i

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Xu hướng toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới đòi hỏi các quốc gia phải sử dụng ngôn
ngữ kế toán chung nhằm giúp đảm bảo thông tin có thể so sánh trên phạm vi quốc
tế. Đó cũng là quá trình hội tụ kế toán quốc tế đang diễn ra hiện nay cùng với sự
phát triển của hệ thống chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế, thay thế dần cho các
chuẩn mực kế toán quốc tế. Đặc biệt xu thế hội tụ kế toán diễn ra mạnh mẽ sau khi
thỏa thuận Norwalk giữa Hội đồng Chuẩn mực kế toán quốc tế và Hội đồng Chuẩn
mực kế toán tài chính Hoa Kỳ bắt đầu triển khai cho thấy có những thay đổi lớn
của chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế trong thời gian gần đây.
Đây là vấn đề mang tính toàn cầu và ảnh hưởng đến lợi ích của các quốc gia nên
nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Các nghiên cứu tập trung vào
những nội dung cơ bản như tranh luận về sự thống nhất trong kế toán, những nhân
tố ảnh hưởng đến môi trường kế toán, so sánh chuẩn mực kế toán quốc gia với
nhau và với chuẩn mực kế toán quốc tế, quá trình hòa hợp kế toán quốc tế... Trong
đó, các nghiên cứu về hòa hợp kế toán bắt đầu phát triển từ năm 1973 sau khi Ủy
ban Chuẩn mực kế toán quốc tế được thành lập. Tuy nhiên phải đến cuối thế kỷ 20,
những nghiên cứu về việc áp dụng các chuẩn mực quốc tế tại các quốc gia cụ thể
mới được công bố nhiều, mặc dù tập trung vào một số quốc gia được quan tâm như
Đức, Trung quốc, Nhật…
Xu hướng toàn cầu hoá kinh tế đòi hỏi chất lượng thông tin có thể so sánh ở phạm
vi quốc tế, một ngôn ngữ kinh doanh cần được thiết lập bằng việc xây dựng hệ
thống chuẩn mực toàn cầu chất lượng cao đáp ứng thị trường vốn quốc tế. Trước
yêu cầu đó, mục tiêu của Ủy ban Chuẩn mực kế toán quốc tế đã có sự chuyển đổi
từ hòa hợp sang hội tụ kế toán. Quá trình hội tụ này đã đạt được những thành công
đáng kể như sự chấp thuận áp dụng các chuẩn mực quốc tế của Liên minh châu Âu
từ năm 2005. Mặc dù vậy, quá trình này cũng gây nhiều tranh luận và vì vậy việc
nghiên cứu đã được mở rộng sang nhiều quốc gia bằng việc so sánh giữa các quốc
gia hay tập trung vào một quốc gia qua những mốc thời gian khác nhau để đánh giá

các giải pháp cho quá trình hòa hợp/hội tụ kế toán Việt Nam (Vũ Hữu Đức & Trình
Quốc Việt, 2008; Đoàn Xuân Tiên, 2008; Đặng Thái Hùng, 2008). Bên cạnh đó,
một số nghiên cứu trong các luận án, luận văn cũng đã đề cập đến các giải pháp và
một số đề xuất định hướng hội tụ cho Việt Nam.
Bên cạnh những đóng góp của các nghiên cứu trên cho lý luận và thực tiễn phát
triển kế toán Việt Nam, một số vấn đề cần phải đặt ra cho việc định hướng tổng thể
quá trình hội tụ kế toán Việt Nam trong bối cảnh gần đây khi quá trình hội tụ trở
nên sôi động hơn trên thế giới trong khi hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam đã
“đứng im” trong hơn 7 năm qua. Một là, cần định hình lại tiến trình hội tụ kế toán
quốc tế khi Dự án hội tụ IASB – FASB đến giai đoạn kết thúc với những diễn biến
mới chưa được lường trước. Các phương thức hội tụ khác nhau của các quốc gia,
bao gồm các cường quốc cũng như của Việt Nam cần được phân tích đầy đủ và cập


iii
nhật hơn. Hai là, cần một khảo sát thực nghiệm đầy đủ hơn về hiện trạng của các
chuẩn mực kế toán Việt Nam trên các phương diện nội hàm, khả năng áp dụng,
chất lượng thông tin cũng như sự chuẩn bị của các đối tượng khác nhau cho tiến
trình hội tụ sâu hơn của kế toán Việt Nam với chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế.
Ba là, cần đưa ra một định hướng tổng thể về hội tụ kế toán của Việt Nam, bao
gồm lựa chọn cách thức cũng như lộ trình thích hợp với đặc điểm của Việt Nam.
Các định hướng trên không chỉ giải quyết vấn đề nội dung mà còn xem xét các yếu
tố thể chế và cơ sở hạ tầng kế toán.
Với mong muốn đáp ứng yêu cầu trên, tác giả lựa chọn đề tài “Định hướng xây
dựng chuẩn mực báo cáo tài chính Việt Nam đáp ứng xu thế hội tụ kế toán
quốc tế”. Các kết quả nghiên cứu được mong đợi sẽ đóng góp thêm vào lý luận và
thực tiễn hội tụ kế toán quốc tế tại Việt Nam.

2. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận án là đề xuất định hướng xây dựng hệ thống chuẩn mực báo cáo

iv

3.2. Phạm vi nghiên cứu
Tác giả tập trung nghiên cứu chuẩn mực kế toán và chuẩn mực báo cáo tài chính áp
dụng cho doanh nghiệp là đối tượng của hệ thống chuẩn mực báo cáo tài chính do
Hội đồng Chuẩn mực kế toán quốc tế ban hành. Luận án không đề cập đến chuẩn
mực kế toán khu vực công cũng như chế độ kế toán cho các loại hình doanh nghiệp
cụ thể.

4. Những điểm mới và các đóng góp của luận án
4.1. Những điểm mới của luận án
Những điểm mới của luận án liên quan đến nội dung nghiên cứu và phương pháp
luận bao gồm:
-

Chứng minh xu thế hội tụ là tất yếu trên cơ sở phân tích quá trình hội tụ của
các quốc gia lớn đóng vai trò quan trọng trong quá trình hội tụ toàn cầu, bên
cạnh đó chỉ ra các đặc điểm của quá trình này.

-

Khảo sát thực nghiệm về thực trạng hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam,
với phương pháp tiếp cận dựa trên các đối tượng tham gia quá trình hội tụ.
Phương pháp tiếp cận này phù hợp với mục đích cuối cùng của đề tài là đưa
ra các định hướng hội tụ cho Việt Nam.

-

Định hướng xây dựng hệ thống chuẩn mực báo cáo tài chính Việt Nam về
cách thức hội tụ, phương thức triển khai và lộ trình hội tụ cũng như định

báo cáo tài chính để đáp ứng xu thế hội tụ kế toán quốc tế.

Về thực tiễn, luận án đã góp phần vào các vấn đề như:
-

Giúp cơ quan quản lý Nhà nước mà cụ thể là Bộ Tài chính có những nhận
định đúng đắn trong việc xây dựng chiến lược và lộ trình thích hợp cho Việt
Nam đáp ứng xu thế hội tụ kế toán quốc tế.

-

Là tư liệu cho những nhà nghiên cứu trong lĩnh vực kinh tế nói chung và kế
toán, kiểm toán nói riêng để tiếp tục nghiên cứu sâu và phát triển rộng hơn
những vấn đề liên quan.

5. Bố cục của luận án
Luận án gồm 154 trang, 14 bảng, 1 hình và 19 phụ lục. Bố cục của luận án bao
gồm:
-

Phần mở đầu giới thiệu vắn tắt về đề tài, bao gồm lý do chọn đề tài, mục
đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu cũng như ý nghĩa khoa học và thực tiễn
của đề tài.

-

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu về hội tụ kế toán quốc tế. Chương
này hệ thống và phân tích các nghiên cứu trước đó trên thế giới cũng như tại
Việt Nam liên quan đến đề tài, chỉ ra những vấn đề còn tồn tại mà luận án sẽ
tập trung giải quyết, xác định mục tiêu đề tài, nội dung và phương pháp


CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VỀ
HỘI TỤ KẾ TOÁN QUỐC TẾ
1.1. Giới thiệu
Mục đích của chương này nhằm hệ thống và phân tích các nghiên cứu trước đó trên
thế giới cũng như tại Việt Nam liên quan đến đề tài, chỉ ra những vấn đề còn tồn tại
mà luận án sẽ tập trung giải quyết, xác định mục tiêu đề tài, nội dung và phương
pháp nghiên cứu. Với mục đích trên, chương này được kết cấu như sau:
- Phần thứ nhất nêu lược sử quá trình hội tụ kế toán quốc tế nhằm hình thành
một khung thời gian cho quá trình phân tích tổng quan.
- Phần thứ hai đề cập đến những nghiên cứu về hội tụ kế toán trên thế giới
và tại Việt Nam. Việc chia thành hai nhóm như trên xuất phát từ mục tiêu
của đề tài là xem xét vấn đề hội tụ kế toán tại Việt Nam trong một xu thế hội
tụ chung của thế giới. Phần này cũng đề cập đến những tồn tại trong những
nghiên cứu được phân tích để chỉ ra vấn đề mà luận án sẽ tập trung giải
quyết.
- Phần thứ ba trình bày mục tiêu của đề tài, nội dung và phương pháp nghiên
cứu để đi đến một khung nghiên cứu cho toàn bộ luận án.

