ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

NGUYỄN ANH ĐỨC

THỰC TRẠNG KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG CÂY RE
HƯ ƠN G(CINNAMOMUM PARTHENOXYLON (JACK.) MEISN.)
TẠI HUYỆN ĐỒNG HỶ VÀ HUYỆN VÕ NHAI TỈNH THÁI
NGUYÊN

KHOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP

Hệ đào tạo

: Chính quy :

Chuyên ngành

Lâm nghiệp :

Khoa Khóa

Lâm nghiệp :

học

2011 - 2015

Thái Nguyên, năm 2015




Anh


Thái Nguyên, tôi đã trang bị cho mình kiến thức cơ bản về chuyên môn
dưới sự giảng dạy và chỉ bảo tận tình của toàn thể thầy cô giáo. Đe củng
cố lại những khiến thức đã học cũng như làm quen với công việc ngoài
thực tế thì việc thực tập tốt nghiệp là một giai đoạn rất quan trọng, tạo
điều kiện cho sinh viên cọ sát với thực tế nhằm củng cố lại kiến thức đã
tích lũy được trong nhà trường đồng thời nâng cao tư duy hệ thống lý
luận để nghiên cứu ứng dụng một cách có hiệu quả những tiến bộ khoa
học kỹ thuật vào thực tiễn sản xuất.
Trong thời gian nghiên cứu đề tài, được sự giúp đỡ, chỉ bảo tận tình
của thầy giáo TS. Dương Văn Thảo, và các thầy cô giáo trong khoa cùng
với sự phối hợp giúp đỡ của các cán bộ, lãnh đạo các cơ quan ban ngành
của UBND huyện Đồng Hỷ, huyện Võ Nhai, các xã trong huyện và các
hộ gia đình trong thôn đã tạo mọi điều kiện cho tôi thu thập thông tin
liên quan đến đề tài nghiên cứu.
Qua đây tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc nhất đến các thầy cô
giáo trong khoa Lâm Nghiệp, đặc biệt là thầy giáo TS. Dương Văn Thảo
người thầy đã trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa
luận.
Do trình độ chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn còn hạn chế do
vậy khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót. Tôi kính mong nhận
được sự giúp đỡ của các thầy cô giáo cùng toàn thể các bạn đồng nghiệp
để khóa luận này được hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 5 năm 2015
Sinh viên


Đa dạng sinh học

Hvn

Chiều cao vút ngọn

Hdc

Chiều cao dưới cành
Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc
tế
Ô tiểu chuẩn

IUCN
OTC
UBND
Stt

Ủy ban nhân dân
Số thứ tự
MỤC LỤC


6

Phần 1
MỞ
ĐẦU
1.1.


7

mô tả đặc điểm hình thái, định danh loài mà chưa đi sâu nghiên cứu nhiều về
các đặc tính sinh học, sinh thái học, gây trồng và bảo tồn loài.
Do đó tôi tiến hành thực hiện đề tài tốt nghiệp: “Thực trạng khai thác và
sử dụng cây Re hương (Cinnamomum parthenoxylon (Jack) Meissn, 1864)
tại huyện Đồng Hỷ và huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên”
1.2.
-

Mục tiêu nghiên cứu

Xác định được thực trạng của loài Re hương tại huyện Đồng Hỷ
và

huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên.
-

Xác định được thực trạng khai thác cây Re hương tại huyện Đồng Hỷ
và huyện Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên.

-

Xác định được tình hình sử dụng cây Re hương tại huyện Đồng Hỷ và
Võ Nhai tỉnh Thái Nguyên.

-

Dựa vào kết quả nghiên cứu, đề xuất được các biện pháp bảo


địa

phương,người dân xác định được hướng bảo tồn, phát triển loài

cây có giá trị này.
Phần 2
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
2.1.

