VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
-----------------------------

NGUYỄN HOÀI SANH

ĐỜI SỐNG TÍN NGƢỠNG, TÔN GIÁO:
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CẤP BÁCH
Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành:
Mã số:

Chủ nghĩa duy vật biện chứng
và chủ nghĩa duy vật lịch sử
62.22.80.05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. GS.TS. Hồ Sĩ Quý
2. TS. Nguyễn Văn Dũng

Hà Nội, năm 2013


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
----------------------------

NGUYỄN HOÀI SANH

ĐỜI SỐNG TÍN NGƢỠNG, TÔN GIÁO:

Chƣơng 2. TÔN GIÁO VÀ ĐỜI SỐNG TÍN NGƢỠNG, TÔN GIÁO:

8
8
14
33

MỘT SỐ QUAN ĐIỂM CƠ BẢN

2.1. Quan điểm về tôn giáo và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo của các nhà
sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin
2.2. Quan điểm của Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về đời
sống tín ngưỡng, tôn giáo
2.3. Một số quan điểm ngoài macxit
2.4. Về khái niệm đời sống tín ngưỡng, tôn giáo
Chƣơng 3. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CẤP BÁCH VỀ ĐỜI SỐNG

33
48
61
67
72

TÍN NGƢỠNG, TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

3.1. Vấn đề mối quan hệ giữa tôn giáo với chính trị
3.2. Vấn đề mối quan hệ giữa tín ngưỡng, tôn giáo với văn hóa
3.3. Vấn đề mối quan hệ giữa tín ngưỡng, tôn giáo với đạo đức
Chƣơng 4. MỘT SỐ VẤN ĐỀ THỰC TIỄN CẤP BÁCH VỀ ĐỜI SỐNG


4

115
137
146


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Tín ngưỡng, tôn giáo là một hiện tượng xã hội đã tồn tại từ lâu cùng với
xã hội loài người. Ở mỗi thời kỳ lịch sử, trong từng khu vực cụ thể, tín
ngưỡng, tôn giáo có những vai trò và ảnh hưởng khác nhau đối với đời sống xã
hội. Sự tồn tại của các tín ngưỡng, tôn giáo và những quan hệ nội tại của các
tôn giáo cũng như giữa tôn giáo với đời sống xã hội không bất biến, chúng phát
triển, biến động tương ứng với những biến động của đời sống vật chất và nhu
cầu tinh thần của con người, phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn lịch
sử nhất định.
Xưa nay, ảnh hưởng của tín ngưỡng, tôn giáo đối với đời sống con
người; nguồn gốc, bản chất, chức năng cũng như cơ chế tác động, sự tồn tại,
xu hướng vận động, phát triển và vai trò, sự tác động nhiều mặt của đời sống
tín ngưỡng, tôn giáo đối với đời sống xã hội nói chung ... luôn là những vấn
đề hết sức phức tạp và không phải khi nghiên cứu người ta bao giờ cũng tìm
được những lời giải thích thỏa đáng và sự đồng thuận.
Trước đây, đã có lúc nhiều người cho rằng, khi nhận thức con người
phát triển tới trình độ cao, khi khoa học kỹ thuật phát triển mạnh mẽ, khi đời
sống con người sung túc,... thì ảnh hưởng của tín ngưỡng, tôn giáo đối với đời
sống con người sẽ thu hẹp dần và thậm chí nó tự tiêu vong. Nhưng thực tế
phức tạp hơn nhiều. Cùng với những biến động hết sức to lớn trong đời sống
chính trị nhân loại, cùng với những vấn đề mới được đặt ra trong nhận thức và
quá trình chinh phục thế giới khách quan do chính sự phát triển của khoa học

có lịch sử lâu đời lại xuất hiện nhiều biểu hiện mới (hoặc không mới nhưng ở
một mức độ phổ biến hơn) như lên đồng, cầu siêu, giải hạn, cầu an, tìm mộ,
gọi hồn, …
Cùng với các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo diễn ra bình thường trong
khuôn khổ pháp luật, đã xuất hiện nhiều hiện tượng đáng lo ngại, tiềm ẩn
2