1.2. Lược sử quá trình hội tụ kế toán quốc tế
Quá trình hình thành và phát triển các chuẩn mực quốc tế về kế toán đã diễn ra từ
năm 1973 nhưng khái niệm hội tụ kế toán quốc tế được chính thức nhắc tới từ khi
Ủy ban Chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC) được cải tổ để hình thành Hội đồng
Chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB) năm 2001. Phần dưới đây khái lược lại quá
trình hội tụ kế toán quốc tế phân thành hai giai đoạn là giai đoạn tạo tiền đề hội tụ
và giai đoạn hội tụ.

1.2.1. Giai đoạn tạo tiền đề hội tụ (1973 – 2000)
Năm 1973, sau nhiều nỗ lực của các tổ chức nghề nghiệp kế toán trên thế giới,

cáo trong đó đề xuất cải cách cơ cấu tổ chức và hoạt động, theo đó hướng đến việc
xây dựng một bộ chuẩn mực quốc tế chất lượng cao cho thị trường vốn và thúc đẩy
việc hội tụ kế toán toàn cầu giữa các chuẩn mực quốc gia với chuẩn mực quốc tế
(IASC, 1999). Thực hiện báo cáo này, IASC đã tiến hành việc cải tổ và năm 2001,
IASB đã được thành lập.
Trong gần 30 năm của giai đoạn này, IASC đã đạt được những thành công nhất
định. Tính đến cuối năm 2000, IASC có 156 thành viên là tổ chức nghề nghiệp đến
từ 114 quốc gia. Trong thời gian trên, IASC ban hành được Khuôn mẫu lý thuyết
kế toán và 41 chuẩn mực kế toán quốc tế, trong đó có 31 chuẩn mực có hiệu lực
đến cuối năm 2000. IASC cũng đã hoàn thành thỏa thuận với IOSCO với kết quả là
năm 2000, Ủy ban Kỹ thuật của IOSCO khuyến cáo các cơ quan quản lý thị trường
vốn các nước cho phép các công ty nước ngoài được lựa chọn chuẩn mực kế toán
quốc tế thay cho chuẩn mực kế toán quốc gia (Doupnik & Perera, 2007). Năm
2001, Tổ chức quốc tế về phát triển kế toán (IFAD) đã tiến hành khảo sát các quốc
gia áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế, kết quả có 8 trong tổng số 62 quốc gia


3
được khảo sát áp dụng toàn bộ chuẩn mực kế toán quốc tế hoặc chỉ áp dụng đối với
các công ty niêm yết (IFAD, 2001).
Như vậy, giai đoạn 1973-2000 những tiền đề cho việc hội tụ kế toán quốc tế đã
được chuẩn bị thông qua việc hình thành và phát triển tổ chức lập quy quốc tế và
các chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, mục tiêu đi đến một bộ chuẩn mực kế toán
thống nhất cho toàn thế giới phải chờ đến giai đoạn kế tiếp.

1.2.2. Giai đoạn hội tụ (từ năm 2001 đến nay)
Năm 2001, IASB mới được thành lập thay thế chức năng ban hành chuẩn mực của
IASC. Cũng trong năm này, Tổ chức Ủy ban chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC
Foundation) đã hình thành với chức năng giám sát hoạt động, cơ cấu và chiến lược
cũng như tài trợ cho IASB.

Hoa Kỳ. Tháng 7 năm 2012, Nhóm chuyên viên công tác của Ủy ban Chứng khoán
Hoa Kỳ (SEC) công bố báo cáo đánh giá tình trạng hội tụ hiện tại, và chỉ ra những
vấn đề quan trọng phải xem xét trong quá trình hội tụ trước khi đi đến một quyết
định cuối cùng về sự hội tụ giữa chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế và chuẩn
mực kế toán Hoa Kỳ (SEC, 2012). Điều này có nghĩa là việc hội tụ giữa hai hệ
thống sẽ bị trì hoãn lại so với kế hoạch và không có một dự kiến tương lai nào được
đưa ra. Ngay sau đó, một số quốc gia đã hoãn lại quá trình hội tụ để chờ xem diễn
biến của quan hệ Hoa Kỳ và IASB như Nhật (Yamaji et al, 2012), Singapore (ASC,
2012a). Trong một khảo sát mới nhất của IASB đối với 81 quốc gia bao gồm nhóm
các nước có nền kinh tế lớn (G-20) và 61 quốc gia khác về việc áp dụng chuẩn mực
báo cáo tài chính quốc tế. Kết quả cho thấy có 14/20 quốc gia thuộc nhóm G-20
yêu cầu áp dụng hoàn toàn chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế cho thị trường vốn,
6 quốc gia còn lại là Hoa Kỳ, Nhật, Ấn Độ, Saudi Arab, Trung quốc, Indonesia chỉ
cho phép áp dụng một cách giới hạn về đối tượng hoặc chuẩn mực. Kết quả cũng
cho thấy có 70/81 quốc gia yêu cầu hoặc cho phép áp dụng toàn bộ hoặc một phần
chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế, trong đó chỉ có 3 quốc gia áp dụng hầu như
hoàn toàn chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế (Australia, New Zealand và Hong
Kong) và 27 quốc gia thuộc EU yêu cầu áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc
tế cho công ty niêm yết với một số loại trừ (IASB, 2013).
Như vậy, hội tụ của kế toán quốc tế là một quá trình trải qua nhiều giai đoạn, trong
đó từ mục tiêu ban đầu là đi tìm sự hòa hợp, đã chuyển sang hướng đến sự hội tụ.
Tương ứng với nó, chuẩn mực quốc tế được định hình lại, nhắm đến một mục tiêu
tham vọng hơn “một hệ thống toàn cầu chất lượng cao” nhưng với một phạm vi hẹp
hơn “thị trường vốn quốc tế”. Mặc dù vậy, quá trình hội tụ cũng đầy thăng trầm với
những giai đoạn tiến triển rất nhanh và những giai đoạn chững lại. Những hệ lụy
gần đây do quyết định của Hoa Kỳ cho thấy ảnh hưởng của những quốc gia lớn đến
quá trình hội tụ là một điều không thể bỏ qua.

