năng v ết ( ìn thứ n ìn - viết) của
HS tiểu học ................................................................................................... 65
Bảng 2.3: P ân loại mứ độ chậm p át tr ển kĩ năng v ết ( ìn t ức
n ìn - viết) của HS tiểu học ........................................................................ 65
Bảng 2.4: Xá định mứ độ chậm p át tr ển kĩ năng v ết đúng ( ìn
thứ n ìn - viết) của HS tiểu học theo số lỗi mắc phải ............................ 66
Bảng 2.5: Cá n óm lỗi chữ viết ( ìn t ứ n ìn – viết) của HS tiểu học
và loại lỗi chữ viết trong n óm .................................................................. 66
Bảng 2.6: HS tham gia khảo sát sàng lọ HS ó KKVV ở tiểu học ........ 69
Bảng 2.7: Số lƣợng và tỉ lệ HS ó KKVV ở tiểu họ xét t eo k ối lớp và
giớ tín ........................................................................................................ 73
Bảng 2.8: HS ó KKVV xét t eo g

đoạn đầu và uối cấp tiểu học ..... 74

Bảng 2.9: HS ó KKVV trong tổng số HS ó KTHT ở tiểu học ............. 75
Bảng 2.10: Số lƣợng HS ó KKVV ở tiểu học dạng đơn lẻ và dạng kết
hợp ................................................................................................................ 76
Bảng 2.11: HS ó KKVV k ểu A, kiểu B, kiểu C và k ểu D t eo á k ối
lớp ................................................................................................................. 77
Bảng 2.12: Kiểu A, kiểu B, kiểu C và k ểu D t eo á g

đoạn học tập



o HS ó KKVV ở tiểu học.............................................................. 100

Bảng 3.1. P ân loại KKVV dự vào p ân loại chậm p át tr ển kĩ năng
viết............................................................................................................... 116
Bảng 3.2: Tín k ả thi củ

á b ện p áp ỗ trợ trong dạy học viết cho

HS ó KKVV ở tiểu học ............................................................................ 151


xiii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1: Đ ểm trung bìn 10 t ểu trắc nghiệm trong trắc nghiệm
trí tuệ WISC-IV củ HS ó KKVV ...........................................................81
Biểu đồ 2.2: Thực trạng kiến thứ , kĩ năng, t á độ của GV về việc hỗ
trợ trong dạy học viết

o HS ó KKVV ở tiểu học ........................... 101

........................................................................................................................ 144
Biểu đồ 3.1: Sự t

y đổi về tố độ viết củ HS A2 trong quá trìn đƣợc

hỗ trợ (đƣờng thẳng là đƣờng hồi quy) ................................................... 144
........................................................................................................................ 144


lớp ò n ập................................................................................................ 145
Biểu đồ 3.8: Sự t

y đổi về tố độ viết củ HS A4 trong quá trìn đƣợc

hỗ trợ (đƣờng thẳng là đƣờng hồi quy) ................................................... 149
Biểu đồ 3.9: Sự t

y đổi về tỉ lệ lỗi chữ viết củ HS A4 trong quá trìn

đƣợc hỗ trợ (đƣờng thẳng là đƣờng hồi quy)......................................... 149
Biểu đồ 3.10: Sự t

y đổ độ lệch chuẩn của tố độ viết của HS A4 so với

HS lớp 1 và HS n m lớp 1 ......................................................................... 149


xiv

Biểu đồ 3.11: Sự t

y đổ độ lệch chuẩn của tỉ lệ lỗi chữ viết của HS A4

so với HS lớp 1 và HS n m lớp 1 .............................................................. 149
Biểu đồ 3.12: Sự t

y đổi về tố độ viết củ HS A4 trƣớc – trong – sau


Sơ đồ 3.2: Tiến trìn n ận biết HS ó KKVV ở tiểu học .................. 113
Sơ đồ 3.3: Mô ìn xá địn HS ó KKVV ở tiểu họ và tổng hợp đặc
đ ểm HS .................................................................................................. 114
Sơ đồ 3.4: Cá bƣớc tổ chức biện p áp ỗ trợ trong dạy học viết cho
HS ó KKVV ở tiểu học ........................................................................ 138


xv

DANH MỤC PHỤ LỤC
Phụ lục 1: Phiếu đ ều tra thực trạng hỗ trợ trong dạy học viết cho HS
ó KKVV ở tiểu học...................................................................................174
Phụ lục 2: Cá

