ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM THỊ HÀ

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ TƢ TƢỞNG,
ĐẠO LÍ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM THỊ HÀ

RÈN LUYỆN KĨ NĂNG LÀM BÀI VĂN NGHỊ LUẬN VỀ TƢ TƢỞNG,
ĐẠO LÍ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN
Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN NGỮ VĂN)
Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. TRẦN KHÁNH THÀNH

HÀ NỘI – 2015




Học sinh

KTDH

Kĩ thuật dạy học

NLVH

Nghị luận văn học

NLXH

Nghị luận xã hội

PPDH

Phương pháp dạy học

THPT

Trung học phổ thông

TB

Trung bình

ii



2.2.1. Kĩ năng tìm hiểu đề............................................................................................39
2.2.2. Kĩ năng xác định luận điểm và lập dàn ý ........................................................40
2.2.3. Các kĩ năng diễn đạt khi làm dạng bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí ...46
CHƢƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM ..............................................................56
3.1. Các vấn đề chung .......................................................................................................56
3.1.1. Mục đích thực nghiệm .......................................................................................56
3.1.2. Nội dung và phương pháp thực nghiệm ..........................................................56
3.1.3. Đối tượng thực nghiệm và đối chứng ..............................................................57
3.1.4. Chuẩn bị và tổ chức thể nghiệm ......................................................................57
3.2. Thiết kế thực nghiệm .................................................................................................61
3.2.1. Giáo án đối chứng .............................................................................................61
3.2.2. Giáo án thực nghiệm .........................................................................................68
3.3. Kết quả thực nghiệm và đánh giá .............................................................................76
3.3.1. Kết quả thực nghiệm ...............................................................................................76
3.3.2. Phân tích, đánh giá............................................................................................78
Tiểu kết chương 3 ..............................................................................................................79
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 81
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 83
PHỤ LỤC ....................................................................................................... 86

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Thống kê kết quả bài làm của học sinh .......................................... 21
Bảng 1.2. Thống kê kết quả lỗi học sinh thường gặp khi lập dàn ý ............... 21
Bảng 1. 3. Thống kê kết quả bài làm của học sinh ......................................... 22
Bảng 1. 4. Thống kê kết quả lỗi học sinh thường gặp khi viết bài ................. 22
Bảng 1. 5. Thống kê phiếu khảo sát của học sinh ........................................... 22
Bảng 1. 6. Thống kê phiếu khảo sát của GV................................................... 24

Chương trình cải cách sách giáo khoa từ năm 2000 của Bộ Giáo dục
đến nay đã rất chú ý đến văn nghị luận: nghị luận văn học và nghị luận xã hội.
Đặc biệt kiểu bài văn nghị luận xã hội là kiểu bài còn khá mới mẻ đối với học
sinh, nhiều học sinh còn lúng túng không biết cách làm bài, giáo viên lúng
túng trong cách dạy. Về lý thuyết lý luận về kiểu bài này, trong chương trình
sách giáo khoa THPT hiện hành rất ít dạy. Ở chương trình Chuẩn, nghị luận
xã hội chỉ được có hai tiết học chính: Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí và
nghị luận về một hiện tượng đời sống (chương trình lớp 12). Hơn nữa trong
đổi mới kiểm tra đánh giá môn Ngữ Văn hiện nay, đề thi luôn có câu kiểm tra
kiến thức, kĩ năng của học sinh ở bài văn nghị luận xã hội (nghị luận về một
tư tưởng, đạo lí, nghị luận về hiện tượng xã hội, vấn đề xã hội đặt ra trong tác
phẩm văn học), từ những bài kiểm tra định kì trong nhà trường đến những kì
thi Quốc gia (Kì thi THPT Quốc Gia, thi học sinh giỏi…). Qua thực tế giảng
dạy, tôi thấy rằng nhiều học sinh không biết triển khai các bước làm bài văn
nghị luận xã hội, không biết cách lập ý, thậm chí có học sinh không phân biệt
-1-


được kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí hay một hiện tượng đời sống.
Vì vậy, việc chú trọng rèn luyện kĩ năng làm văn nghị luận xã hội nói chung
và nghị luận về tư tưởng, đạo lí nói riêng là vô cùng cần thiết.
Quan trọng hơn, văn nghị luận về tư tưởng, đạo lí giúp cho học sinh
nhận thức đúng đắn những giá trị sống của bản thân, ý nghĩa của cuộc sống,
bồi dưỡng những tư tưởng, đạo lí tốt đẹp của dân tộc, nhân loại… Từ đó học
sinh biết sống có lý tưởng, hoài bão, có lối sống lành mạnh, ứng xử nhân ái và
có văn hóa. Nói một cách khái quát thì dạy nghị luận xã hội chính là dạy học
sinh kỹ năng sống, nhờ đó mà ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường các
em học sinh đã được tiếp xúc với mọi vấn đề, phương diện của cuộc sống xã
hội. Điều đó làm tiền đề, cơ sở, hành trang giúp các em bước vào cuộc sống
không bị bỡ ngỡ, học sinh có thể phân biệt đúng sai, hạn chế đến mức tối đa

chủ biên ngoài việc giới thiệu kiến thức cơ bản về nghị luận xã hội, các tác
giả đã đưa ra các yêu cầu và cách làm một bài văn nghị luận xã hội giúp học
sinh có định hướng, tránh sự lúng túng khi làm bài.
Hai tác giả là Nguyễn Xuân Lạc và Đặng Hiển đã xuất bản cuốn Dạy
học nghị luận xã hội. Cuốn này đã trình bày chi tiết những kỹ năng cần có
khi làm dạng bài nghị luận xã hội. Theo các tác giả thì điều quan trọng là cần
nắm được các bước làm một bài văn nghị luận và các thao tác lập luận trong
một bài văn nghị luận.
Cuốn Các dạng đề và hướng dẫn làm bài nghị luận xã hội của NXB
Giáo dục, do tác giả Lê A - Nguyễn Thị Ngân Hoa và một số tác giả khác
biên soạn đã hướng dẫn kĩ năng làm văn nghị luận xã hội khá cụ thể trong
từng đề bài và có hệ thống bài làm tham khảo cho từng đề bài.
Ngoài ra, còn một số cuốn sách khác hướng dẫn về các dạng bài văn
nghị luận và phương pháp làm bài như Chuyên đề Văn nghị luận xã hội do hai
tác giả Nguyễn Văn Quốc, Nguyễn Thị Quỳnh Nga, cuốn Hướng dẫn ôn tập
và làm bài thi môn Văn nghị luận xã hội do tác giả Nguyễn Tấn Huy và các
tác giả khác biên soạn. Tác giả Nguyễn Văn Tùng, Thân Phương Thu đã
tuyển chọn các đề văn và bài văn nghị luận xã hội của các giáo viên đăng trên
báo Văn học và tuổi trẻ khá bổ ích cho học sinh tham khảo trong cuốn Tuyển
tập đề văn và bài văn nghị luận xã hội. Tuy nhiên các cuốn sách này chủ yếu
-3-


đưa các bài văn mẫu mà không hướng dẫn cụ thể kĩ năng dạy và học kiểu bài
này.
Trong cuốn sách “125 bài văn hay 10,11,12” do tác giả Trần Khánh
Thành chủ biên, đã cung cấp cho giáo viên và học sinh những kiến thức bổ
ích về xã hội. Qua những bài văn cụ thể, cuốn sách giúp người học nắm được
những bước cơ bản trong cách hành văn, cấu trúc một bài nghị luận và phạm
vi dẫn chứng mà mỗi bài nghị luận xã hội hướng tới.