1.3. Các nghiên cứu liên quan đến đề tài
1.3.1. Các nghiên cứu trên thế giới

khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 đã thúc đẩy các quốc gia tìm kiếm một hệ
thống chuẩn mực kế toán đáng tin cậy và chuẩn mực kế toán quốc tế đáp ứng được
yêu cầu này. Mặt khác, chính Hoa Kỳ cũng ngày càng nhận ra họ có lợi khi sử
dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế vì các nhà đầu tư Hoa Kỳ gia tăng đầu tư
vào thị trường vốn các nước ngày càng nhiều cũng như các công ty Hoa Kỳ ngày
càng mở rộng hoạt động ngoài nước (Kranacher, 2010). Hail et al (2009) phân tích
các yếu tố chính trị, kinh tế liên quan đến việc Hoa Kỳ chấp nhận hội tụ với chuẩn
mực báo cáo tài chính quốc tế là do sự so sánh giữa các lợi ích tương lai (cho nhà
đầu tư, cho doanh nghiệp) với chi phí bỏ ra một lần để chuyển đổi.
Như vậy, từ những góc độ khác nhau, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận được tác
nhân khác nhau thúc đẩy quá trình hội tụ, bao gồm:


6
- Sự khác biệt giữa kế toán các quốc gia và do đó, việc hội tụ mang lại lợi
ích cho các bên liên quan.
- Hoạt động kinh doanh và đầu tư quốc tế.
- Thị trường vốn quốc tế với sự gắn bó lợi ích giữa các quốc gia với nhau.
- Lợi ích kinh tế, chính trị riêng của mỗi quốc gia trong quá trình hội tụ.
1.3.1.2. Các kết quả đạt được của quá trình hội tụ
Các nghiên cứu thực nghiệm nhằm đánh giá mức độ hòa hợp quốc tế về kế toán sau
khi IASC ra đời được tiến hành từ thập kỷ 1980 (Baker & Barbu, 2007). Tuy nhiên,
phải đến năm 1990, Tay & Parker (1990) mới đưa ra một mô hình giải thích khái
niệm “hòa hợp” và phân biệt với “tiêu chuẩn hóa” làm cơ sở cho việc đánh giá mức
độ này. Theo đó, quá trình “hòa hợp” là sự chuyển hóa từ trạng thái đa dạng hoàn
toàn về các phương pháp kế toán sang trạng thái hòa hợp, có nghĩa là sự hình thành
các nhóm doanh nghiệp tập trung vào một số ít các phương pháp kế toán. Trong khi
đó, quá trình “tiêu chuẩn hóa” là sự chuyển hóa sang trạng thái thống nhất. Như
vậy, “tiêu chuẩn hóa” bao hàm cả sự “hòa hợp” và sau đó, sự giảm thiểu các lựa
chọn về phương pháp kế toán.

Đối tượng

Nair
& Tiêu
chuẩn Sử dụng Bản khảo sát của
Frank
hóa/Quy định PriceWaterhouseCoopers
về
(1980)*
các quy định kế toán các nước
của năm 1973, 1975 và 1979*
Evans

& Tiêu

Taylor
(1982)*

Kết quả
Sự hình thành của IASC
xảy ra cùng lúc với quá
trình hòa hợp tăng lên
của các chuẩn mực kế
toán

chuẩn Báo cáo tài chính của năm IASC có ảnh hưởng không

hóa/Thực tế

quốc gia “quan trọng” trong đáng kể

Hòa hợp/Thực Báo cáo tài chính của 200 công Có ít hơn 50% công ty
tế
ty đa quốc gia niêm yết tại Hoa được khảo sát tuân thủ quy
Kỳ về các quy định của IAS 3, định.
4 và 22 (là các vấn đề mà
những nguyên tắc kế toán được
chấp nhận chung của Hoa Kỳ
không quy định)

Van der Hòa hợp/Thực Báo cáo tài chính của 154 công
Tas
tế
ty niêm yết châu Âu trong thời
(1992)
gian 1978 - 1988 về kế toán
thuế thu nhập doanh nghiệp
hoãn lại

Có sự tăng lên của sự hòa
hợp, nhất là đối với báo
cáo tài chính hợp nhất và
các nội dung chỉnh hợp
trong thuyết minh.