Cơ sở khoa học

Hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau làm cho nguồn tài nguyên
ĐDSH của Việt Nam đã và đang bị suy giảm. Nhiều hệ sinh thái và môi trường
sống bị thu hẹp diện tích và nhiều Taxon loài và dưới loài đang đứng trước
nguy cơ tuyệt chủng trong một tương lai gần.
Đe khắc phục tình trạng trên Chính phủ Việt Nam đã đề ra biện pháp,
cùng với các chính sách kèm theo nhằm bảo về tốt hơn tài nguyên ĐDSH của
đất nước. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn
ĐDSH cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn loài và phát triển bền vững
hoặc tác động của biến đoi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH... vv.
Căn cứ

vào phân cấp bảo tồn loài và

ĐDSH thì trong

đó Re hương

(Cinnamomum parthenoxylon ) thuộc hộ Long não (Lauraceae) là một loài cây
quý, đa tác dụng. Hiện tại nó được xếp vào loại rất nguy cấp (CR) ở cấp quốc

vùng phân bố rộng, Singapore, Indonesia, Myanmar, Ản Độ.Loài có nguồn gen
hiếm; gỗ tốt không mối mọt, dùng trong xây dựng, làm tà vẹt, đóng tàu; lá, vỏ
và rễ có thể chiết tinh dầu. ở Trung Quốc, rễ, thân cây Re hương dùng
cúm,

trị

cảm mạo, ăn uống không tiêu bụng đầy trướng, đau dạ

dày, viêm khớp do phong thấp, tiêu hóa không bình thường, ho gà, lỵ. Tại
Malaysia, người ta dùng gỗ cây làm thuốc bo cho các em gái lúc tuổi dậy thì.
Tại Giava, người ta dùng tinh dầu xoa bóp chữa thấp khớp, đau nhức.
Theo những tài liệu được công bố về công thức cao nước xá xị thì thành
phần chính trong nước xá xị là cao thổ phục linh, cao cam thảo được dùng làm
chất thơm với một tỷ lệ rất thấp salixylat metyl, tinh dầu tiểu hồi, tinh dầu
Sassafras. Tinh dầu sassafras được cất từ vỏ thân và vỏ rễ cùng gỗ thân và gỗ rễ
cây Sassafras officinalis, chưa thấy ở nước ta. Hàm lượng tinh dầu trong vỏ lên
tới 6%, còn trong gỗ chỉ có 2%. Tinh dầu rất lỏng, nặng hơn nước (tỷ trọng


1
0

1,070-1,076, chứa tới 80% safrol ête metylenic của allylpyrocatechin) kèm theo
pinen, phellandren, một ít eugenol và long não. Tại các nước châu Âu và châu
Mỹ, Sassafras được dùng làm thuốc ra mồ hôi, chữa thống phong, phong thấp.
Tinh dầu được làm hương cho xà phòng thơm
rẻ tiền và làm nguyên