nhiều nguy cơ đối với xã hội. Chẳng hạn, đã có tình trạng nhân danh truyền
giáo để thực hiện những mục đích phi tôn giáo, gây mất ổn định xã hội, phá
vỡ kết cấu xã hội truyền thống, ảnh hưởng đến việc bảo tồn bản sắc văn hóa
cổ truyền. Các hoạt động hành lễ mang tính chất mê tín, dị đoan; các hiện
tượng tệ nạn xã hội ăn theo sự bùng phát lễ hội làm méo mó đời sống lễ hội
ảnh hưởng xấu đến thuần phong mĩ tục và trật tự an toàn xã hội… Cũng đã
xuất hiện những hiện tượng tôn giáo mới với các hoạt động xa lạ, bí hiểm,
thậm chí là cách hành lễ rất phản văn hóa, vi phạm chính sách tự do tín
ngưỡng, tôn giáo của Đảng và Nhà nước, vi phạm pháp luật. Điều đáng nói là
những hiện tượng tôn giáo mới này vẫn có khả năng thu hút một bộ phận
không nhỏ người dân tin theo và có khả năng tập hợp tín đồ mở rộng địa bàn
hoạt động, ảnh hưởng. Thậm chí đã xẩy ra xung đột giữa chính quyền ở một
số địa phương với các tổ chức tôn giáo mà nhiều khi không phải do nguyên
nhân tín ngưỡng, tôn giáo…
Sự thay đổi mạnh mẽ trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam
trong những năm gần đây đang đặt ra những vấn đề cấp thiết cả về mặt lý luận
và thực tiễn. Việc nghiên cứu, xem xét đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt
Nam hiện nay một cách toàn diện, sâu sắc để làm cơ sở khoa học cho việc
hoạch định đường lối chính sách đúng đắn đối với tín ngưỡng, tôn giáo, một
mặt đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo của nhân dân, mặt khác chống
các hiện tượng lợi dụng tôn giáo cũng như các sinh hoạt tôn giáo cuồng tín, bí
hiểm, bảo vệ quyền lợi công dân, bảo vệ lợi ích quốc gia đang là một đòi hỏi

giáo (Encyclopedia of Religion), theo đó “Đời sống tôn giáo bao hàm toàn
bộ các quan hệ nội bộ của tôn giáo và các quan hệ giữa tôn giáo với xã
hội” [dẫn theo 155]. Trên cơ sở quan niệm này, chúng tôi cũng sẽ đưa ra
định nghĩa riêng nhằm chi tiết hóa để dễ thao tác hơn (xem phần 2.4).
4


Phạm vi nghiên cứu: Cả hai mặt của đời sống tôn giáo được xác định
như trên là rất phong phú, việc xem xét cả hai mặt đó một cách chi tiết, cụ
thể thì chắc chắn không thể có công trình nghiên cứu nào bao quát hết
được. Trong khuôn khổ của một Luận án tiến sĩ triết học, mã ngành Chủ nghĩa
duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, công trình này không đi sâu
chuyên nghiên cứu về bản thân các tín ngưỡng, tôn giáo với tính cách là toàn bộ
các quan hệ nội bộ của các tôn giáo cũng như các biểu hiện thực hành đa dạng
của chúng. Chúng tôi, từ cách tiếp cận của mình, chủ yếu muốn nghiên cứu, tìm
hiểu về vị thế, vai trò và sự ảnh hưởng, tác động của tín ngưỡng, tôn giáo tới một
số lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội; đồng thời lựa chọn nghiên cứu một số
vấn đề, hiện tượng thuộc các vấn đề nội tại của tôn giáo, tức các quan hệ nội
bộ của tín ngưỡng, tôn giáo, giới hạn nội dung ở một số vấn đề lý luận và thực
tiễn cấp bách đối với Việt Nam hiện nay.
Luận án cũng không đi sâu miêu tả, nghiên cứu đời sống tín ngưỡng,
tôn giáo ở từng địa phương cụ thể.
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư
tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tín ngưỡng,
tôn giáo và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo. Luận án còn kế thừa, tiếp thu có chọn
lọc những tư tưởng của một số công trình nghiên cứu khoa học đã có như các bài
viết, luận án, các tư liệu điều tra, khảo sát… có liên quan đến nội dung được đề
cập trong luận án.
Về mặt phương pháp, luận án sử dụng các phương pháp phân tích và tổng