ông ụ ng

n ứu thực trạng đặ đ ểm HS ó

KKVV ........................................................................................................180
Phụ lục 3: Phụ lụ ng

n ứu đặ đ ểm p át tr ển kĩ năng v ết của HS

tiểu học........................................................................................................192
Phụ lục 4: Đ ểm số trắc nghiệm trí tuệ WISC-IV củ n óm HS ó
KKVV ở tiểu học.......................................................................................207
Phụ lục 5: Nộ dung kĩ năng v ết cần hỗ trợ
Phụ lụ 6: Cá bà tập hỗ trợ mã ó

ín tả

sự phát triển tâm lí, sự tự tin của HS, từ đó ảnh hƣởng đến sự tham gia học
tập và hòa nhập xã hội sau này. Vì vậy, việc hỗ trợ, giúp đỡ để HS KKVV
học tập hiệu quả là việc làm hết sức cần thiết.
KKVV không phải do sự yếu kém, hạn chế kĩ năng vận động tinh gây
ra. Nguyên nhân của KKVV nằm sâu bên trong các chức năng thần kinh bất
thƣờng của não bộ, dẫn tới sự bất thƣờng, mất cân bằng trong các NLNT có
liên quan đến kĩ năng viết. Sự bất thƣờng trong NLNT là yếu tố chính, nội
tại bên trong làm giảm thiểu hiệu suất nhận thức, hạn chế sự phát triển kĩ
năng viết nói riêng, kĩ năng học tập nói chung [99]. Các biện pháp hỗ trợ HS
có KKVV cần đặc biệt chú trọng đến yếu tố này.
Trên thế giới, công cụ đánh giá xác định các vấn đề về NLNT hay kĩ
năng viết của HS có KKVV đã đƣợc xây dựng gần nhƣ hoàn chỉnh. Các kết
quả nghiên cứu đều cho thấy biểu hiện của KKVV có thể thay đổi theo thời
gian và có nhiều điểm khá tƣơng đồng với các rối loạn khác nhƣ rối loạn
phối hợp phát triển, rối loạn kĩ năng vận động tinh,.... Hiện nay, không thể
có một công thức nào nhƣ "giấy quỳ" để nhận biết HS có KKVV [78]. Càng
tổng hợp nhiều thông tin về HS việc nhận biết KKVV càng thuận lợi, giúp
quá trình hỗ trợ HS có hiệu quả [79]. Đồng thời, do sự đa dạng về đặc điểm
NLNT, về mức độ phát triển kĩ năng viết của các cá nhân có KKVV, các


2

biện pháp hỗ trợ không thể cứng nhắc vận dụng cho mọi HS, mà cần linh
hoạt theo đặc điểm của từng HS cụ thể.
Tại Việt Nam, những năm gần đây, Đảng và Nhà nƣớc ta đã quan tâm
hơn và tạo nhiều điều kiện để nâng cao chất lƣợng giáo dục nói chung, giáo
dục cho trẻ khuyết tật nói riêng. Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp
hành Trung ƣơng Đảng Khóa VIII về Chiến lƣợc Phát triển giáo dục và đào
tạo thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa khẳng định: "Nâng cao chất lƣợng

về viết ở tiểu học" làm đề tài nghiên cứu.
2. Mụ đí

ng

n ứu

Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp hỗ trợ trong dạy học viết cho
HS có KKVV ở tiểu học nhằm cải thiện kĩ năng viết của HS có KKVV.
3. K á
3.1.

t ể, đố tƣợng ng

n ứu

Khách thể nghiên cứu: Hoạt động dạy học viết cho HS có KKVV ở
tiểu học.

