ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

NGUYỄN HỮU BIÊN

ĐỊNH TỘI DANH VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT
ĐỐI VỚI TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH
VỀ SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI
(trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

NGUYỄN HỮU BIÊN

ĐỊNH TỘI DANH VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT
ĐỐI VỚI TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH
VỀ SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI
(trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)
Chuyên ngành : Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số

: 60 38 01 04


Danh mục các bảng
MỞ ĐẦU

Chương 1:

1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH VÀ

7

QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI TỘI VI PHẠM
CÁC QUY ĐỊNH VỀ SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI

1.1.

Những khái niệm có liên quan

7

1.1.1. Khái niệm định tội danh trong luật hình sự Việt Nam

7

1.1.2. Khái niệm quyết định hình phạt trong luật hình sự

13

1.1.3. Khái niệm tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai

15

23

các quy định về sử dụng đất đai
1.3.2. Quy định của luật hình sự về quyết định hình phạt đối với tội
vi phạm các quy định về sử dụng đất đai

4

35


Chương 2: THỰC TIỄN ĐỊNH TỘI DANH VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH

38

PHẠT ĐỐI VỚI TỘI VI PHẠM CÁC QUY ĐỊNH VỀ SỬ
DỤNG ĐẤT ĐAI TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI
VÀ NHỮNG KIẾN NGHỊ, ĐỀ XUẤT

Thực tiễn định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội vi
phạm các quy định về sử dụng đất đai trên địa bàn thành phố
Hà Nội
2.1.1. Vài nét về địa chính trị, kinh tế thành phố Hà Nội
2.1.2. Một số kết quả đạt được trong định tội danh và quyết định
hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai
trên địa bàn thành phố Hà Nội

38

2.1.3. Những tồn tại, vướng mắc trong định tội danh và quyết định

65

quyết định hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử
dụng đất đai trên địa bàn thành phố Hà Nội
2.2.3. Kiến nghị đề xuất nâng cao trình độ, năng lực của những

67

người tiến hành tố tụng trong định tội danh và quyết định hình
phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai trên
địa bàn thành phố Hà Nội
2.2.4. Những kiến nghị, đề xuất khác

70

KẾT LUẬN

73

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

75

5


DANH MỤC CÁC BẢNG
Số hiệu

Tên bảng

Hiện nay, khi nền kinh tế của đất nước ngày càng phát triển theo
hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa thì đất đai là một trong những hướng
quan tâm hàng đầu của nhà đầu tư, các hoạt động liên quan đến đất đai vô
cùng sôi động, nhất là ở các thành phố lớn, khu vực ven đô… trong đó Thủ đô
Hà Nội là một trong những địa phương có hoạt động đất đai và thị trường bất
động sản sôi động nhất.
Cùng với sự phát triển của những quan hệ xã hội liên quan đến đất đai,
pháp luật về đất đai ngày càng cần phải hoàn thiện để đáp ứng với sự phát
triển chung của xã hội, đặc biệt là các hoạt động liên quan đến quản lý đất đai
của các cơ quan chức năng và những người có thẩm quyền và các chế tài đối
với những người có thẩm quyền vi phạm trong lĩnh vực quản lý và sử dụng
đất đai.
Bộ luật hình sự năm 1999 ngay từ khi mới ra đời đã có quy định về xử lý
hình sự đối với hành vi vi phạm trong lĩnh vực sử dụng đất đai tại Điều 173.
Tuy nhiên, qua thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự cho thấy
trong phạm vi cả nước số vụ án được xét xử đối với các tội danh này rất ít, có
nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình xét xử đối với loại tội này. Mặt