3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Đề tài có nhiệm vụ khảo sát thực trạng việc dạy học dạng bài nghị luận
về một tư tưởng, đạo lí trong thực tế dạy học làm văn hiện nay ở trường phổ
thông, xây dựng một cơ sở lí thuyết và cơ sở thực tiễn cho việc dạy học kiểu
bài này, từ đó đề xuất những kĩ năng cần thiết trong dạy học làm văn nghị
luận về tư tưởng, đạo lí
Ngoài ra, đề tài còn có nhiệm vụ khảo nghiệm tính khả thi bằng thực
nghiệm sư phạm để tổng hợp xem những vấn đề mà đề tài đề xuất có khả
năng thực thi đến đâu và có hiệu quả như thế nào trong thực tế dạy học làm
văn ở trường THPT hiện nay.
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.
- Đối tượng mà luận văn nghiên cứu là văn nghị luận: Kĩ năng làm văn
nghị luận về một tư tưởng, đạo lí.
- Phạm vi nghiên cứu của luận văn là đề tài nghiên cứu lý thuyết về dạng
bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí và cách làm dạng bài trên, chủ yếu trong
chương trình Ngữ văn lớp 12 ở chương trình chuẩn
- Phạm vi khảo sát: Các lớp 12A1, 12A7, 12A8, 12A9 của trường THPT
An Lão, Hải Phòng
5. Phƣơng pháp nghiên cứu.
- Phương pháp phân tích loại hình
Để rèn luyện cho học sinh THPT, người viết tiến hành phân tích các
đặc điểm của người dạy người học, phân tích đặc trưng của văn nghị luận xã

-5-


hội, đặc biệt phân tích kĩ kiểu bài nghị luận về tư tưởng, đạo lí, để từ đó giúp
học sinh có cách thức tiếp cận đối với các đề văn nghị luận.
- Phương pháp điều tra, khảo sát
Phương pháp điều tra, khảo sát, phỏng vấn trực tiếp giáo viên và học

1.1. Cơ sở lý luận của đề tài
1.1.1. Khái lược về văn nghị luận xã hội
1.1.1.1. Khái niệm
Văn nghị luận là loại văn viết ra để trình bày ý kiến, bày tỏ quan điểm,
nhận thức, đánh giá của người viết đối với một vấn đề nào đó bằng những
luận điểm, luận cứ. Nếu tác phẩm văn học nghệ thuật thể hiện cái nhìn về thế
giới, cuộc sống, con người bằng những hình tượng nghệ thuật thì văn nghị
luận diễn đạt bằng những mệnh đề, phán đoán lôgic, thuyết phục.
Văn nghị luận xã hội là thể văn hướng tới phân tích, bàn bạc về các
vấn đề liên quan đến các mối quan hệ của con người trong đời sống xã hội
như chính trị, giáo dục, đạo đức, môi trường, dân số..., nhằm làm sáng rõ cái
đúng đắn, cái sai trái, cái tốt, cái xấu của vấn đề được nêu ra, từ đó đưa ra một
cách hiểu thấu đáo về vấn đề nghị luận cũng như vận dụng nó vào đời sống
bản thân. Mục đích cuối cùng của nó là tạo ra những tác động tích cực đến
con người và những mối quan hệ giữa người với người trong xã hội.
Nội dung nghị luận trong bài văn nghị luận xã hội thường cô đúc trong
các câu tục ngữ, danh ngôn hay một lời nhận xét, đánh giá khái quát nào đó
thể hiện những quan niệm đánh giá về các vấn đề xã hội.
Như trên có thể đưa ra một khái niệm chung cho bài văn NLXH như sau:
Văn NLXH là bài văn mà người viết sử dụng lý lẽ, dẫn chứng để đưa ra
ý kiến mang tính cá nhân của mình về một vấn đề xã hội đời sống nhằm
thuyết phục người đọc, người nghe.
Giữa văn bản NLVH và NLXH có những điểm khác nhau rõ nét. Trước
hết về đối tượng của bài văn NLXH là loại văn bàn luận về các vấn đề tư
tưởng, đạo lí, các vấn đề đời sống xã hội trong thưc tiễn cuộc sống hoặc có
thể là vấn đề được đặt ra trong tác phẩm văn học. Các vấn đề đó có thể là vấn
đề tích cực cũng có thể là mặt trái của xã hội. Còn nghị luận văn học là loại
văn lấy đối tượng chính là các tác phẩm văn học. Nội dung được lựa chọn
-7-