Lainez et Hòa hợp/Thực Báo cáo tài chính của 31 công Mức độ hòa hợp trung
al (1999)

tế

ty niêm yết tại Tây Ban Nha bình đối với phương pháp

- Ball (2006) giải thích do vấn đề sử dụng giá trị hợp lý của chuẩn mực báo
cáo tài chính quốc tế, sự phức tạp và tính xét đoán cao của giá trị hợp lý
không được chấp nhận bởi nhiều quốc gia. Bên cạnh đó, mặc dù quá trình
toàn cầu hóa ngày càng mạnh mẽ, thị trường chứng khoán và hệ thống luật
pháp vẫn phụ thuộc vào đặc điểm của mỗi quốc gia trong khi chuẩn mực báo
cáo tài chính quốc tế bản thân lại thiếu tính bắt buộc tuân thủ.
- Ramanna (2011) phân tích yếu tố chính trị của quá trình hội tụ quốc tế
thông qua phân tích ba quốc gia là Canada, Trung quốc và Ấn độ. Theo tác
giả này, mỗi quốc gia có chiến lược khác nhau trong quá trình hội tụ tùy
theo vị thế chính trị của mình. Các quốc gia có vị thế chính trị mạnh sẽ tìm
cách tác động vào IASB để hội tụ theo cách thuận lợi cho quốc gia họ.
- Lasmin (2011a) cho rằng việc hội tụ trên thực tế đòi hỏi nhiều thời gian và
nỗ lực hơn là việc đơn thuần tuân thủ trên quy định, điều này đặc biệt đúng
với các quốc gia đang phát triển.


9
Bảng 1.2: Các nghiên cứu về mức độ hội tụ (từ 2001 đến nay)
Đối tượng

Kết quả

Peng et al Thực tế
(2008)

Sự hội tụ với chuẩn mực
quốc tế của Trung quốc với
chuẩn mực báo cáo tài
chính quốc tế trên thực tế.


mại của các công ty
Singapore so với yêu cầu
của chuẩn mực báo cáo tài
chính quốc tế.

Mức tuân thủ và thuyết minh
còn kém đối với việc đánh giá
tổn thất của lợi thế thương
mại.

Cairns et al Thực tế
(2011)

Việc áp dụng các quy định Các quy định của chuẩn mực
về giá trị hợp lý của chuẩn báo cáo tài chính quốc tế giúp
mực báo cáo tài chính tăng khả năng so sánh đối với

Tác giả

Hướng
nghiên cứu

quốc tế của hai quốc gia một số chuẩn mực nhưng lại
Anh và Úc
làm giảm hoặc không thay đổi
đối với một số chuẩn mực.
Verriest
al (2011)

et Thực tế

1.3.1.4. Các ảnh hưởng của việc hội tụ đến chất lượng báo cáo tài chính và nền
kinh tế
Các nhà lập qui cho rằng quá trình hội tụ sẽ giúp cải thiện khả năng so sánh của
thông tin tài chính, giảm chi phí cho người sử dụng, người lập báo cáo tài chính và
kiểm toán viên và do đó, sẽ nâng cao hiệu quả của thị trường vốn quốc tế (Herz &
Petrone, 2005 và Tweedie & Seidenstein, 2005)
Trên thực tế, các nghiên cứu thực nghiệm có được những bằng chứng về những ảnh
hưởng ở những mức độ khác nhau:
- Về phương diện nâng cao chất lượng của báo cáo tài chính, Christensen et
al (2008) ghi nhận sự cải thiện chất lượng trong việc giảm các thủ thuật chi
phối thu nhập (earnings managemnent) và tăng tính kịp thời về thông tin của
các công ty Đức. Tuy nhiên, kết quả này chỉ đạt được ở những công ty tự
nguyện áp dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế trước khi bị bắt buộc.
Điều này cho thấy tác dụng cải thiện báo cáo tài chính chỉ diễn ra khi doanh
nghiệp ý thức được sự cần thiết của quá trình hội tụ.
- Về tác động của quá trình hội tụ đến đầu tư đa quốc gia, một nghiên cứu
của Lee & Fargher (2010) cho thấy có mối quan hệ giữa việc chấp nhận
chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế với sự gia tăng đầu tư đa quốc gia của
các nhà đầu tư Úc.
- Trong một hướng nghiên cứu khác, Armstrong et al (2010) theo dõi phản
ứng của thị trường chứng khoán châu Âu đối với các thông tin về việc áp
dụng chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế. Kết quả chung cho thấy các nhà
đầu tư hy vọng vào quá trình hội tụ giúp nâng cao chất lượng thông tin,
giảm tính bất đối xứng thông tin, tăng cường tính tuân thủ và hội tụ. Mặc dù
vậy, các tác giả cũng ghi nhận phản ứng tiêu cực của các nhà đầu tư từ các
quốc gia theo hệ thống điển luật.
- Lasmin (2011b) xem xét liệu quá trình hội tụ kế toán có thúc đẩy gia tăng
dòng đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng như thương mại quốc tế vào các nước
đang phát triển hay không. Nghiên cứu này cho thấy tại các quốc gia đang