liệu chiết safrol. Từ saữol oxy hóa

giá khoảng trên 20 triệu đồng/m3 gỗ tròn cao gấp 1,8 - 2 lần gỗ Lát hoa. Về


1
1

tinh dầu thì tinh dầu Vù hương (còn gọi là dầu Xá xị, thường được chưng cất từ
lá, cành, gốc, rễ), cách đây trên 10 năm được bán tại lò chưng cất với giá 1 triệu
đồng/lít (tương đương với 2 chỉ vàng/lít). Hiện nay, dù Nhà nước đã cấm triệt
để việc khai thác nhưng cây Vù hương vẫn đang bị khai thác mang tính tận diệt
(Nguyễn Anh Dũng, 2015) [15].
Re hương (Cinnamomum parthenoxylon) là một trong những loài cây
đang có nguy cơ bị tuyệt chủng nên cần được ưu tiên nghiên cứu bảo tồn và
phát triển nguồn gen quý hiếm này. Qua kết quả nghiên cứu về “Ảnh hưởng
của chất điều hòa sinh trưởng IBA (indol butyric acid) đến khả năng ra rễ trong
giâm hom cây Re hương phục vụ bảo tồn và phát triển nguồn gen ở vườn quốc
gia Bạch Mã”. Đồng thời, khuyến khích nhân dân trồng cây phân tán, tập trung
ở vùng đệm nhằm cải thiện cơ cấu cây trồng bản địa, tăng thêm loài cây trồng
đa mục đích góp phần phát triển kinh tế xã hội, xóa đói giảm nghèo theo
chương trình phát triển kinh tế vùng đệm của các vườn quốc gia, khu bảo tồn ở
Việt Nam, những nơi có điều kiện sinh thái phân bố tự nhiên loài này (Huỳnh
Văn Kéo, 2007) [9].
Kết quả giâm hom Re hương phục vụ trồng rừng bảo tồn nguồn gen
Nguyễn Hoàng Nghĩa, Trần Văn Tiến Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam
Re hương có tên khoa học là Cinnamomum parthenoxylon, thuộc họ Long não
(Lauraceae), là loài cây lấy gỗ kết hợp lấy tinh dầu, có phân bố rải rác chủ yếu
ở các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên. Mặc dù có phân bố khá rộng song
không tập trung, lại bị khai thác mạnh kể cả chặt cây, lá và đào cả rễ để cung
cấp tinh dầu xá xị nên re hương đang đứng trước nguy cơ bị tiêu diệt và đã
được ghi vào Sách đỏ Việt Nam (1996). Do cây đã bị khai thác tàn kiệt nên khó


-

21o36’ - 21o56’ Vĩ độ Bắc
Phía Đông giáp huyện Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn), Phía Tây giáp huyện

Đồng Hỷ và Phú Lương (Tỉnh Thái Nguyên), Phía Nam giáp huyện Đồng Hỷ
và huyện Yên Thế (Tỉnh Bắc Giang), Phía Bắc giáp huyện Na Rì (Tỉnh Bắc
Kạn).
Thị trấn Đình Cả, trung tâm huyện cách thành phố Thái Nguyên 37km và
cách thị trấn

Đồng Đăng - Lạng Sơn 80km. Huyện có 15 đơn vị
hành

chính gồm 14 xã và 1 thị trấn.
+Huyện Đồng Hỷ
Đồng Hỷ là huyện miền núi nằm ở phía Đông Bắc thành phố Thái
Nguyên với 17 xã và 13 thị trấn, tong diện tích tự nhiên của huyện là 46.177 ha
-

Phía Bắc giáp huyện Võ Nhai và Tỉnh Bắc Kạn.

-

Phía Đông giáp tỉnh Bắc Giang.


1
3

xuất nông nghiệp chiếm tỷ lệ nhỏ và chủ yếu theo các khe suối, thung lũng và
triền sông.
+Huyện Đồng Hỷ
Huyện Đồng Hỷ mang đặc điểm chung của vùng núi, địa

hình

của
huyện nhìn chung chia cắt phức tạp, xu hướng thấp dần từ Đông bắc xuống Tây
Nam, có độ cao trung bình 80m so với mặt nước biển, và phân thành 3 vùng rõ
rệt:


1
4

-

Vùng Đông Bắc: là vùng có địa hình cao, chia cắt mạnh, tạo nhiều khe
suối hiểm trở, có độ cao trung bình khoảng 120m so với mực nước biển.
Đất

đai, nhìn chung

chủ yếu sử dụng cho mục đích phát triển lâm nghiệp, cây

công nghiệp dài ngày, chăn nuôi đại gia súc và đặc biệt vào mùa mưa đi lại rất
khó khăn.
-