dạng bài NLXH.
-8-


Các vấn đề trên được người viết triển khai thành các luận điểm, luận cứ
để giải quyết vấn đề lập luận.
Phần kết bài: Là phần thông báo về sự kết thúc của việc trình bày vấn
đề, nêu đánh giá khái quát của người viết về những khía cạnh nổi bật nhất của
vấn đề, từ đó gợi liên tưởng vấn đề rộng hơn, sâu sắc hơn.
Phần kết bài đóng vai trò vô cùng quan trọng vì nó khép lại vấn đề mà
cả bài viết bài đang đề cập tới và mở rộng ra những ý kiến cá nhân nhằm làm
người đọc có những liên tưởng rõ hơn về cả bài viết. Nếu mở bài cần tạo
hứng thú cho người đọc tìm hiểu vấn đề thì kết bài tạo dư ba cho người đọc
về vấn đề đặt ra trong bài viết.
1.1.1.3. Đặc trưng
Đặc trưng đầu tiên khi đề cập đến văn bản NLXH là tính nghị luận của
văn bản. Bằng việc sử dụng lí lẽ và dẫn chứng, người viết làm sáng tỏ vấn đề
nghị luận. Dẫn chứng càng xác thực bao nhiêu, lý lẽ càng chặt chẽ thì càng
làm tăng sức thuyết phục bấy nhiêu. Các luận điểm, luận cứ đưa ra là một
chỉnh thể logic nhất quán về nội dung, để tạo thành một lập luận soi sáng vấn
đề cần bàn luận. Văn phong sử dụng mang tính mẫu mực cao.
Thứ hai là phương diện ngôn ngữ, ngôn ngữ trong văn bản nghị luận xã
hội phải là ngôn ngữ được chọn lọc mang tính chuẩn mực. Ngôn ngữ phải
mang phong cách ngôn ngữ chính luận. Nó luôn đòi hỏi phải đảm bảo tính
chính xác chặt chẽ, điều này phù hợp với mục đích diễn đạt trong văn nghị
luận làm rõ vấn đề thuộc về chân lý để thuyết phục người đọc, người nghe.
Vì vậy mà nó đòi hỏi người viết cần biết lựa chọn từ ngữ chính xác, phù hợp
với vấn đề nghị luận, tránh sử dụng những từ ngữ lạc phong cách hoặc cầu kì,
sáo rỗng. Người viết có thể kết hợp sử dụng các biện phát tu từ từ vựng và
những tù ngữ mang tính biểu cảm để bộc lộ cảm xúc phù hợp. Ngoài ra, cần

đọc, người nghe.
1.1.2. Việc phân chia các dạng bài nghị luận xã hội ở trường phổ thông
Văn nghị luận xã hội chia làm ba dạng chính: Nghị luận về một tư
tưởng, đạo lí; nghị luận về hiện tượng đời sống và nghị luận về một vấn đề xã
hội đặt ra trong tác phẩm văn học.
-10-