đối với vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo.
Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng
dạy và học tập những vấn đề thuộc đề tài tín ngưỡng, tôn giáo và chủ nghĩa vô
thần khoa học. Luận án cũng có thể làm tài liệu tham khảo cho những ai quan
tâm đến đề tài này.
6


7. Kết cấu của luận án
Ngoài Lời cam đoan, Mục lục, Mở đầu, Kết luận, Danh mục các bài
viết của tác giả đã công bố có liên quan đến luận án, Tài liệu tham khảo, nội
dung chính của luận án gồm 04 chương, 13 tiết và kết luận các chương.

7


Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu của nƣớc ngoài
Từ lâu, vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đã
được quan tâm nghiên cứu ở nhiều nước trên thế giới. Những công trình đó đã
gợi mở những cách nhìn nhận, đánh giá nhiều chiều đối với tôn giáo. Sau đây
chúng tôi xin đề cập chi tiết hơn tình hình nghiên cứu nói trên qua một số tác
phẩm đáng chú ý với các tác giả tiêu biểu được biết đến ở Việt Nam.
Tác phẩm Các hình thức tôn giáo sơ khai và sự phát triển của chúng
của X.A. Tocarev, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1994 được nhiều nhà
nghiên cứu tôn giáo ở Việt Nam xem là “sách kinh điển” trong nghiên cứu về
tín ngưỡng, tôn giáo. X.A. Tocarev thường nhấn mạnh tôn giáo là một hiện
tượng xã hội, vì thế tôn giáo mặc dù là một hình thức của hệ tư tưởng - vẫn
không thể chỉ quy vào những quá trình suy nghĩ diễn ra trong đầu óc con

đổi của đời sống tôn giáo trong xã hội hiện đại, trước sự tác động của toàn cầu
hóa kinh tế, nhất là các tác giả Trung Quốc.
Những năm gần đây có một số tác phẩm đáng chú ý của các học giả
Trung Quốc cũng đã được dịch và phổ biến ở nước ta. Có thể kể tác giả Trác
Tân Bình, nhà nghiên cứu có nhiều công trình về tôn giáo của Trung Quốc. Tác
phẩm Lý giải tôn giáo của ông (Trần Nghĩa Phương, dịch), Nxb. Hà Nội, 2007
đã gây được sự chú ý trong giới nghiên cứu tôn giáo ở Việt Nam. Trong công
trình này, những vấn đề cơ bản của tôn giáo như tôn giáo là gì? Bản chất tôn
giáo? Vai trò của tôn giáo trong xã hội hiện đại… đã được ông lý giải. Tác giả
đặc biệt coi trọng vai trò của tôn giáo và vai trò của công tác nghiên cứu tôn
giáo, đi sâu nghiên cứu những biểu hiện bên ngoài của các tôn giáo, đồng thời
phân tích kết cấu nội tại của chúng nhằm đạt đến sự lý giải chân thực thế giới
tâm linh tôn giáo, qua đó làm nổi bật mối quan hệ khách quan gắn bó giữa tôn
giáo với đời sống hiện thực của nhân loại. Trong công trình này, tác giả cũng đã
nghiên cứu về tôn giáo Trung Quốc đương đại và giới thiệu một số tôn giáo lớn
trên thế giới.
9


Trương Chí Cương có tác phẩm Tôn giáo học là gì? (Trần Nghĩa
Phương, dịch), Nxb. Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh, 2007. Tác phẩm đã giải
thích bản chất của tôn giáo theo quan điểm của các nhà xã hội học, tâm lý học
nổi tiếng trên thế giới như Emile Durkheim, William James, Paul Tillich, Max
Weber, Max Müller, v.v… Các vấn đề cơ bản của tôn giáo như bản chất của
tôn giáo, tính giao thoa của tôn giáo cũng như mối quan hệ giữa tôn giáo và
thế giới tinh thần của con người trên ba phương diện lý trí, tình cảm, ý chí...
đã được tác giả nghiên cứu.
Cuốn Vũ trụ trong một nguyên tử sự hội tụ của khoa học và tâm linh
của Đạt Lai Lạt Ma, Nxb. Văn hóa Sài Gòn, 2008 do Mai Sơn dịch đã khảo
sát hai lĩnh vực tri thức quan trọng của nhân loại là khoa học và tâm linh