7


khác, có thể thấy rằng, định tội danh và quyết định hình phạt có vai trò quan
trọng trong hoạt động xét xử, góp phần đưa Bộ luật hình sự vào đời sống xã hội
và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống tội phạm. Do đó, đề hoàn
thiện chính sách hình sự đối với các tội phạm về đất đai, nhằm cụ thể đường
lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước đối với đất đai thì cần thiết
phải nghiên cứu về lý luận và thực tiễn đối với các tội phạm về đất đai cũng
như quá trình định tội danh và quyết định hình phạt đối với loại tội phạm này.
Vì những lý do trên tôi đã lựa chọn đề tài: "Định tội danh và quyết định hình
phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai (trên cơ sở nghiên

dung cơ bản sau:
- Lý luận cơ bản về định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội
vi phạm các quy định về sử dụng đất đai.
- Thực tiễn về định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội vi
phạm các quy định về sử dụng đất đai trên địa bàn thành phố Hà Nội. Còn có
gì vướng mắc khi áp dụng luật trong quá trình tố tụng không?
- Phương hướng hoàn thiện quy định của pháp luật về định tội danh và
quyết định hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai như
thế nào?
- Giải pháp nào để tăng cường hiệu quả công tác về định tội danh và
quyết định hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai.
4. Những đóng góp mới về khoa học và ý nghĩa của đề tài
Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa quan trọng về phương
diện lý luận và thực tiễn, vì đây là công trình nghiên cứu đầu tiên và có hệ
thống ở cấp độ một luận văn thạc sĩ luật học về định tội danh và quyết định
hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai mà trong đó
giải quyết nhiều vấn đề quan trọng về lý luận và thực tiễn liên quan tới định
tội danh và quyết định hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng
đất đai trong luật hình sự Việt Nam. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý luận và
thực tiễn, luận văn đã đề xuất các định hướng hoàn thiện pháp luật thực định

10


và nâng cao hiệu quả định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội vi
phạm các quy định về sử dụng đất đai trong giai đoạn xây dựng nhà nước
pháp quyền và cải cách tư pháp hiện nay ở Việt Nam.
Bên cạnh đó, luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo cần thiết và bổ ích
dành cho các nhà lập pháp, các nhà nghiên cứu, các cán bộ giảng dạy pháp
luật, các nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên thuộc chuyên ngành

dịch… Từ đó tìm ra mối liên hệ giữa các quy định của pháp luật với thực tiễn
đã phù hợp hay chưa, xem xét nội dung quy định của pháp luật khi áp dụng
trong thực tiễn đời sống xã hội.
7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội
dung của luận văn gồm 2 chương:
Chương 1: Những vấn đề chung về định tội danh và quyết định hình
phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai.
Chương 2: Thực tiễn định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội
vi phạm các quy định về sử dụng đất đai trên địa bàn thành phố Hà Nội và
những kiến nghị, đề xuất.

12


Chương 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ ĐỊNH TỘI DANH VÀ
QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI TỘI VI PHẠM
CÁC QUY ĐỊNH VỀ SỬ DỤNG ĐẤT ĐAI

1.1. NHỮNG KHÁI NIỆM CÓ LIÊN QUAN

1.1.1. Khái niệm định tội danh trong luật hình sự Việt Nam
Định tội danh là xác định tên của tội phạm theo quy định của pháp
luật hình sự qua việc xác định điều luật trực tiếp điều chỉnh tội phạm. Trong
quá trình truy cứu trách nhiệm hình sự, các Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và
Tòa án đều phải tiến hành định tội danh. Định tội danh là bước đầu xác định
trách nhiệm hình sự của người phạm tội. Đây chính là nền tảng, ảnh hưởng tới
toàn bộ các hoạt động xác định trách nhiệm hình sự tiếp theo: định khung và
quyết định hình phạt. Chỉ có thể xác định khung hình phạt và hình phạt khi đã

các dấu hiệu của cấu thành tội phạm tương ứng do luật hình sự quy
định, nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá
chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá
thể hóa và phân hóa trách nhiệm hình sự một cách công minh, có
căn cứ và đúng pháp luật [2].
TS. Lê Văn Đệ thông qua việc đưa ra nghiên cứu chế định nhiều tội
phạm lại đưa ra định nghĩa: "Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về
mặt pháp luật sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ
thể đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm được pháp luật
hình sự quy định" [14]. Ngoài ra, trong các tài liệu tham khảo và sách báo
pháp lý khác, chúng ta còn gặp một số định khác về định tội danh có nội dung
tương tự. Các học giả, nhà nghiên cứu chủ yếu nghiên cứu định tội danh ở góc
độ áp dụng pháp luật, xác định sự phù hợp giữa hành vi xảy ra trên thực tế và
các quy định của Bộ luật hình sự.