sau.
Lượng mưa trung bình năm 1.941,5 mm và phân bố không đều chủ yếu


1
5

tập trung vào các tháng mùa mưa, khoảng 1.765 mm (chiếm 91% tong lượng
mưa cả năm). Lượng mưa lớn nhất thường diễn ra vào tháng 8, trung bình
khoảng 372.2 mm.
- Chế độ thủy văn:
Võ Nhai có hai con sông nhánh thuộc hệ thống sông Cầu và sông
Thương, được phân bố ở phía bắc và phía nam huyện. Hệ thống sông Nghinh
Tường có chiều dài 46 km, bắt nguồn từ những dãy núi của vòng cung Bắc Sơn
(Lạng Sơn), chảy qua các xã Nghinh Tường, Sảng Mộc, Thượng Nung, Thần
Sa, rồi đo ra sông Cầu. Khoảng 40% chiều dài dòng chảy là vùng đá vôi, thung
lũng thường hẹp và sâu, vách đá dựng đứng. Sông Dong bắt nguồn từ xã Phú
Thượng, chảy qua thị trấn Đình Cả, Tràng Xá, Dân Tiến, Bình Long, sang địa
phận tỉnh Bắc Giang và đổ về sông Thương. Toàn huyện Võ Nhai có 11
chứa

hồ

nước, 50 phai, đập kiên cố, 12 trạm bơm, 132 kênh

mương do Nhà nước hỗ trợ và nhân dân đóng góp xây dựng.
Nói chung nguồn nước trên địa bàn huyện Võ Nhai khá phong phú,
nhưng phân bố không đều. Ngoài nguồn nước mặt từ sông, suối, còn có các
mạch nước ngầm từ các hang động trong núi đá vôi.
+Huyện Đồng Hỷ Điều kiện khí hậu:

trong việc đa dạng hóa hệ thống cây trồng cũng như việc bố trí thâm canh, tăng
vụ.
-

Chế độ thủy văn:
Địa hình cắt mạnh tạo cho Đồng Hỷ có một hệ thống sông suối, ao hồ

khá phong phú và phần lớn sông suối ở huyện đều bắt nguồn từ khu vực núi
cao phía Bắc và Đông Bắc chảy vào Sông Cầu, mật độ sông suối bình quân
0. 2 km/km2. Hiện trên địa bàn có các hệ thống sông suối chính sau :
-

Sông Cầu là sông lớn nhất, chảy từ phía Bắc xuống theo đường ranh
giới phía Tây của huyện dài 47 km. Đây là nguồn nước chính cung cấp
cho sản xuất vùng ven Sông Cầu và đây cũng là đường giao thông thủy
khá thuận tiện trong việc vận chuyển hàng hóa hỗ trợ đắc lực cho đường
bộ.

-

Các hệ thông sông suối lớn: Suối Linh Nham bắt nguồn từ Võ Nhai
chảy qua Văn Hán, Khe Mo, Hóa Thượng, Linh Sơn rồi đo ra sông Cầu
dài khoảng 28 km, suối Thác Zạc chảy từ Trại Cau cuối cùng cũng đổ ra
sông Cầu dài khoảng 19 km ...
Ngoài ra hàng trăm con suối, ao hồ, đập lớn nhỏ góp phần cung cấp một

lượng nước khá lớn phục vụ cho sản xuất, sinh hoạt của nhân dân.
2.3.2. Điều kiện dân sinh kinh tế - văn hóa, xã hội




lệ.Cụ the như sau :
Đối với giáo dục mầm non, trên toàn huyện có 17 trường (nhà trẻ, mẫu
giáo), 153 lớp học; số trường đạt chuẩn 2/17. Trong đó, tỷ lệ huy động trẻ từ 02 tuổi là 613/2685 (đạt 23,5%); trẻ từ 3-5 tuổi là 2742/3078 (đạt 89%); trẻ 5
tuổi ra lớp là 1070/1072.
về giáo dục tiểu học,quy mô đạt 21 trường, có 365 lớp, tổng số học sinh
là 5378 em, tỷ lệ huy động vào lớp 1 đúng độ tuổi đạt 99,3%.
Xây dựng 9 trạm y tế xã: Phú Thượng, La hiên, Dân tiến, Liên Minh, phương
Giao, Vũ Chấn, Thượng Nung, Thần Sa, Sảng Mộc.


1
8

-

Cơ sở hạ tầng : Đã xây đựng đường điện từ xã Bình Long đi xóm Đổng
Bản,Quảng Phúc gồm : Đường dây 35KV, 8 km; đường dây 0.4KV,
12km; 0.2 trạm biến áp.