ý. Câu hỏi mà nhiều người quan tâm là, ở một quốc gia văn minh vật chất
phát triển hàng đầu thế giới hiện nay, tôn giáo có vai trò gì? Tác giả, sau khi
giới thiệu các tôn giáo ở Mỹ đã tập trung nghiên cứu một cách tổng thể đời
sống tôn giáo Mỹ đương đại, làm rõ mối quan hệ của người dân Mỹ với tôn
giáo, lý giải sự ảnh hưởng sâu sắc của tôn giáo trong xã hội Mỹ, nơi hàng năm
có đến 5.200 triệu lượt người tham gia các hoạt động tôn giáo; nơi tôn giáo có
mặt ở hầu khắp các hoạt động thế tục, nơi nhiều trường đại học danh tiếng (và
nổi tiếng trên toàn thế giới) do nhà thờ sáng lập. Tôn giáo đã cắm rễ rất sâu
trong xã hội Mỹ, có ảnh hưởng rất rộng lớn đối với quốc gia này. Nước Mỹ,
vì thế, được xem là quốc gia thế tục nhất và cũng là quốc gia có tính tôn giáo
mạnh trên thế giới nhất [xem 116].
Lưu Bành còn có nghiên cứu Vốn xã hội của đoàn thể tôn giáo Mỹ,
Trần Nghĩa Phương dịch, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2, 3/2010 tiếp tục
nghiên cứu về sự ảnh hưởng của tôn giáo đối với đời sống xã hội nước Mỹ.
Tác giả đi sâu phân tích vốn xã hội to lớn của đoàn thể tôn giáo ở quốc gia
này, cho rằng, nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan cụ thể khác nhau
đã tạo ra sự bảo đảm cho tổ chức tôn giáo tham dự vào hoạt động xã hội. Các
tổ chức tôn giáo ở Mỹ nắm giữ nguồn vốn xã hội phong phú, sử dụng nó
11


thông qua việc triển khai các hoạt động tôn giáo và thế tục phục vụ tín đồ và
xã hội, mở rộng tầm ảnh hưởng đối với xã hội. Các đoàn thể tôn giáo có mặt
khắp nơi ở Mỹ đã sử dụng cực kỳ hiệu quả vốn xã hội, phản ứng nhanh chóng
các vấn đề xã hội làm cho công năng xã hội của tổ chức tôn giáo Mỹ được
đánh giá là vượt xa các nước khác trên thế giới.
Sang Gyoo Lee có công trình Đạo Tin Lành có ảnh hưởng đến Hàn
Quốc như thế nào (Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 1/2012) tập trung nghiên
cứu ảnh hưởng của đạo Tin Lành đến xã hội Hàn Quốc. Tác giả cho rằng, ảnh
hưởng của đạo Tin Lành đối với xã hội Hàn Quốc thể hiện trên mấy phương

đổi của tôn giáo trong xã hội hiện đại trên quan điểm xã hội học tôn giáo;
Olaf Muller nghiên cứu tôn giáo ở vùng Trung và Đông Âu, trả lời câu hỏi có
hay không sự tái thức tỉnh sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản. Trong cuốn
này, tác giả Daniel V.A. Olson bàn về những bằng chứng mang tính chất định
lượng ủng hộ và chống lại mô hình kinh tế tôn giáo; Anthony Gill nghiên cứu
quá trình thế tục hóa và chính sách của các chính phủ. Ông khẳng định: chính
sách của chính phủ đóng vai trò trong việc xác định tôn giáo xã hội. Andrew
Greeley cho rằng Châu âu không hoàn hoàn thế tục, trong xã hội hiện đại tôn
giáo có vai trò rất lớn. Robin Gill đã nghiên cứu các mô hình văn hóa, phân
tích sự suy giảm lòng tin tôn giáo ở Châu Âu hiện đại; Detlef Pollack và Gert
Pickel nghiên cứu về quá trình cá nhân hóa tôn giáo hay thế tục hóa: một nỗ
lực để đánh giá luận điểm của cá nhân hóa tôn giáo ở Đông và Tây Đức sau
khi sát nhập; Monika Wohlrab-Sahr bàn đến vấn đề tôn giáo và khoa học hay
tôn giáo đối đầu khoa học? Trình bày việc quá nhấn mạnh đến sự đối lập tôn
giáo và khoa học và hậu quả lâu dài của nó tại Cộng hòa Dân chủ Đức…
Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài về tín ngưỡng,
tôn giáo và đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đã kể ra ở trên đã phản ánh được
phần nào những vấn đề đang đặt ra với đời sống tín ngưỡng, tôn giáo trên thế
giới cũng như công tác nghiên cứu tôn giáo. Các vấn đề cơ bản của tôn giáo
đã được nghiên cứu, nhất là dưới khía cạnh thần học; một số công trình cũng
đã phân tích đến các khía cạnh xã hội của tôn giáo. Những công trình đó đã
13