14


Tuy nhiên dù khác nhau về các tiếp cận, phương pháp diễn đạt cũng
như mục đích mà tác giả hướng tới song ở các định nghĩa về định tội danh
đều thống nhất ở điểm: định tội danh là hoạt động đối chiếu, so sánh về mặt
pháp luật nhằm xác định một tội phạm xảy ra trên thực tế có tên gọi là gì theo
quy định của pháp luật hình sự. Bộ luật hình sự là nguồn duy nhất để xác định
một hành vi là tội phạm cũng như các loại tội phạm theo ý chí của Nhà nước.
Bộ luật hình sự được kết cấu thành hai phần, trong đó Phần các tội phạm cụ
thể được phân chia thành các chương có nhiệm vụ bảo vệ các khách thể thuộc
cùng một nhóm. Mỗi chương có các điều luật cụ thể với tên gọi riêng, được
ghi nhận ngay liền sau số thứ tự. Và đó chính là tội danh của tội phạm thỏa
mãn cấu thành mà điều luật mô tả. Luật hình sự Việt Nam đặt tên cho các tội
phạm thường dựa vào các đặc trưng, những điểm khác biệt của tội phạm đó so

danh còn phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về
trình tự, thủ tục, thẩm quyền...
Xét ở góc độ chung nhất, định tội danh là một quá trình nhận thức
phức tạp. Bộ luật hình sự Việt Nam phân chia tội phạm nói chung thành các
tội riêng lẻ với những đặc trưng nhất định và có tên gọi khác nhau. Tương
ứng với mỗi tội phạm đều có một điều luật riêng để điều chỉnh về loại tội
phạm đó, tên của điều luật này chính là tội danh. Tại các điều luật đều thường
có phần mô tả các hành động hoặc không hành động của chủ thể, các thiệt hại,
đối tượng bị tác động, lỗi của người phạm tội. Đây chính là các yếu tố của cấu
thành tội phạm, cho phép xác định những hành vi thỏa mãn các dấu hiệu này
và một số các dấu hiệu được ghi nhận trong các điều luật thuộc Phần chung
của Bộ luật hình sự (về năng lực trách nhiệm hình sự, tuổi, lỗi, thời hiệu truy
cứu trách nhiệm hình sự...) là tội phạm với tội danh là tên của điều luật.
Hoạt động định tội danh phải nhận thức về tội phạm cụ thể và pháp
luật hình sự để có kết luận về loại tội phạm thông qua việc xác định điều luật
thuộc Phần các tội phạm cụ thể trực tiếp điều chỉnh tội phạm nên định tội
danh là một quá trình nhận thức trải qua các giai đoạn khác nhau như xác định

16


một hành vi là tội phạm: căn cứ vào định nghĩa về tội phạm tại Điều 8 của Bộ
luật hình sự, từ việc xem xét khái quát các sự kiện xảy ra để khẳng định hành
vi có nguy hiểm cho xã hội là tội phạm theo định nghĩa này; xác định nhóm
các quy phạm pháp luật hình sự điều chỉnh tội phạm, tức là xác định tội phạm
được quy định tại chương nào của Bộ luật hình sự thông qua việc xác định
nhóm khách thể bị tội phạm xâm hại. Xác định điều luật trực tiếp điều chỉnh
tội phạm: mỗi tội phạm bao giờ cũng có những đặc trưng nhất định và được
luật hình sự ghi nhận là dấu hiệu bắt buộc, sự tổng hợp của các dấu hiệu này
trong khoa học luật hình sự gọi là cấu thành tội phạm (cơ bản). Để khẳng định