1.1.2.1. Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí
* Khái luận chung về kiểu bài nghị luân về tư tưởng, đạo lí
Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí là quá trình kết hợp những thao tác
lập luận để làm rõ những vấn đề tư tưởng, đạo lí trong cuộc đời.
Đề tài của nghị luận về tư tưởng, đạo lí là vô cùng phong phú, bao
gồm: Các vấn đề về nhận thức như lí tưởng, mục đích sống, lối sống; Các vấn
đề về tâm hồn, tính cách như: Lòng yêu nước, lòng nhân ái, vị tha, bao dung,
tính trung thực, dũng cảm, chăm chỉ, cần cù, thái độ hòa nhã, khiêm tốn; Về
các quan hệ gia đình như tình mẫu tử, anh em...; Về quan hệ xã hội như tình
đồng bào, tình thầy trò, bạn bè,… ; Về cách ứng xử, những hành động của
mỗi người trong cuộc sống.
Kiểu bài văn nghị luận về một tư tưởng, đạo lí hướng cho HS trong
việc rèn luyện nhân cách, giúp các em có cái nhìn tinh tế hơn trước các vấn đề
của cuộc sống. Giáo viên đưa ra những quan điểm đúng đắn tiến bộ để từ đó
giúp các em có suy nghĩ đúng hành động đúng phù hợp với chuẩn mực của xã
hội. Thông qua kiểu bài này các em sẽ thấy thấm thía hơn câu nói "văn học
chính là nhân học" (Gorki), dạy văn cũng chính là dạy người.
Cũng từ kiểu bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí, giáo viên sẽ rèn cho
học sinh các kĩ năng và thao tác tổng hợp thông tin, lập luận và vận dụng các
kĩ năng lập luận vào vào viết bài văn, nhằm đáp ứng yêu cầu học tập phần làm
văn nói riêng và yêu cầu xã hội nói chung, đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn đời
sống.

nghĩa tích cực, cũng có thể tác động tiêu cực đến xã hội. Vì vậy, đây có thể
nói là kiểu bài có ý nghĩa thiết thực trong văn nghị luận xã hội. Với kiểu bài
này, học sinh cần có những kiến thức am hiểu về xã hội và làm nổi bật được
chính kiến của riêng mình về hiện tượng cần bàn luận như ủng hộ những hiện
tượng tốt đẹp và lên án phê phán vạch trần cái xấu, cái ác. Từ đó, học sinh rút
ra được giải pháp khắc phục đối với vấn đề tiêu cực, phát huy đối với vấn đề
tích cực và rút ra bài học nhận thức, hành động cho bản thân.
Không mang tính khái quát cao như kiểu bài nghị luận về một tư tưởng
đạo lí, đề tài của kiểu bài về một hiện tượng trong đời sống xã hội thường cụ
thể hơn, đó có thể là vấn đề đang gây nhức nhối bức xúc cho người dân như
-12-


hiện tượng ô nhiễm môi trường, hay bệnh thành tích, tình trạng an toàn thực
phẩm, vấn đề tham nhũng ... do tính chất linh biến của cuộc sống hàng ngày
nên đề tài cũng khá phong phú phức tạp.
* Dàn bài chung về dạng bài nghị luận một hiện tượng xã hội
Mở bài: Giới thiệu hiện tượng cần bàn luận.
Thân bài: Học sinh cần trình bày được các bước sau:
Bước 1. Giải thích hiện tượng:
Học sinh cần giải nghĩa hiện tượng đó, nhất là những hiện tượng có liên
quan đến vấn đề đạo lí, lối sống. Chẳng hạn bàn về hiện tượng lối sống vô
cảm đang diễn ra hiện nay ở một số người, học sinh cần phải giải thích: Thế
nào là lối sống vô cảm?
Bước 2. Nêu hiện trạng của hiện tượng: Hiện tượng đó diễn ra như thế
nào trong đời sống? (Có là vấn đề bức xúc trong xã hội? Nêu dẫn chứng vài
hiện tượng xảy ra)
Bước 3. Bàn luận về hiện tượng:
Khi bàn luận về hiện tượng, học sinh cần nêu được: Ảnh hưởng của hiện
tượng đó đối với đời sống (Tốt, xấu, lợi, hại…) Chứng minh: Đưa ra các dẫn