tin” ở mức 57%.
Pham et al (2011) đánh giá mức độ hội tụ về mặt qui định của chuẩn mực kế toán
Việt Nam với chuẩn mực quốc tế, kết quả mức độ hội tụ về mặt “đo lường” với tỷ
lệ hơi giảm là 75,8% trong khi “công bố thông tin” hơi tăng là 61,9% so với nghiên
cứu trước đây của Phạm Hoài Hương (2010). Nguyen & Gong (2012) xác định
những nội dung khác biệt giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế cũng như
đánh giá các nguyên nhân của sự khác biệt.


12
Bảng 1.3 : Các nghiên cứu về hội tụ kế toán ở Việt Nam
Tác giả

Micheline
& Nguyen
(2007)

Loại
nghiên
cứu
Bài báo

Mục tiêu

Đánh
giá
những đổi
mới trong hệ
thống
kế

kế toán Việt
Nam.

Vũ
Hữu Bài báo
Đức
và
Trình Quốc
Việt (2008)

Đề
xuất Định tính
chiến lược
cho quá trình
nhập
hội
quốc tế về kế
toán tại Việt
Nam.

Tăng
Thị Luận văn
Thu Thủy
(2009)

Xây
dựng Định tính
phương
hướng
và

đồng thời nghiên cứu một số
chuẩn mực kế toán quốc tế
để ban hành một số chuẩn
mực mà Việt Nam chưa có.
Đề nghị áp dụng chuẩn mực
báo cáo tài chính quốc tế cho
các công ty niêm yết, công ty
đại chúng và các loại hình
doanh nghiệp nhạy cảm với
lợi ích công chúng như ngân
hàng, bảo hiểm. Các doanh
nghiệp còn lại sẽ được loại
trừ một số yêu cầu của chuẩn
mực.
Hoàn thiện hệ thống chuẩn
mực kế toán Việt Nam theo
thông lệ quốc tế trên cơ sở
chấp nhận hòa hợp với
những đặc điểm của Việt
Nam. Đồng thời kiến nghị
thúc đẩy quá trình hòa hợp
hội tụ với kế toán quốc tế
của Việt Nam.


13
Bảng 1.3 : Các nghiên cứu về hội tụ kế toán ở Việt Nam (tiếp theo)
Tác giả

Phạm


Đề
xuất Định tính
chiến lược
hội nhập kế
toán quốc tế
cho
Việt
Nam.
Xem
xét Định lượng
mức độ hài
hòa
của
chuẩn mực
kế toán Việt
Nam
với
chuẩn mực
quốc tế.

Đánh
giá Định lượng
mức độ hội
tụ về mặt qui
định
của
chuẩn mực
kế toán Việt
Nam

Nam với chuẩn mực quốc
tế với kết quả bình quân là
68%, trong đó mức độ “đo
lường” đạt 81,2% và mức
độ “trình bày thông tin” ở
mức 57%.
Mức độ hội tụ giữa chuẩn
mực kế toán Việt Nam với
chuẩn mực quốc tế về mặt
“đo lường” với tỷ lệ hơi
giảm là 75,8% trong khi
“công bố thông tin” hơi
tăng là 61,9% so với nghiên
cứu trước đây của Phạm
Hoài Hương (2010).


14
Bảng 1.3 : Các nghiên cứu về hội tụ kế toán ở Việt Nam (tiếp theo)
Tác giả

Loại
nghiên
cứu

Mục tiêu

Phương
pháp nghiên
cứu

quốc tế của
Việt Nam

Xác định những nội dung
khác biệt giữa chuẩn mực
kế toán Việt Nam và quốc
tế cũng như đánh giá các
nguyên nhân của sự khác
biệt. Đồng thời đề xuất lộ
trình và giải pháp cho chiến
lược hội tụ.

Nguyen & Bài báo
Tran (2012)

Xem xét quá Định tính
trình
phát
triển kế toán
Việt
Nam
trong
xu
hướng hòa
hợp kế toán
quốc tế.