gợi mở những cách nhìn nhận, đánh giá nhiều chiều đối với tôn giáo. Các vấn
đề thuộc đời sống tín ngưỡng, tôn giáo cũng đã được chú ý nghiên cứu ở một số
tác phẩm, nhất là dưới khía cạnh tác động, ảnh hưởng của tôn giáo đối với các
mặt khác của đời sống xã hội; vai trò của các hoạt động tôn giáo đối với sự biến
đổi, phát triển của đời sống xã hội đã được nhìn nhận, đánh giá một cách
khách quan.

những mặt, những khía cạnh quan trọng có ý nghĩa lý luận và thực tiễn. Các
công trình hệ thống hóa văn bản pháp luật của Nhà nước có tác dụng phân
tích, đánh giá sự vận động, thay đổi trong nhận thức, quan điểm của Đảng và
Nhà nước Việt Nam về tín ngưỡng, tôn giáo một cách có hệ thống phù hợp
với sự thay đổi của tình hình thực tiễn và đáp ứng những yêu cầu, nhiệm vụ
mới của các mạng. Có thể kể một số tác phẩm tiểu biểu như: Hồ Chí Minh về
vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng, Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Nxb. KHXH, Hà
Nội, 1998; Tôn giáo - Quan điểm, chính sách đối với tôn giáo của Đảng và
Nhà nước Việt Nam hiện nay của Nguyễn Đức Lữ, Nxb. Chính trị - Hành
chính, Hà Nội, 2009; Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và công tác tôn giáo,
Lê Hữu Nghĩa, Nguyễn Đức Lữ (đồng chủ biên), Nxb. Tôn giáo, Hà Nội,
2003; Tư tưởng Hồ Chí Minh về tôn giáo và sự vận dụng ở Việt Nam hiện
nay, Nguyễn Đức Lữ (chủ biên), Nxb. Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2009;
Vấn đề tôn giáo trong cách mạng Việt Nam lý luận và thực tiễn, của Đỗ
Quang Hưng, Nxb. Lý luận chính trị, Hà Nội, 2008; Nghiên cứu tôn giáo
nhân vật và sự kiện của Đỗ Quang Hưng, Nxb. Tổng hợp Thành phố Hồ Chí
Minh, 2010;…
- Các công trình trực tiếp nghiên cứu về tín ngưỡng, tôn giáo và đời
sống tín ngưỡng, tôn giáo. Có thể chia các công trình này theo các nhóm sau:
Thứ nhất, nhóm các công trình nghiên cứu về các vấn đề cơ bản của tín
ngưỡng, tôn giáo. Các công trình này tập trung nghiên cứu, lý giải về nguồn
gốc, bản chất, chức năng, vai trò của tôn giáo nói chung; giúp chúng ta có
những hiểu biết cơ bản nhất về tôn giáo với tư cách là một hình thái ý thức
15


xã hội, một thiết chế xã hội. Có thể kể một số công trình tiêu biểu: Các hình
thức tôn giáo sơ khai và sự phát triển của chúng của X.A. Tocarep, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1994; Về tôn giáo, Viện Nghiên cứu tôn giáo,
Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1994; Về tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam hiên