Viết bài văn bày tỏ suy nghĩ cuar anh (chị) sau khi độc câu chuyện
trên?
Đọc câu chuyện sau và thực hiện yêu cầu:
QUẢ BÓNG ĐEN
Một cậu bé da đen đang chơi đùa trên bãi cỏ, phía bên kia đường, một
người đàn ông đang thả nhẹ những quả bóng lên bầu trời, những quả bóng đủ
mùa sắc xanh, đỏ, tím, vàng và có cả màu đen nữa.
Cậu bé nhìn khoái chí, chạy tới chỗ người đàn ông hỏi nhỏ:
- Chú ơi những quả bóng đen có bay được như những quả bóng khác không
ạ?
Người đàn ông quay lại, bất giác giấu đi những giọt nước mắt sắp lăn
nhẹ trên đôi gò má, ông chỉ lên đám bóng bay lúc này chỉ còn chấm nhỏ và
trả lời cậu bé:
- ...
Không biết người đàn ông nói gì mà chỉ thấy "cậu bé nở một nụ cười rạng rỡ"
(Theo Internet)
- Theo anh (chị) người đàn ông đã nói gì? Suy nghĩ về ý nghĩa của câu
chuyện?
1.1.3. Về dạng bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí
1.1.3.1. Khái niệm về tư tưởng, đạo lí
-16-


Tư tưởng là ý nghĩ. "Tư tưởng là phản ánh hiện thực trong ý thức, biểu
hiện quan hệ của con người đối với thế giới chung quanh".[23, tr.742]
"Đạo lí là những lí lẽ hợp đạo đức mà mọi người phải theo"[23, tr.194]
Như vậy, tư tưởng, đạo lí là những nhận thức về thế giới, cuộc sống, con
người, là những lẽ phải hợp đạo đức, chuẩn mực của xã hội.
1.1.3.2. Dạng bài văn nghị luận về một tư tưởng, đạo lí
Như đã nói ở trên, đề tài của kiểu bài nghị luận về tư tưởng, đạo lí rất phong

Kết bài: Khẳng định lại ý nghĩa của tư tưởng, đạo lí đã bàn luận, gửi thông
điệp đến mọi người...
1.1.4. Ý nghĩa của việc làm văn nghị luận xã hội về tư tưởng, đạo lí
Môn Ngữ Văn luôn đóng vai trò quan trọng trong quá trình giáo dục
học trò. Nó giúp các em nhận thức được xã hội, cuộc sống và con người qua
từng thời đại thông qua các văn bản văn học và các kĩ năng làm văn. Hơn nữa,
nó giúp học sinh hình thành và phát triển những nhân cách, phẩm chất tốt đẹp,
biết hướng tới cái chân, thiện, mĩ. Trong những vai trò chung ấy, phân môn
Làm văn có đóng góp không nhỏ trong nhận thức, giáo dục học sinh.
Phần NLXH cung cấp cho HS các kiến thức, hiểu biết về đời sống xã
hội, giúp cho em thấy được mối liên hệ chặt chẽ giữa văn học và cuộc sống,
để qua đó, các em sẽ có thêm nhiều kinh nghiệm sống, rèn luyện, phát triển
kỹ năng sống . Để viết được bài văn nghị luận xã hội hoàn chỉnh các em cần
sử dụng rất nhiều các kỹ năng từ thu thập, chắt lọc xử lý thông tin, sau đó sử
dụng các dẫn chứng lý lẽ qua hệ thống luận điểm để thuyết phục người đọc,
người nghe về một vấn đề được đưa ra bàn luận. Vì vậy, bài văn nghị luận xã
hội vừa giúp các em rèn luyện được tư duy ngôn ngữ, khả năng lập luận và tổ
chức ý trong văn bản, vừa hiểu biết về các vấn đề xã hội
Dạng bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí có vai trò đặc biệt quan
trọng trong việc định hướng nhận thức, tư tưởng và phát triển nhân cách, kĩ
năng sống cho học sinh. Tư tưởng, đạo lí đúng đắn sẽ là nền tảng, tiền đề
vững chắc cho mọi việc làm, hành động đúng đắn của mỗi người. Và ngược
lại tư tưởng lệch lạc, không theo những chuẩn mực đạo đức thì sẽ dẫn đến
mọi việc làm sai trái. Văn nghị luận về một tư tưởng, đạo lí sẽ giúp học sinh
-18-