Việc tồn tại song song hệ
thống chuẩn mực kế toán
và chế độ kế toán dẫn đến

(2011)


15

Bảng 1.3 : Các nghiên cứu về hội tụ kế toán ở Việt Nam (tiếp theo)
Tác giả

Loại
nghiên
cứu
Phan et al Bài báo
(2013)

Mục tiêu

Phương
pháp nghiên
cứu
Khảo
sát Định lượng
nhận
thức
của
nghề
nghiệp
kế
toán
Việt
Nam đối với

lại từ hội tụ, có những trở ngại đáng kể về chi phí chuyển đổi và các thách thức
khác trong quá trình hội tụ của kế toán Việt Nam với chuẩn mực báo cáo tài chính
quốc tế. Nghiên cứu này cho rằng cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn để chuyển đổi
từng bước hệ thống kế toán Việt Nam trong quá trình hội tụ.
1.3.2.3. Các đề xuất hội nhập để tiến tới hội tụ kế toán ở Việt Nam
Đề xuất cho tiến trình hội nhập và định hướng hòa hợp để tiến đến hội tụ kế toán ở
Việt Nam ghi nhận các quan điểm dưới nhiều giác độ khác nhau.


16
Vũ Hữu Đức và Trình Quốc Việt (2008) đề xuất chiến lược cho quá trình hội nhập
quốc tế về kế toán tại Việt Nam, theo đó đề nghị áp dụng chuẩn mực báo cáo tài
chính quốc tế cho các công ty niêm yết, công ty đại chúng và các loại hình doanh
nghiệp nhạy cảm với lợi ích công chúng như ngân hàng, bảo hiểm. Các doanh
nghiệp còn lại sẽ được loại trừ một số yêu cầu của chuẩn mực.
Tương tự về nội dung nghiên cứu, Trình Quốc Việt (2009) đưa ra các đề xuất như
thiết lập một cơ chế mới cho hệ thống kế toán Việt Nam cũng như hoàn thiện hệ
thống chuẩn mực kế toán Việt Nam.
Tăng Thị Thu Thủy (2009) đề xuất hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán Việt
Nam theo thông lệ quốc tế trên cơ sở chấp nhận hòa hợp với những đặc điểm của
Việt Nam. Đồng thời kiến nghị thúc đẩy quá trình hòa hợp, hội tụ của Việt Nam
với kế toán quốc tế.
Phạm Thị Thanh Hà (2009) đưa ra một số định hướng kế toán Việt Nam trong tiến
trình hội tụ kế toán quốc tế, theo đó về ngắn hạn, xây dựng bổ sung một số chuẩn
mực kế toán phù hợp với thực tiễn Việt Nam và ban hành các chuẩn mực nhất quán
với chuẩn mực báo cáo tài chính quốc tế cũng như phù hợp với đặc điểm riêng của
Việt Nam. Về lâu dài, cần hình thành giai đoạn chuyển tiếp có đối chiếu chỉnh hợp,
sau đó áp dụng toàn bộ không đối chiếu, chỉnh hợp.

1.3.3. Kết quả đạt được và những vấn đề tồn tại trong các nghiên cứu

hiện tại là một điều cần thiết trước khi xác lập định hướng hội tụ Việt Nam trong
thời gian tới. Như đã phân tích trong phần trên, các nghiên cứu trên thế giới chưa
tổng kết được một cách đầy đủ thực tiễn này.
(2) Cần một khảo sát thực trạng hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam trên cơ
sở đánh giá yêu cầu và khả năng hội tụ kế toán quốc tế ở Việt Nam từ phía các
đối tượng tham gia.
Để đánh giá thực trạng này cần những nghiên cứu định lượng để có thể cung cấp
những bằng chứng thực nghiệm thuyết phục. Các nghiên cứu định lượng đã được
thực hiện có thể chia thành hai nhóm:
- Nhóm nghiên cứu đo lường mức độ hội tụ của chuẩn mực kế toán Việt
Nam của Phạm Hoài Hương (2010) và Pham et al (2011). Các nghiên cứu
cho bằng chứng về mức độ hội tụ khá sâu đến từng chuẩn mực, nhưng
không thấy được mong muốn cũng như khả năng có thể hội tụ của Việt
Nam. Điều này gây hạn chế cho việc đưa ra các giải pháp hay định hướng
hội tụ.
- Nhóm nghiên cứu đo lường nhận thức của các bên về vấn đề hội tụ của
Micheline & Nguyen (2007), Nguyen et al (2012) và Phan et al (2013). Hạn
chế của hai nghiên cứu sau là đánh giá cảm nhận chung hơn là đi sâu những
đánh giá cụ thể về nội hàm hay khả năng áp dụng các chuẩn mực. Vì vậy,
các gợi ý rút ra chủ yếu là nhận định tình hình hơn là làm cơ sở cho xây
dựng giải pháp hay định hướng. Nghiên cứu của Micheline và Nguyen
(2007) khảo sát sâu hơn vào những nội dung của chuẩn mực nhưng được
thực hiện vào giai đoạn đầu của quá trình ban hành chuẩn mực kế toán Việt
Nam, khi chỉ có 10 chuẩn mực được ban hành.
Xuất phát từ nhận định trên, luận án cho rằng cần có một khảo sát định lượng đối
với các nhóm đối tượng liên quan đến việc sử dụng chuẩn mực kế toán Việt Nam