3.2.

Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp hỗ trợ trong dạy học viết cho HS

có KKVV ở tiểu học.
4. Giả thuyết khoa học
Trong trƣờng tiểu học hiện nay đang tồn tại một bộ phận HS có
KKVV. Trong quá trình dạy học viết cho HS, nếu có biện pháp hỗ trợ phù
hợp với đặc điểm NLNT và mức độ phát triển kĩ năng viết của HS thì có thể
cải thiện kĩ năng viết của các em, góp phần nâng cao chất lƣợng học tập của
nhóm HS này.

viết chính tả (kĩ năng ghép vần, sử dụng dấu thanh) (spelling). Giới hạn hình
thức thể hiện kĩ năng tạo chữ và viết chính tả là hình thức nhìn viết
(copying). Mối liên hệ giữa đặc điểm NLNT với các đặc điểm kĩ năng viết
đặt trong hình thức nhìn viết.
- Giới hạn các biện pháp hỗ trợ nhằm cải thiện kĩ năng viết ở cấp độ tạo
chữ, kĩ năng viết chính tả dƣới hình thức nhìn viết dành cho đối tƣợng HS
đầu cấp tiểu học.
- Giới hạn nội dung hỗ trợ: Nội dung hỗ trợ trong dạy học viết cho HS có
KKVV đƣợc đề xuất dựa trên chƣơng trình dạy học kĩ năng viết ở các cấp độ
cụ thể trong trƣờng tiểu học. Việc sử dụng nội dung hỗ trợ nào tùy thuộc vào
mức độ phát triển kĩ năng viết thực tế, đặc điểm khả năng, nhu cầu phát triển
kĩ năng viết của mỗi HS có KKVV.
- Hình thức tổ chức biện pháp hỗ trợ: Trong môi trƣờng hòa nhập nhƣng
tiến hành dƣới các tiết cá nhân ngoài giờ lên lớp chung, tại phòng hỗ trợ riêng.
6.2. Khách thể và địa bàn nghiên cứu khảo sát
- 4444 HS tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5 tại một số trƣờng tiểu học ở Hà Nội và
Nghệ An.
- 11 HS có KKVV ở một số trƣờng tiểu học tại Hà Nội.


5

- 97 GV tại các lớp có HS có KKVV thuộc một số trƣờng tiểu học ở Hà
Nội và Bình Dƣơng (trong đó có 45 GV đã đƣợc tập huấn về biện pháp hỗ
trợ HS có KKVV).
- Thực nghiệm đƣợc tiến hành với 02 HS có KKVV, gồm 01 HS có
KKVV dạng tạo chữ ở lớp 1 và 01 HS có KKVV dạng chính tả ở lớp 3 tại
một trƣờng tiểu học ở Hà Nội.
7. P ƣơng p áp luận và á p ƣơng p áp ng