thấy các tín ngưỡng truyền thống Việt Nam là hết sức phong phú, có ảnh
hưởng, tác động mạnh mẽ đến văn hóa Việt Nam. Và điều mà chúng ta không
thể không lưu ý đó chính là sức sống mãnh liệt của tín ngưỡng truyền thống
trong bối cảnh có nhiều hệ tư tưởng, tôn giáo ngoại nhập và trong bối cảnh xã
hội hiện đại. Các tác phẩm tiêu biểu: Tứ bất tử của Vũ Ngọc Khánh, Ngô Đức
Thịnh, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1990; Tín ngưỡng Thành Hoành Việt
Nam, Nguyễn Duy Hinh, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1996; Văn hóa, tôn
giáo, tín ngưỡng Việt Nam dưới nhãn quan học giả L. Cadìere của Đỗ Trinh
Huệ, Nxb. Thuận Hóa, Huế, 2006; Các hình thức tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt
Nam của Nguyễn Đăng Duy, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2001;…
Thứ tư, nhóm các công trình nghiên cứu tình hình hoạt động tín
ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam hiện nay. Các công trình này chủ yếu là các
bài báo công bố trên các tạp chí chuyên ngành hay các đề tài nghiên cứu
khoa học từ cấp Viện, cấp Bộ đến cấp Nhà nước điều tra tìm hiểu diễn biến
hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo nói chung hoặc một số hiện tượng tín
ngưỡng, tôn giáo cụ thể nào đó, trong một phạm vi không gian cụ thể. Có
thể kể: Một số vấn đề cơ bản về Phật giáo Việt Nam giai đoạn 2011 - 2020,
Đề tài cấp Bộ 2010, chủ nhiệm: Nguyễn Quốc Tuấn; Sự biến đổi đời sống
tôn giáo Việt Nam trước tác động của toàn cầu hóa, Đề tài cấp bộ 2010, chủ
nhiệm: Nguyễn Phú Lợi; Ảnh hưởng của Công giáo đến đời sống tinh thần
các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc Việt Nam, Đề tài cấp Bộ 2011, chủ
nhiệm: Nguyễn Bình; Những vấn đề cơ bản về tôn giáo ở Việt Nam giai
đoạn 2011 - 2020, Đề tài cấp Bộ 2011, chủ nhiệm: Nguyễn Hồng Dương;
Một số vấn đề cơ bản về đạo Tin Lành giai đoạn 2011 - 2020, Đề tài cấp Bộ
2012, chủ nhiệm: Nguyễn Xuân Hùng; …
17


Thứ năm, nhóm các công trình, chủ yếu là luận án tiến sĩ, thạc sĩ đi sâu
nghiên cứu về một mặt nào đó của một loại hình tín ngưỡng, một tôn giáo cụ

chủ biên, Nxb. KHXH. Hà Nội, 1996 đã nghiên cứu một số vấn đề lý luận và
thực trạng tôn giáo Việt Nam. Cuốn sách đề cập rõ thêm một số lý luận hiện
hành, giới thiệu tình hình các tôn giáo hiện nay được phản ánh qua đời sống
tôn giáo. Các tác giả đã áp dụng phương pháp điều tra xã hội học - tôn giáo để
phân tích hiện trạng đời sống tôn giáo trong nhân dân, vì thế đã nhìn nhận và
đặt ra được một số vấn đề cần làm sáng rõ, khơi được những ý kiến đáng suy
nghĩ để bước đầu đi sâu vào nghiên cứu lĩnh vực tôn giáo, một lĩnh vực còn
mới mẽ ở nước ta.
Ngoài những vấn đề lý luận cơ bản, cuốn sách cũng đã bước đầu
nghiên cứu về hoạt động của các tín ngưỡng, tôn giáo cụ thể như “Đạo thờ
cúng tổ tiên”, Công giáo, Phật giáo, Nho giáo, đạo Hòa Hảo, và những hiện
tượng tôn giáo mới ở Việt Nam.
Đề tài cấp Nhà nước KX - 04 - 13 Luận cứ khoa học cho việc hoàn
chỉnh chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước (Đặng Nghiêm Vạn chủ
nhiệm đề tài) thuộc chương trình khoa học - công nghệ cấp Nhà nước KX - 04
- 08 do Đỗ Hoài Nam làm chủ nhiệm chương trình. Trên cơ sở nghiên cứu
tình hình, đặc điểm đời sống tín ngưỡng, tôn giáo ở nước ta, đề tài đã cung
cấp những luận cứ khoa học cho Đảng, Nhà nước trong việc ban hành các
đường lối, chính sách đối với tôn giáo. Công trình Lý luận về tôn giáo và tình
hình tôn giáo ở Việt Nam, (Đặng Nghiêm Vạn, chủ biên, Nxb. CTQG. Hà
Nội, 2001) được các nhà nghiên cứu đánh giá cao. Công trình là kết quả của
Đề tài KHXH - 04 - 06 Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến tín
ngưỡng tôn giáo ở Việt Nam. Chính sách của Đảng và Nhà nước do Đặng
Nghiêm Vạn chủ nhiệm đề tài, nằm trong chương trình KHXH - 04 Xây dựng
con người, phát triển văn hóa trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất
nước, do Phạm Minh Hạc chủ trì. Cuốn sách đã nghiên cứu một số vấn đề lý
luận liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo như đối tượng của tôn giáo; các yếu tố
19