18
trên một số các phương diện về khả năng hội tụ để làm cơ sở chặt chẽ hơn cho việc

gây nhiều tranh luận, đồng thời đã hình thành các xu hướng khác nhau của các
quốc gia trong quá trình hội tụ kế toán quốc tế. Do đó, câu hỏi đặt ra là:
Xu thế hội tụ hiện nay và xu hướng của các quốc gia trong quá trình hội tụ kế
toán quốc tế như thế nào?


19
Thứ hai, việc ban hành các chuẩn mực kế toán và áp dụng chuẩn mực kế toán vào
thực tiễn là hai vấn đề khác nhau. Như vậy, với 26 chuẩn mực kế toán Việt Nam đã
ban hành thì xem xét về nội hàm của chuẩn mực kế toán (thể hiện trong các qui
định của chuẩn mực) và khả năng áp dụng chuẩn mực kế toán vào thực tiễn (thực tế
áp dụng chuẩn mực) là điều đáng quan tâm. Vì vậy, câu hỏi đặt ra là:
Thực trạng mức độ hội tụ (qui định và thực tế áp dụng) của hệ thống chuẩn mực
kế toán Việt Nam như thế nào?
Thứ ba, trong bối cảnh hội tụ phức tạp hiện nay cũng như những yêu cầu từ bản
thân nền kinh tế Việt Nam hiện nay, cần chọn lựa những định hướng nào cho quá
trình hội tụ kế toán Việt Nam. Do vậy, câu hỏi đặt ra là:
Việt Nam có cần thiết hội tụ hay không và cần phải có định hướng như thế nào
để xây dựng hệ thống chuẩn mực báo cáo tài chính để đáp ứng xu thế hội tụ kế
toán quốc tế?

1.4.2. Mục tiêu nghiên cứu
Mục đích cơ bản mà luận án hướng đến như đã xác định trong tên đề tài là đưa ra
các định hướng cho việc hội tụ kế toán quốc tế tại Việt Nam. Xuất phát từ mục đích
đó, cùng với quá trình xác lập những câu hỏi nghiên cứu trên, các mục tiêu nghiên
cứu cụ thể của luận án được xác định là:
- Tìm hiểu về xu thế hội tụ và các đặc điểm của quá trình hội tụ kế toán quốc
tế kết hợp xem xét phương thức của các quốc gia trong quá trình hội tụ để có
hướng đi và chiến lược phù hợp cho Việt Nam trong việc xây dựng chuẩn
mực báo cáo tài chính để đáp ứng xu thế hội tụ kế toán quốc tế.

trên phương diện quy định và phương diện thực tế, mức độ sẵn sàng của họ
trong việc hội tụ kế toán quốc tế. Các bên được khảo sát bao gồm người lập,
người sử dụng và người kiểm tra báo cáo tài chính. Các phương pháp sử
dụng là thống kê mô tả và phân tích phương sai một yếu tố dựa trên bảng 19
câu hỏi với thang đo Likert cho 339 đối tượng khảo sát thuộc ba nhóm nói
trên. Luận án cũng tiến hành một khảo sát định tính thông qua phỏng vấn
các chuyên gia nhằm xem xét nhận định của họ về yêu cầu và khả năng áp
dụng các chuẩn mực quốc tế vào hoàn cảnh Việt Nam. Các chuẩn mực kế
toán quốc tế phần nào còn mới mẻ đối với các đối tượng sử dụng, nên luận
án chọn cách này với mục đích có những nhận định đáng tin cậy hơn. Các
chuyên gia bao gồm 6 người, trong đó 2 người từ nghề nghiệp kiểm toán và
4 người là các nhà nghiên cứu từ trường đại học.
- Để đạt được mục tiêu thứ ba, trước hết luận án tiến hành việc xem xét bối
cảnh kinh tế của Việt Nam để xác định tính tất yếu của quá trình hội tụ. Sau
đó, luận án lựa chọn cách thức hội tụ thích hợp cho Việt Nam. Cuối cùng,
luận án dựa trên kết quả ở các nghiên cứu trước nhằm đề xuất các định
hướng cho quá trình hội tụ. Phương pháp chủ yếu sử dụng là nghiên cứu
định tính, dựa trên quá trình phân tích, tổng hợp và suy diễn trên cơ sở các
thông tin đã có.

1.4.4. Khung nghiên cứu của luận án
Khung nghiên cứu của luận án được tóm tắt và trình bày dưới dạng sơ đồ mục tiêu
và cách thức tiếp cận được sử dụng. Khung nghiên cứu của luận án (Hình 1.1)