+ Huyện Đồng Hỷ
-

Dân số, lao động, dân tộc
Dân số: Theo số liêu thống kê năm 2009 toàn huyện có 27.396 hộ gia

đình và co 130.563 người, trong dân số nông nghiệp chiếm 85%. Mật độ dân số
trung bình khoảng 280 người/km2 và phân bố không đều giữa các địa bàn trong
huyện, tập trung nhiều ở các thị trấn.
Lao Động : Theo thông kê năm 2009 toàn huyện có hơn 62.000 lao

Củng cố, xây dựng hệ thống kênh mương nội đồng, hồ đập thuỷ lợi từ
các nguồn vốn xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn, vốn Nhà nước, Nhân dân
đóng góp đối ứng, vốn ngoài nước... phát huy hiệu quả tưới tiêu của hệ thống
kênh mương hồ, đập, máy bơm để đảm bảo tưới tiêu hết diện tích cấy lúa, màu,
đảm bảo ổn định sản lượng lương thực.
Hệ thống giao thông đa dạng, 20 xã, thị trấn có đường ô tô đến trung tâm.
100% số xã, thị trấn trong huyện đã được trang bị điện thoại.
- Văn hóa ,Xã hội
Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, thực hiện tốt đổi mới về
nội
dung, phương pháp dạy và học, đẩy mạnh xã hội hoá giáo dục. Tích cực thực
hiện cuộc vận động "Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích
trong giáo dục". Giữ vững phổ cập giáo dục tiểu học đúng độ tuổi và phổ cập
THCS.
Phát triển và nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, chăm sóc sức khoẻ
cho nhân dân.
Thực hiện, nâng cao hiệu quả cuộc vận động Toàn dân đoàn kết xây
dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư”, “Xây dựng nếp sống văn minh và gia
đình văn hoá” trên địa bàn toàn huyện; đẩy mạnh xây dựng đời sống văn hoá cơ
sở và môi trường văn hoá lành mạnh.
Phần 3
ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU


2
0

3.1.

Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

phân bố trên địa bàn nghiên cứu.

-

Đánh giá tình hình sử dụng cây Re hương trên địa bàn nghiên cứu.

-

Đề xuất một số biện pháp bảo tồn và phát triến loài Re hương tại khu
vực nghiên cứu.

3.3 Phương pháp nghiên cứu
3.3.1.

Phương pháp thu thập số liệu

3.3.1.1.

Phương pháp kế thừa

Thu thập tài liệu cơ bản về khu vực nghiên cứu có liên quan đến đề tài.
-

Tài liệu về điều kiện tự nhiên và dân sinh kinh tế trong khu vực nghiên
cứu.

-

Các loại bản đồ chuyên dùng của khu vực nghiên cứu.


-

Tiến hành điều tra cây cá thế trên địa bàn nghiên cứu:
+ Đối với những nơi trong hiện trạng rừng có Re hương ở các trạng thái

rừng tự nhiên điều tra số lượng cây Re hương.
+ Đối với những cây Re hương có trong vườn rừng hộ dân thông qua
điều tra phỏng vấn thực tế trên địa bàn.
Đế đánh giá và tìm hiếu tình hình khai thác và sử dụng các loài Re
hương trong khu

vực nghiên cứu , chúng tôi tiến hành chọn các đối
tượng

phỏng vấn như sau: Những người được phỏng vấn gồm những người đã từng
khai thác và sử dụng các loài cây gỗ trong khu vực đế sử dụng cho sinh hoạt,
phục vụ sản xuất cũng như đế trao đoi và mua bán, những người đã

từng

đi
khác thác Re hương đế nấu dầu hoặc đã trực tiếp nấu dầu. Những người am
hiếu các loài cây tại khu vực như các cụ già, các cán bộ tuần rừng, cán bộ Kiếm
lâm trong khu bảo tồn ... điều tra trong dân theo mẫu biếu thống nhất, khi
phỏng vấn cho người dân xem cụ thế mẫu loài cây đế thu thập các thông tin về
giá trị sử dụng, phân bố, ... theo phiếu phỏng vấn (phiếu phỏng vấn tại phụ lục
01). Số lượng phiếu điều tra phỏng vấn 50 phiếu/ huyện.