8

9. Đóng góp mới của luận án
- Làm rõ và bổ sung định nghĩa HS có KKVV theo các tiêu chí nhận biết;
cách phân loại theo đặc điểm kĩ năng viết giúp định hƣớng cho việc phát
hiện và hỗ trợ giáo dục trong nhà trƣờng; làm rõ xu hƣớng xác định HS có
KKVV theo quan điểm tổng hợp các thông tin dựa vào bằng chứng nghiên
cứu, chỉ rõ tầm quan trọng của việc đánh giá NLNT, đặc điểm, mức độ
KKVV trong việc xác định và hỗ trợ HS có KKVV; làm rõ xu hƣớng nghiên
cứu về dạy học viết cho HS có KKVV ở tiểu học, biện pháp hỗ trợ HS có
KKVV, các yếu tố tác động đến biện pháp hỗ trợ trong dạy học viết cho HS
có KKVV ở tiểu học.
- Bổ sung các thông tin mới về thực trạng tồn tại của HS có KKVV trong
trƣờng tiểu học hiện nay, đặc điểm của HS có KKVV trên các phƣơng diện:
kĩ năng viết, phát triển, NLNT; cung cấp thông tin về hiện trạng hỗ trợ trong
dạy học viết cho HS có KKVV của GV tiểu học, làm rõ những điểm tích cực
và hạn chế của thực trạng này, ảnh hƣởng của các yếu tố đến biện pháp hỗ
trợ HS có KKVV.
- Xây dựng các công cụ đánh giá và các bƣớc đánh giá để nhận biết HS có
KKVV ở tiểu học dựa trên định nghĩa về HS có KKVV; trên cơ sở đó, đƣa
biện pháp nhận biết HS có KKVV, xác định đặc điểm khả năng, nhu cầu HS
có KKVV ở tiểu học thành biện pháp tiền đề trong hỗ trợ HS có KKVV ở
tiểu học.
- Đề xuất một số biện pháp hỗ trợ chính và biện pháp bổ trợ trong dạy học
viết cho HS có KKVV gắn liền với đặc điểm NLNT, đặc điểm phát triển kĩ
năng viết của HS, nhằm tác động đến những hạn chế, yếu kém trong NLNT
vốn là nguyên nhân gây ra KKVV để cải thiện kĩ năng viết phù hợp với đặc
điểm khả năng, nhu cầu của HS trên quan điểm bù trừ.
- Các biện pháp đề xuất đƣợc kiểm chứng qua thực nghiệm sƣ phạm và ý
kiến đánh giá của GV có hiểu biết, kinh nghiệm về hỗ trợ HS có KKVV, từ

1.1.1.1. Trên thế giới
Trong khi khó khăn về đọc đƣợc chú ý từ những năm đầu của thế kỉ XIX,
KKVV đƣợc quan tâm muộn hơn, bắt đầu từ thập kỉ 60 của thế kỉ XX. So
với các nghiên cứu chuyên sâu về KKVĐ, còn gọi là chứng đọc khó
(dyslexia), những nghiên cứu chuyên sâu về KKVV (chứng viết khó –
dysgraphia) hiện nay không nhiều.
Các công trình nghiên cứu về KKVV cho tới nay chủ yếu tập trung vào
các hƣớng: định nghĩa khái niệm, xác định HS có KKVV; đặc điểm của HS
có KKVV trên các lĩnh vực: học tập, nhận thức, phát triển, vận động, ... các
yếu tố ảnh hƣởng đến KKVV của HS; các biện pháp hỗ trợ HS có KKVV.
a) Nghiên cứu về khái niệm khó khăn về viết
Khái niệm KKVV đƣợc nghiên cứu theo nhiều cách, nhƣng chủ yếu tập
vào hai khuynh hƣớng chính. Khuynh hƣớng thứ nhất gọi là khuynh hƣớng
mô tả loại trừ, chủ yếu dựa trên định nghĩa sơ khai về KTHT do Samuel
Kirk giới thiệu năm 1963, trong đó mô tả các đặc điểm nổi bật của KTHT và
các đặc điểm giúp loại trừ các yếu tố không gây ra KTHT. Đa phần các định
nghĩa về KKVV theo khuynh hƣớng này với các đại diện nhƣ định nghĩa của
Ủy ban Liên hiệp KTHT Hoa Kỳ (National Joint Committee on Learning
Disabilties - NJCLD) năm 1988, Đạo luật về giáo dục cho ngƣời khuyết tật
(Individual with Disabilities Education Act., 2004 – IDEA 2004), Sổ tay chẩn
đoán các rối nhiễu tâm trí phiên bản 5 - DSM-5 (The Diagnostic and Statistical
Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) năm 2013, định nghĩa của các tác
giả Berninger V.W, Graham S., Fayol M.