nghiên cứu quá trình phát sinh, phát triển tư duy lý luận của Đảng về tôn giáo
và vấn đề tôn giáo; nghiên cứu quá trình Đảng và Nhà nước xây dựng, phát
triển, hoàn thiện chính sách tôn giáo qua các giai đoạn lịch sử cụ thể. Ngoài
việc phân tích bối cảnh quốc tế của vấn đề tôn giáo ở Việt Nam thế kỷ XX,
cuốn sách đã đề cập đến vấn đề “Bước khởi đầu của sự du nhập quan điểm
macxit về tôn giáo vào Việt Nam” qua quan điểm của các học giả và các nhà
cách mạng như Nguyễn An Ninh, Nguyễn Văn Cừ, Lê Hồng Phong, Nguyễn
Văn Nguyễn, Đào Duy Anh, v.v… Tác phẩm Nghiên cứu tôn giáo nhân vật
và sự kiện (Đỗ Quang Hưng, Nxb. Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2010)
đã giới thiệu quan điểm về tín ngưỡng, tôn giáo của Hồ Chí Minh và một số
lãnh tụ cách mạng và học giả đầu thế kỷ XX của Việt Nam… Cuốn sách cũng
đã nghiên cứu trực tiếp một số vấn đề của đời sống tín ngưỡng, tôn giáo Việt
Nam như: tôn giáo và xã hội ở Việt Nam hiện nay, những thách thức đầu tiên
của xu thế đa dạng hóa trong đời sống tôn giáo ở Việt Nam, hiện tượng tôn
giáo mới, tín ngưỡng tôn giáo trong đời sống văn hóa hiện nay cũng như
nghiên cứu một số sự kiện cụ thể trong đời sống tín ngưỡng, tôn giáo.
Ngoài ra, ông còn có tác phẩm Đời sống tôn giáo tín ngưỡng Thăng
Long - Hà Nội (Đỗ Quang Hưng, Nxb. Hà Nội, 2010) trực tiếp bàn về đời
sống tín ngưỡng, tôn giáo. Trong tác phẩm này, tiến trình lịch sử các tôn giáo,
những biến thái của những hình tượng tín ngưỡng, hình ảnh sinh hoạt của mỗi
tôn giáo, các loại hình tín ngưỡng đã được nghiên cứu, qua đó tác giả đã phác
họa đời sống tôn giáo tín ngưỡng với những hình ảnh cụ thể của người Phật
tử, người Công giáo, người Tin Lành, người Cao Đài… ở Hà Nội và từ đó
đưa ra những nhận xét thú vị về đời sống tôn giáo tín ngưỡng của Thăng Long
- Hà Nội. Tác phẩm này, vì thế, không chỉ phục hiện lại lịch sử các tôn giáo,
tín ngưỡng Thăng Long - Hà Nội mà quan trọng hơn, đã dựng lại được những
nét cơ bản nhất trong sự biến chuyển của đời sống tôn giáo tín ngưỡng của
người dân Hà Nội… Ngoài ra, ông còn có nhiều bài nghiên cứu in trên các tạp
chí chuyên ngành như Triết học, Nghiên cứu tôn giáo…