2

- Thông tin từ phương pháp kế thừa : sau khi tài liệu được thu thập thì
chọn lọc phần tài liệu có chứa các nội dung và thông tin mà liên quan đến vấn
đề nghiên cứu.


2
3

-

Thông tin từ phương pháp điều tra phỏng vấn : thông tin thu thập được
từ các nguồn thông tin phỏng vấn cần được tong hợp lại làm thông tin
tổng quát.

-

Tính trữ lượng cây Re hương có trên địa bàn nghiên cứu:
+Trữ lượng cây đứng tính theo chiều cao vút ngọn
V = g.h.f
Trong đó:

V là thể tích cây đứng.
g là tiết diện ngang của cây tại vị trí D1.3 (g được tính theo công thức
¿Ị*4Ị)
1
4
h là chiều cao vút ngọn của cây.
f là hình số của cây (hệ số độ thon thân cây, được quy ước f = 0.47 (Đồng
Sĩ Hiền 1974) [7].
+ Trữ lượng cây có thể sử dụng được

Tình hình phân bố của cây Re hương trên địa bàn nghiên cứu
Bảng 4.1. Tổng hợp các cây Re hương phân bố tại huyện Đồng Hỷ
Trạng thái
Nơi mọc
rp A
rừng
(câ
y)
S
Tổng
(câ )
Địa
danh
y
Châ
Vườ
tt
Sườ Đỉnh
Rừng tự
số cây
n
n
n
nhiên
rừn
Xã Văn
1
8
3
3

1

2

3

4

Xã Hoá
Trung

3

2

1

0

3

0

5

Xã Văn Hán

1

0

Qua kết quả bảng 4.1cho thấy cây Re hương phân bố trên địa bàn huyện
Đồng Hỷ ở 5 xã với số lượng là 23 cây cụ thể là xã Văn Lăng phân bố nhiều


2
5

nhất với 8 cây và xã Hoà Bình 6 cây, ít nhất l xã Văn Hán 1 cây. Nhìn vào bảng
trên có thể thấy vị trí mọc cây chủ yếu mọc ở chân và sườn đồi, núi(19 cây) và
rất ít cây mọc trên đỉnh đồi, núi (4 cây). Đa phần các cây đều mọc trong vườn
rừng của các hộ gia đình có 18 cây và chỉ có 5 cây mọc trên trạng thái rừng tự
nhiên (Trong OTC).
Bảng 4.2. Tổng hợp các cây Re hương phân bố tại huyện Võ Nhai
Trạng thái
Nơi mọc
rừng
rp A
(câ
(câ )
y)
S
y
Tổng
Địa
danh
Vườ
tt
số cây
Rừng tự
Châ Sườ Đỉnh

10

6

2

17

1

8

4

4

13

3

6

4

2

12

0



8

43

7

Kết quả bảng 4.2 cho thấy hiện nay số lượng cây Re hương trên địa bàn
huyện Võ Nhai còn 50 cây. Tính đến thời điểm điều tra thì số lượng cây Re
hương phân bố trên địa bàn còn rất ít và số lượng manh mún không tập trung.
Theo điều tra số lượng Re hương phân bố trên địa bàn huyện Võ Nhai xuất hiện
khá đồng đều ở tất cả các xã. Theo thông tin người dân cho biết thì trước đây
rừng tự nhiên, rừng nguyên sinh còn nhiều chưa bị khai thác như hiện nay, số
lượng cây Re hương có rất nhiều vào kích thước lớn do có nhiều nên việc khai
thác được tiến hành thường xuyên. Hiện nay thì số lượng cây Re hương giảm