phạm phải, tức là chứng minh được rằng chủ thể đã thực hiện một tội phạm cụ
thể mà Bộ luật hình sự quy định. Các cơ quan tiến hành tố tụng, trực tiếp giải
quyết vụ án hình sự đều tiến hành định tội danh và thể hiện rõ trong: Quyết
định khởi tố bị can, kết luận điều tra, cáo trạng, bản án...kết quả định tội này
đều có ảnh hưởng tới các quyền và nghĩa vụ của người thực hiện tội phạm, có
thể dẫn đến việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, miễn trách
nhiệm hình sự, miễn hình phạt, định chỉ vụ án... Tội danh có thể được xác định
thống nhất trong suốt quá trình giải quyết vụ án song cũng có thể thay đổi qua
các giai đoạn. Tòa án là cơ quan duy nhất có quyền định tội danh pháp lý
khẳng định trách nhiệm hình sự, thể hiện chính thức quan điểm của Nhà nước
về hành vi phạm tội bằng một bản án kết tội có hiệu lực pháp luật. Nội dung
này được quy định rõ trong Hiến pháp và Bộ luật tố tụng hình sự: "Không ai
có thể bị coi là có tội, nếu chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực của Tòa án".
Định tội danh là xác định tên gọi cho tội phạm, về nội dung chỉ căn cứ
vào tình tiết vụ án và quy định của Bộ luật hình sự. Tuy nhiên khi định tội
danh chính thức, việc định tội danh phải tuân thủ các quy định về thẩm quyền:
thẩm quyền theo cấp, theo lãnh thổ, về thủ tục đặc biệt trong một số trường
hợp theo quy định tại Điều 88 Bộ luật tố tụng hình sự, việc khởi tố vụ án (thủ
tục bắt buộc trước khi định tội danh) chỉ được đặt ra khi có yêu cầu của người

18


bị hại, trường hợp người bị hại rút yêu cầu trước ngày mở phiên toàn thì vụ án
được đình chỉ...
Định tội danh được thực hiện ở tất cả các giai đoạn tố tụng và các cơ
quan tiến hành tố tụng. Tội danh là sự thể hiện có tình nền tảng và quan trong
về trách nhiệm hình sự của người thực hiện tội phạm. Trên cơ sở tội danh đã
xác định, các cơ quan có thẩm quyền mới tiến hành định khung và quyết định
hình phạt. Tội danh được xác định đúng là tiền đề cho việc phân hóa trách

dụ cụ thể như trong cuốn "Justice, crime and ethics" xuất bản năm 1991, tác
giả đã nhận định: Quyết định hình phạt là quyết định biện pháp xử lý đối với
người bị coi là tội phạm. Thông thường, hình phạt sẽ được áp dụng cho người
phạm tội. Còn trong cuốn "Princippled Sentencing" xuất bản năm 2000, tác
giả của cuốn sách lại chỉ rõ: Quyết định hình phạt là việc xác định chế tài đối
với người phạm tội về tội phạm họ đã gây ra bao hàm cả việc tước tụ do của
họ. Khi các dấu hiệu của tội phạm được xác định thì thông thường, việc quyết
định hình phạt sẽ được thực hiện.
Trong khoa học luật hình sự Việt Nam hiện nay chưa có văn bản pháp
lý nào xác định cụ thể khái niệm quyết định hình phạt, bản thân tác giả của
luận văn đồng ý với quan điểm mà TS. Dương Tuyết Miên đưa ra:
Quyết định hình phạt là hoạt động thực tiễn của Tòa án (Hội
đồng xét xử) được thực hiện sau khi đã xác định được tội danh để
định ra biện pháp xử lý tương xứng với tình chất, mức độ nguy
hiểm cho xã hội của hành vi bị cáo đã thực hiện. Nội dung của hoạt
động quyết định hình phạt có thể là miễn trách nhiệm hình sự hoặc
có thể là miễn hình phạt (trường hợp này, hoạt động quyết định
hình phạt chấm dứt tại đây) hoặc nếu Tòa án quyết định áp dụng
hình phạt thì hoạt động quyết định hình phát là việc xác định hình
phạt cụ thể trong phạm vi luật định đối với bị cáo [20, tr. 63].
Vì những lý do sau:

20


- Khái niệm quyết định hình phạt trên được hiểu theo nghĩa bao hàm
nhất, nghĩa là quyết định hình phạt bao gồm cả hoạt động xác định người
phạm tội có được miễn trách nhiệm hình sự hay miễn hình phạt không, xác
định khung hình phạt và xác định hình phạt cụ thể.
- Khái niệm trên thể hiện rõ các đặc trưng cơ bản của hoạt động quyết

pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự
pháp luật xã hội chủ nghĩa [28].
Tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai được quy định tại Điều 173
Bộ luật hình sự 1999, với nội dung:
Người nào lấn chiếm đất hoặc chuyển quyền sử dụng đất, sử
dụng đất trái với các quy định của Nhà nước về quản lý và sử dụng
đất đai gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính về
hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà
còn vi phạm, thì bị phạt [28].
Tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai quy định tại Điều 173 Bộ
luật hình sự 1999 được xây dựng và kế thừa trên cơ sở Điều 180 của Bộ luật
hình sự 1985. Từ khái niệm tội phạm nói chung được quy định tại Điều 8 Bộ
luật hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) thì khái niệm "Tội vi
phạm các quy định về sử dụng đất đai" có thể được hiểu là: hành vi nguy hiểm
cho xã hội, được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách
nhiệm hình sự thực hiện việc lấn chiếm đất hoặc chuyển quyền sử dụng đất,
sử dụng đất trái với các quy định của Nhà nước về quản lý và sử dụng đất đai
gây hậu quả nghiêm trọng hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này hoặc
đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
1.1.4. Khái niệm định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội
vi phạm các quy định về sử dụng đất đai
Theo tác giả của luận văn, định tội danh đối với tội vi phạm các quy
định về sử dụng đất đai là quá trình mà các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ

22


quan điều tra, Viện kiểm sát, tòa án) thông qua các giai đoạn tiến hành tố
tụng, trên cơ sở các chứng cứ, tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế
của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy

vào các quy định của Bộ luật hình sự về tội vi phạm các quy định về sử dụng
đất đai, tình tiết cụ thể của vụ án và nhân thân của bị cáo mà Tòa án quyết
định hình phạt cụ thể theo luật định đối với bị cáo.
Như vậy, quyết định hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử
dụng đất đai đã thỏa mãn:
- Quyết định hình phạt đối với tội vi phạm các quy định về sử dụng
đất đai cũng là hoạt động thực tiễn của Tòa án mà cụ thể là Hội đồng xét xử
được thực hiện sau khi đã xác định xong tội danh là tội vi phạm các quy định
về sử dụng đất đai.
- Quyết định hình phạt do Tòa án thực hiện trên cơ sở quy định của Bộ
luật hình sự về tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai và tình tiết cụ thể
của vụ án, nhân thân người phạm tội mà Tòa án quyết định hình phạt cụ thể
của bị cáo đối với hành vi phạm tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai
mà bị cáo đã thực hiện.
- Quyết định hình phạt chỉ áp dụng đối với cá nhân người có hành vi
phạm tội vi phạm các quy định về sử dụng đất đai.
Như vậy, định tội danh và quyết định hình phạt đối với tội vi phạm
các quy định về sử dụng đất đai là hoạt động áp dụng pháp luật, trên cơ sở
phân tích, đối chiếu, so sánh các tình tiết thể hiện tính chất nguy hiểm cho xã
hội của hành vi phạm tội cụ thể với các quy định của pháp luật hình sự, các
yếu tố cấu thành tội phạm, tùy thuộc vào từng giai đoạn tố tụng hình sự mà
Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án xác định được tên gọi của tội phạm,
căn cứ vào những đặc điểm nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ
và tăng nặng trách nhiệm hình sự của họ để Tòa án đưa ra loại và mức hình
phạt tương xứng được quy định trong Bộ luật hình sự.

24


1.2. SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT