-1-

MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài và lĩnh vực nghiên cứu.
1.1. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ và ảnh hưởng vào nhiều ngành khoa
học khác, văn hoá ngày càng thâm nhập sâu vào văn học tạo nên mối quan hệ gắn
kết không thể tách rời. Văn học là sự tự thể hiện của văn hoá, bởi nó chịu ảnh
hưởng trực tiếp từ môi trường văn hoá của một thời đại và truyền thống văn hoá độc
đáo của một dân tộc. Quá trình truyền tải mã văn hóa từ nhà văn tới công chúng độc
giả là quá trình thăng hoa của ngôn ngữ, các biểu trưng thành mã riêng của nhà văn.
Mặt khác, sự phát triển kinh tế, sự giao lưu văn hóa thế giới diễn ra ngày càng mạnh
mẽ. Do vậy, nghiên cứu liên văn hóa đã trở thành nhu cầu tất yếu của thời đại.
1.2. Mạc Ngôn là một trong những nhà văn đương đại Trung Quốc có
phong cách sáng tác độc đáo và mới mẻ. Ông được xem là “nhân vật khai phá của
thế kỷ XXI” và trở thành “hiện tượng” của văn học Trung Quốc cũng như thế giới.
Đọc tác phẩm Mạc Ngôn, người đọc ngỡ ngàng trước những cách tân táo bạo của
nhà văn cả về nội dung và hình thức. Tác phẩm của Mạc Ngôn được dịch ra nhiều
thứ tiếng và được giới nghiên cứu đánh giá cao. Nghiên cứu về Mạc Ngôn và tác
phẩm của ông giúp người đọc có được cái nhìn đa diện, đa chiều hơn về tư duy
sáng tạo cũng như những trải nghiệm về cuộc sống và bản lĩnh tiếp nhận các giá
trị văn hóa của nhà văn.
1.3. Giữa những năm 80 của thế kỷ XX, bằng lối viết phá cách, sáng tạo và
độc đáo, Mạc Ngôn bắt đầu khuấy đảo nền văn chương đương đại Trung Quốc. Ở
Việt Nam, tác phẩm của Mạc Ngôn đã được bạn đọc biết đến hơn mười năm qua.
Trong hơn một thập kỷ đó, cái tên Mạc Ngôn đã thu hút ngày càng nhiều hơn sự
quan tâm của giới nghiên cứu lẫn bạn đọc thông thường. Tuy nhiên, lịch sử tiếp
nhận Mạc Ngôn cũng không đồng nhất, các nhà nghiên cứu mới tập trung khai thác
thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết nhà văn ở góc độ tự sự học hoặc mới chỉ quan
tâm đến một khía cạnh về văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Chính vì vậy, chúng
tôi quyết định lựa chọn đề tài Tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc nhìn liên văn hóa nhằm


thuyết Mạc Ngôn nhằm xác định đây chính là điểm mấu chốt tạo nên những phá cách
trong hệ thống tiểu thuyết nhà văn.


-3-

Thứ tư, trên cơ sở khái quát toàn bộ các tác phẩm lớn của Mạc Ngôn tiến
hành đánh giá những thành công của ông nhìn từ góc độ liên văn hoá.
3. Đối tượng
Do nội hàm về văn hóa rất rộng nên khi nghiên cứu tiểu thuyết Mạc Ngôn
dưới góc nhìn liên văn hóa chúng tôi chỉ tập trung vào những khía cạnh mà ở đó thể
hiện nhiều nhất cái gọi là đặc sắc văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trên các
phương diện: Nguồn gốc liên văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, hệ thống biểu
tượng, cùng với hệ thống nhân vật liên văn hóa trong tiểu thuyết. Từ đó, đánh giá
mối quan hệ giữa tiểu thuyết Mạc Ngôn với văn hóa truyền thống và văn hóa hiện
đại trên cơ sở so sánh văn học Trung Quốc với văn học các nước trên thế giới tìm ra
sự giống và khác nhau giữa các giá trị văn hóa, nhằm thấy được điểm kế thừa và
cách tân trong việc tiếp biến các giá trị văn hóa của nhà văn. Đồng thời, để việc
nghiên cứu này có hệ thống và rõ ràng, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi luôn
đặt tiểu thuyết Mạc Ngôn trong mối quan hệ với văn hóa Trung Hoa để thấy được
bản lĩnh trong tiếp biến văn hóa của nhà văn.
4. Phạm vi nghiên cứu
4.1. Phạm vi văn bản khảo sát
Sự nghiệp sáng tác của Mạc Ngôn vô cùng đồ sộ. Vì vậy, trong phạm vi
nghiên cứu của Luận án chúng tôi tập trung tìm hiểu các tiểu thuyết được xem là
độc đáo và xuất sắc nhất của Mạc Ngôn đã được dịch và xuất bản tại Việt Nam bao
gồm: Cao lương đỏ (2000), Báu vật của đời (2001), Đàn hương hình (2003), Cây
tỏi nổi giận (2003), Tửu quốc (2004), 41 chuyện tầm phào (2004), Sống đọa thác
đày (2007), Thập tam bộ (2007), Ếch (2010). Ngoài ra, trong luận án khi chứng
minh cho các luận điểm đã nêu chúng tôi sẽ khảo sát thêm một số sáng tác khác của

người đọc thấy được mối quan hệ giữa văn học với các ngành khoa học khác. Do
vậy, đây là phương pháp vô cùng quan trọng góp phần giải mã tiểu thuyết Mạc
Ngôn để nhận ra đâu là mấu chốt tạo nên những phá cách trong tiểu thuyết nhà văn.
5.2. Phương pháp hệ thống: Chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm có
được cái nhìn khái quát về tiểu thuyết Mạc Ngôn từ góc độ liên văn hoá.
5.3. Phương pháp phân tích, tổng hợp: Trên cơ sở những dữ liệu đã tổng
hợp từ văn bản, chúng tôi đi sâu vào phân tích, giải mã nhằm tìm ra những nét đặc
sắc, độc đáo của tiểu thuyết Mạc Ngôn.


-5-

5.4. Phương pháp so sánh: Sử dụng phương pháp này chúng tôi muốn đặt
Mạc Ngôn trong mối quan hệ với các nhà văn phương Tây và nhà văn Trung Quốc
nhằm tìm ra những đặc sắc đến mức khó trộn lẫn của Mạc Ngôn trên văn đàn Trung
Quốc và thế giới. Đồng thời, từ việc so sánh ấy tìm ra quy luật phát triển của văn
học, phục vụ cho việc nghiên cứu văn học thế giới. Do vậy, đây là phương pháp
không thể thiếu trong quá trình triển khai, thực hiện luận án.
Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các thao tác kỹ thuật khác như thống kê,
phân loại,... với hi vọng chung là hoàn thành tốt mục đích nghiên cứu đã đề ra.
6. Đóng góp mới của luận án
Từ sự tìm hiểu, xác định nội hàm của khái niệm liên văn hóa, luận án sẽ đi vào
luận giải vấn đề liên văn hóa, từ đó, áp dụng vào trường hợp cụ thể nhà văn Mạc Ngôn
để giải mã những nét độc đáo ở phương diện liên văn hóa trong tiểu thuyết nhà văn đã
được mã hoá như việc xây dựng hệ thống môtif hình tượng - biểu tượng, hệ thống nhân
vật để thấy được sự trở về và vượt lên dân gian của Mạc Ngôn. Đồng thời, cũng thấy
được sự tiếp biến các giá trị văn hoá thời đại trong tác phẩm, từ đó thấy được sự độc
đáo, đặc sắc trong phong cách của nhà văn Mạc Ngôn.
7. Cấu trúc của Luận án
Ngoài các phần mở đầu, kết luận, thư mục tài liệu tham khảo, phần nội dung

cứu Mạc Ngôn nói chung cũng như nghiên cứu Mạc Ngôn dưới góc độ liên văn
hóa, qua đó thấy được quan điểm và cách đánh giá, nhìn nhận về Mạc Ngôn của các
học giả và người nghiên cứu. Từ đó, nhận diện những hướng nghiên cứu của người
đi trước, trên cơ sở kế thừa các kết quả nghiên cứu đã có đồng thời tìm ra các
khoảng trống khoa học còn đang bỏ ngỏ để chúng tôi tiếp tục triển khai trong luận
án này.
1. 1. Nghiên cứu về Mạc Ngôn
1.1.1. Quan điểm của các học giả Trung Quốc
Nhóm tài liệu Mạc Ngôn “tự bạch”
Sau Đại cách mạng văn hóa, văn đàn Trung Quốc bước vào thời kỳ “trăm
hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng”. Trong không khí văn học ấy, Mạc Ngôn cùng với


-7-

Giả Bình Ao, Phùng Ký Tài, Vương Mông,… đã đem đến một luồng gió mới góp
phần “thay đổi diện mạo văn học đương đại Trung Quốc” [43; 55]. Vị trí của nhà
văn chân đất, lưng trần với mơ ước lúc khởi nghiệp được ăn mỗi ngày ba bữa bánh
chẻo có nhân thịt, một lần nữa được khẳng định khi “Hội nghiên cứu Mạc Ngôn
Cao Mật” được thành lập. Đây là diễn đàn nghiên cứu và trao đổi học thuật về sáng
tác của Mạc Ngôn được mở tại tỉnh Sơn Đông ngày 12 tháng 8 năm 2006. Dường
như những gì của sự nghiệp cầm bút mang lại cho nhà văn cũng như văn học đương
đại Trung Quốc đã vượt xa dự định ban đầu của ông. Có lần, Mạc Ngôn tự bạch
rằng: “Hai mươi năm trước, khi cầm bút viết tác phẩm đầu tay tôi không nghĩ rằng
công việc này lại làm thay đổi số phận của mình, cũng không hề nghĩ rằng một bộ
phận tác phẩm của mình lại làm thay đổi diện mạo của văn học đương đại Trung
Quốc… Động cơ ban đầu khi tôi sáng tác văn học vô cùng đơn giản, đó là kiếm
chút nhuận bút để mua đôi giầy bóng loáng, thỏa mãn lòng hư vinh của một chàng
thanh niên” [43; 55]. Đó là thành quả ghi nhận cho một nhà văn không ngừng đổi
mới, không ngừng sáng tạo trong sáng tác.

ai viết về Mạc Ngôn và tác phẩm của ông chính xác bằng tác giả tự nói về mình.
Mảng tài liệu “tự bạch” của Mạc Ngôn còn xuất hiện ở các bài phỏng vấn
trên báo chí và những bài diễn thuyết. Những bài này đã được các nhà nghiên cứu
và dịch giả Việt Nam dịch ra tiếng Việt. Trên báo Văn nghệ số 15, 2006 có bài Mạc
Ngôn: Cá tính làm nên số phận, Nhuệ Anh dịch từ Sina.com, trong bài này nhà văn
giới thiệu sơ qua tiểu thuyết Sinh tử vần xoay về chủ đề tác phẩm, ý tưởng xuất phát
từ “Lục đạo luân hồi” của Phật Giáo: “Nhân vật chính của tiểu thuyết tập trung lý
giải mối quan hệ giữa người nông dân và đất đai. Trong khi đó một nhân vật chính
nữa tức người dẫn chuyện lại nằm trong lục đạo luân hồi: Một đời làm Người, một
đời làm Ngựa, một đời làm Trâu, một đời làm Lừa, một đời làm Lợn… kể lại những
chuyện mắt thấy tai nghe từ những góc nhìn khác nhau” [1; 13]. Trên báo văn nghệ
số 35 và 36 (2003) có bài phỏng vấn Mạc Ngôn về tiểu thuyết 41 chuyện tầm phào
do dịch giả Trần Sơn dịch, trong bài phỏng vấn nhà văn giới thiệu với độc giả về kết
cấu cốt truyện và ảnh hưởng của nông thôn đến tác phẩm, đó là những kinh nghiệm
trong thời gian dài ông sống ở nông thôn. Những lời “tự bạch” này đã đem đến cho
người đọc cái nhìn đa diện, đa chiều về nhà văn, đồng thời còn hé lộ cho chúng tôi
một số yếu tố độc đáo góp phần tạo nên nét văn hóa riêng của Mạc Ngôn.


-9-

Ngoài ra, một số bài viết như Mạc Ngôn - nhà văn của những người nông
dân (Báo điện tử dịch từ Nam Phương báo), Báu vật của đời qua tiết lộ của Mạc
Ngôn (Văn nghệ Công an nhân dân, tháng 5/2004). Những tài liệu này đã cung cấp
cho chúng tôi những thông tin bổ ích về lập trường sáng tác, quan niệm lịch sử,
phong cách dân gian,... của nhà văn.
Không phải ngẫu nhiên nhà văn Mạc Ngôn được làm khách mời của
chuyên mục Những nhân vật khai phá của thế kỷ XXI do Đài truyền hình NHK của
Nhật phát sóng. Đây là tiết mục chuyên đề về các nhân vật toàn Châu Á, chỉ giới
thiệu các nhân tài có triển vọng nhất của khu vực này. Trong cuộc trao đổi văn

những chân lý giản đơn nhưng sâu sắc về con người. Dường như mọi mặt, mọi khía
cạnh của cuộc sống đều được nhà văn chuyển tải đưa vào thế giới nghệ thuật của
mình, làm cho thế giới tiểu thuyết của ông phong phú với những vấn đề “sinh tồn
của nhân loại: cái đói, cái rét, tình dục, thù oán, tôn giáo, cái sống, cái chết, mê tín
dị đoan, chiến tranh… và mang đậm màu sắc nguyên sơ man dại” [43; 182].
Lý Hồng Chân là một trong những nhà nghiên cứu có nhiều công trình
nghiên cứu về Mạc Ngôn. Ông đã tốn khá nhiều công sức để chỉ ra hệ thống đặc
điểm phong cách riêng của Mạc Ngôn một cách toàn diện. Các nhà nghiên cứu
Trình Đức Bồi, Quý Hồng Trân lại chỉ ra góc nhìn niên thiếu và ảnh hưởng của ký
ức tuổi thơ tới sáng tác của Mạc Ngôn. Gia Trọng Minh với Lập trường của Mạc
Ngôn về nông thôn và ý nghĩa văn học (莫言的乡村立场和文学意义 ) đã khái quát
về những "cách viết, tả về nông thôn, con mắt nhìn nhận nông thôn của Mạc Ngôn
và ý nghĩa của nó đối với văn học" [140; 18].
Khổng Tiểu Bân trong Luận về tưởng tượng Trung Quốc trong tiểu thuyết
Mạc Ngôn ( 论莫言小说的中国想象 ) cho rằng, hình ảnh tưởng tượng về Trung
Quốc trong tiểu thuyết Mạc Ngôn có ba khía cạnh quan trọng: "tính lịch sử, tính văn
hóa và tính nhân văn"[139; 46-48]. Theo đó, tính chu kỳ của lịch sử, tính văn hóa và
nhân tính của con người đã trở thành nội dung chủ yếu để Mạc Ngôn xây dựng nên
hình ảnh về Trung Quốc. Tất nhiên, tác giả cũng chỉ ra trong tiểu thuyết của Mạc
Ngôn khi tưởng tượng về Trung Quốc còn thiếu một chút phong phú và tính sâu
sắc.
Như vậy, ngay chính trên quê hương Trung Quốc Đại Lục, Mạc Ngôn được
giới phê bình, nghiên cứu quan tâm và đánh giá từ nhiều khía cạnh. Tại “Diễn đàn


- 11 -

của các nhà văn Trung Quốc” - đây là diễn đàn thu hút đông đảo các nhà văn được
giới học giả Trung Quốc đánh giá là “xuất sắc” và “vĩ đại”, hầu hết các học giả đều
thừa nhận và đánh giá cao tài năng văn chương của Mạc Ngôn.

giáp đã nhặt ra nhiều “hạt sạn” trong tác phẩm Đàn hương hình như văn ngôn và
bạch thoại dùng lẫn lộn, sai ngữ pháp “miêu tả quá khoa trương, không mực thước,
nhân vật giả tạo” [97; 221].
Nhà nghiên cứu Vương Kim Thành lại đặt ra vấn đề: “Vì sao một nhà văn
quân đội xuất thân từ một gia đình nông dân lại viết ra một tác phẩm dở như vậy?”
bởi, toàn bộ cuốn tiểu thuyết Báu vật của đời “xuất hiện nhiều sai lầm và phi lý mù
quáng” [97; 223]. Sau đó, nhà nghiên cứu tự trả lời nguyên nhân của cái nhìn này:
“Một là, do thành phần xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo, ăn chẳng no mặc
chẳng ấm. Hai là, do quan niệm sáng tác “thiên mã hành không” tác oai tác quái…
Ba là, do giới phê bình quá tâng bốc nên làm tăng tính tự cao, tự đại của Mạc Ngôn
và rồi không biết lắng nghe ý kiến của ai nữa” [97; 223-225]. Nam Chí Cương lại
cho ngôn ngữ tiểu thuyết Mạc Ngôn là thứ ngôn ngữ kỳ quái, là thứ ngôn ngữ
phóng đãng và hỗn tạp.
Ngoài ra, trong bài viết Một số tranh luận về văn học đương đại Trung Quốc
đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học, dịch giả Trần Quỳnh Hương đã tổng hợp ý
kiến của một số nhà phê bình văn học đương đại Trung Quốc. Trong đó, nhà nghiên
cứu Trần Hiểu Minh đề cao Mạc Ngôn cùng Giả Bình Ao trong nền văn học Trung
Quốc đương đại. Ngược lại, Tiêu Ưng lại cho rằng nhà văn biến sáng tác thành
những trò chơi, “những trò đùa u ám, biến thái”, đi xa hơn nhà nghiên cứu còn nhận
định Mạc Ngôn xem sáng tác văn học là “trò đùa”.
Có thể nói, các công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn ngày càng nhiều và tất
nhiên không có dấu hiệu dừng lại. Nhà văn với lối viết độc đáo vẫn luôn là đối tượng
của nhiều bài viết, nhiều công trình nghiên cứu về văn học đương đại Trung Quốc.
Ninh Minh trong bài viết Đánh giá tình hình nghiên cứu Mạc Ngôn ở nước ngoài
(莫言海外研究述评) đăng ở Đại học Sơn Đông đã đánh giá tình hình nghiên cứu
Mạc Ngôn như sau: Nhà văn đã dành được nhiều sự quan tâm của các học giả nước
ngoài, "cho đến nay, tiểu thuyết Mạc Ngôn đã được dịch và xuất bản ở nhiều nước
đặc biệt là Mỹ, Pháp, Nhật Bản, Việt Nam, Vương quốc Anh và Canada,… đã xuất



xếp, xử lý và truyền đạt thông tin trong tiểu thuyết Sống đọa thác đày. Vẫn tìm hiểu
tiểu thuyết Sống đọa thác đày nhưng Spence, Jonathan trong “Born Again” Rev. of
Life and Death Are Wearing Me Out by Mo Yan (Bùng nổ trở lại: Sống đọa thác
đày của Mạc Ngôn) cho thấy sự độc đáo trong sự sáng tạo người kể chuyện. Yinde


- 15 -

Zhang, Jonathan Hall trong The (Bio)political Novel: Some Reflections on "Frogs"
by Mo Yan (Tiểu thuyết (địa) chính trị: Một số phản ánh về Ếch của Mạc Ngôn) lại
đi vào tìm hiểu tiểu thuyết Ếch dưới cái nhìn chính trị đồng thời cho thấy mối quan
hệ giữa tiểu thuyết và chính trị vô cùng phức tạp. Shelley W. Chan trong From
Fatherland to Motherland: On Mo Yan's Red Sorghum & Big Breasts and Full Hips
lại tìm hiểu ảnh hưởng của quê hương trong các tiểu thuyết Cao lương đỏ và Báu
vật của đời.
Mo Yan through Western Eyes (Mạc Ngôn trong con mắt phương Tây) của
M. Thomas Inge cho thấy cái nhìn của các nhà nghiên cứu phương Tây đối với Mạc
Ngôn, đồng thời khẳng định Mạc Ngôn là một nhà văn hấp dẫn ở phương Tây, tác
phẩm của ông được nhiều người đón đọc.
Qua quá trình tổng quan, tìm hiểu các tài liệu phương Tây nghiên cứu về
Mạc Ngôn, chúng tôi nhận thấy, việc nghiên cứu về Mạc Ngôn nói chung và tiểu
thuyết Mạc Ngôn nói riêng thu hút đông đảo sự tham gia của các nhà khoa học
cũng như bạn đọc ở phương Tây. Việc nghiên cứu này có quá trình lâu dài, với
nhiều hướng nghiên cứu khác nhau. Các nhà nghiên cứu cũng mở rộng đối tượng
khảo sát ra toàn bộ sáng tác Mạc Ngôn, đặc biệt tác phẩm của nhà văn đã được
tiếp cận và giải mã ở nhiều hướng mới cả về nội dung và hình thức thể hiện.
1.1.3. Quan điểm của các học giả Việt Nam
Tại Việt Nam, kể từ tác phẩm đầu tiên được dịch Cao lương đỏ (2000), đến
nay Mạc Ngôn là một cái tên quen thuộc đối với độc giả Việt Nam. Theo đó, những
bài viết, những công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn và tác phẩm của ông ở Việt

bình văn học Việt Nam đánh giá cao. Cũng tác giả này, trong bài Suy nghĩ khi đọc
một số tác phẩm văn học đương đại Trung Quốc, Hồ Sĩ Hiệp đã nêu lên các ý kiến
xung quanh việc tiếp nhận một số tác phẩm của Mạc Ngôn, đặc biệt những vấn đề
Mạc Ngôn muốn đề cập tới đằng sau Ngực nở mông đầy.
Nhà nghiên cứu Lê Huy Tiêu có chùm bài viết về văn học Trung Quốc và
nhà văn Mạc Ngôn đăng trên Tạp chí Văn học nước ngoài như Thế giới nghệ thuật
trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa,...
Các bài viết này được tập hợp trong cuốn Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải cách
mở cửa (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, 2011). Đây là cuốn sách đầu tiên xuất
hiện những bài nghiên cứu sâu về tiểu thuyết Mạc Ngôn tại Việt Nam. Theo Lê Huy


- 17 -

Tiêu, nhờ có trí tưởng tượng phong phú, đề tài rộng, khả năng nắm bắt cảm giác và
điểm nhìn nghệ thuật luôn luôn biến hóa mà nhà văn đã tạo ra hệ thống chi tiết, sự
kiện, nhân vật kỳ lạ, hấp dẫn. Đó là mấu chốt tạo cho “tiểu thuyết của ông đậm đà
mầu sắc nguyên sơ, man dại” [97; 202]. Từ đó, nhà nghiên cứu khẳng định: “Tiểu
thuyết Mạc Ngôn không còn là cốt truyện hoàn chỉnh như tiểu thuyết truyền thống
mà nó chỉ còn là khung truyện mà thôi. Nhưng trong cái khung truyện ấy chứa đầy
cảm giác đó là linh hồn tiểu thuyết Mạc Ngôn” [98; 17].
Ngoài ra, với các bài viết Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa,
Sự đổi mới thi pháp tiểu thuyết đương đại Trung Quốc, Chủ nghĩa hậu hiện đại và
tiểu thuyết đương đại Trung Quốc,... Lê Huy Tiêu đã cho người đọc thấy được toàn
cảnh tiểu thuyết đương đại Trung Quốc nói chung và tiểu thuyết Mạc Ngôn nói
riêng “đã đi đến giai đoạn khá thành thục” [97; 115].
Lê Huy Tiêu là nhà phê bình có nhiều đóng góp trong tình hình nghiên cứu
Mạc Ngôn hiện nay tại Việt Nam. Trên báo văn nghệ số 46 (11-2008) có bài Thử
phản biện Mạc Ngôn. Sau này trong cuốn sách Tiểu thuyết Trung Quốc thời kỳ cải
cách mở cửa với bài viết Xu hướng mỹ học trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, nhà nghiên

học năm 2012. Lê Huy Tiêu trong Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc (134) với bài
viết Con đường Mạc Ngôn đi tới giải Nobel văn học đã chỉ ra lối viết độc đáo của
Mạc Ngôn mà ông gọi là “thiên mã hành không”, đồng thời khẳng định: “Giải
Nobel văn học năm nay xóa tan thành kiến của Ủy ban Nobel xưa nay vì quá thiên
vị châu Âu được Viện hàn lâm Thụy Điển vinh danh, năm ngoái giải được tặng cho
nhà văn Thụy Điển Tomas Transtomer. Giờ đây người phương Tây không còn coi
văn học đương đại Trung Quốc là một “bãi rác” nữa, họ bắt đầu thừa nhận “Trung
Quốc là một nước lớn về văn học”. Người Pháp coi Mạc Ngôn là “đại thụ” trong
khu rừng của văn học Trung Quốc. Người Đức hết sức ca ngợi Mạc Ngôn. Họ nói
“trên bầu trời văn học có thêm một ngôi sao sáng”. Nhiều người còn so sánh Mạc
Ngôn với Kafka, Faulkner, J.Heller. Có điều cách đánh giá của họ hơi thiên về việc
Mạc Ngôn đã tả được nhược điểm nhân tính của xã hội Trung Quốc, phản ánh được
mặt đen tối của nền chính trị và phơi bày phê phán mạnh mẽ cái xấu xa, kệch cỡm
của xã hội” [99; 60].


- 19 -

Đào Văn Lưu trong một công trình có phần luận về ảnh hưởng của tiểu
thuyết Mạc Ngôn với văn học Việt Nam, từ ba phạm trù “sống và chết”, “sống và
yêu”, “mới và cũ”. Ngoài ra, các học giả Việt Nam như Trần Thanh Hà cũng đã có
bài luận về ảnh hưởng của tác phẩm Mạc Ngôn đối với các nhà văn Việt Nam
đương đại.
Với hơn 10 năm có mặt tại Việt Nam, Mạc Ngôn đã tạo nên “cơn sốt Mạc
Ngôn” trên cả thị trường sách và trong giới nghiên cứu, phê bình văn học. Đã có
nhiều luận văn, luận án, khóa luận tốt nghiệp chọn Mạc Ngôn và tác phẩm của ông
làm đối tượng nghiên cứu. Sự dày dặn của các công trình ngày càng bề thế và ngày
càng có dấu hiệu phong phú, đa dạng.
Trần Thị Thanh Thủy trong luận văn Thạc sĩ Nghệ thuật tự sự trong 41
chuyện tầm phào của Mạc Ngôn, cho rằng, ở tác phẩm của Mạc Ngôn kết cấu lồng

cao tài năng văn chương của Mạc Ngôn trên các phương diện điểm nhìn tự sự, kết
cấu, giọng điệu…
Ngoài những công trình và bài viết nghiên cứu riêng lẻ từng tác phẩm của
Mạc Ngôn, trong những năm gần đây đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu mở
rộng đối tượng khảo sát ra nhiều tác phẩm của nhà văn như Luận văn Người kể
chuyện trong tiểu thuyết Mạc Ngôn của Bùi Thanh Hương, Nghệ thuật trần thuật
trong phong cách tiểu thuyết Mạc Ngôn của Hoàng Thị Bích Hồng. Có thể nói, đây
là những công trình nghiên cứu công phu về hệ thống tiểu thuyết của Mạc Ngôn
trên phương diện tự sự học. Trong đó, các bài viết đã chỉ ra những sáng tạo độc đáo
của Mạc Ngôn về người trần thuật, điểm nhìn, kết cấu, giọng điệu tiểu thuyết.
Luận án Tiến sĩ Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn và cuốn Tự
sự kiểu Mạc Ngôn của Nguyễn Thị Tịnh Thi là những chuyên luận nghiên cứu một
cách công phu toàn bộ 11 tiểu thuyết trường thiên của Mạc Ngôn dưới các góc độ
người kể chuyện, điểm nhìn, kết cấu, không - thời gian nghệ thuật cho đến ngôn
ngữ và giọng điệu tự sự. Tác giả không chỉ “vận dụng lý luận tự sự học đơn thuần
mà còn kết hợp cả thi pháp học hiện đại và những thành tựu lý luận khá đặc thù của
Trung Quốc để soi chiếu vào những tác phẩm phức tạp của Mạc Ngôn, từ đó cắt
nghĩa những thành công và hạn chế trong tiểu thuyết của nhà văn này một cách
khách quan và thuyết phục” [90; 10]. Đây cũng là những công trình được đánh giá


- 21 -

có nhiều đóng góp cả về lý luận và thực tiễn nhằm nhận diện “phong cách tự sự
kiểu Mạc Ngôn”. Đó là kiểu kết hợp các đặc trưng tự sự cực hạn và đặc trưng hậu
hiện đại trên cơ sở hai nhãn quan hiện thực và kỳ ảo.
Có thể nói rằng, từ cuốn tiểu thuyết sớm nhất là Cao Lương đỏ cho tới cuốn
tiểu thuyết gần đây nhất là Ếch, nhiều tiểu thuyết của Mạc Ngôn đã được dịch ở
Việt Nam, điều đó cho thấy tiểu thuyết của nhà văn đã được các học giả Việt Nam
vui mừng đón đọc. Từ sau khi Mạc Ngôn đạt được giải Nobel Văn học các tác

nhà văn nước ngoài là tiếp thu những cái tốt đẹp tinh hoa của họ rồi phải xếp họ
sang một bên, chứ không phải ngấu nghiến tất cả những gì họ có” [43; 66].
Mặt khác, ngôn ngữ tiểu thuyết là vấn đề rất được Mạc Ngôn quan tâm. Nhà
văn khẳng định: “Tôi nghĩ một nhà văn có sự tìm kiếm thì sự tìm kiếm lớn nhất là
về ngôn ngữ, họ luôn muốn tạo ra một thứ tiếng nói khác với người khác” [43; 228].
Từ ý thức đó, Mạc Ngôn đã nỗ lực trong việc đổi mới ngòi bút, tiểu thuyết của nhà
văn đã “làm mờ và xóa đi trung tâm của chủ đề phân tích và phán xét văn hóa của
các tác phẩm tìm về cội nguồn tiến tới làm cho lịch sử trở thành đối tượng thẩm mỹ
và lĩnh vực tưởng tượng siêu nghiệm” [43; 197].
Qua việc tìm hiểu những tài liệu Mạc Ngôn luận bàn về văn hóa chúng ta có
thể nhận ra quan niệm nghệ thuật của nhà văn. Theo đó, những yếu tố này đã chi
phối và hình thành nên phong cách văn chương của ông. Những quan niệm ấy giúp
người nghiên cứu có thể lý giải những ý kiến bình luận trái chiều về nhà văn, đồng
thời có thể kiến giải tại sao sáng tác Mạc Ngôn mang đậm yếu tố văn hóa truyền
thống nhưng cũng không thiếu các nhân tố văn hóa hiện đại.
Nhóm tài liệu nghiên cứu về Mạc Ngôn dưới góc độ văn hóa
Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn và tác phẩm của ông cả về
chiều sâu và chiều rộng, các luận văn Thạc sĩ cũng rất nhiều với nội dung phong
phú. Tuy nhiên ở phần này, theo định hướng đề tài chúng tôi chỉ trình bày những
vấn đề liên quan đến bình diện văn hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn.
Đánh giá chung về văn hóa, Mạnh Văn Bân trong bài viết Phong cách thẩm
mỹ và sáng tác văn học của góc nhìn văn hóa Tề: Trương Vĩ và Mạc Ngôn ( 齐文化
((

视野的文学创作及其审美风格:张炜与莫言) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học
và nghệ thuật, đã phân tích ảnh hưởng của văn hóa truyền thống và văn hóa Tề đến


- 23 -


- 24 -

nhiều cuộc trao đổi học thuật được đăng tải trên các tạp chí, các sách chuyên luận,
tham khảo và trên các trang Website. Ngoài các bài giới thiệu khái quát về con
người, sự nghiệp cũng như các tác phẩm tiêu biểu của Mạc Ngôn. Các nhà nghiên
cứu phương Tây còn có nhiều công trình như sách, báo, luận văn tìm hiểu Mạc
Ngôn trên các phương diện: nghệ thuật miêu tả, phương pháp sáng tác, đặc biệt là
ảnh hưởng của tư tưởng nghệ thuật phương Tây đến nhà văn…
Cuốn The Real Mo Yan (Sự thực về Mạc Ngôn) tập hợp các bài phỏng vấn
nhà văn Mạc Ngôn, trong đó ông trả lời các thắc mắc về bút danh, ảnh hưởng của
quê nhà đến sáng tác, ở đó nhà văn tiếp tục khẳng định ảnh hưởng của văn học hiện
thực huyền ảo Mỹ La Tinh đặc biệt là ảnh hưởng phong cách viết văn của William
Faulkner đối với sáng tác của mình.
Từ góc nhìn của tư tưởng Phật giáo về quy luật luân hồi, nhân quả, Omid
Akhavan trong bài viết Luân hồi, nghiệp chướng và tự giác ngộ: Một góc nhìn của
Phật giáo về Sống đọa thác đày của Mạc Ngôn (Samsara, Karma, and SelfEnlightenment: A Buddhist Perspective on Mo Yan’s Life and Death Are Wearing
Me Out) đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Văn học và ngôn ngữ, trên cơ sở phân tích tác
phẩm Sống đọa thác đày, tác giả cho thấy: “Mạc Ngôn là nhà văn bắt rễ sâu vào văn
hóa Trung Quốc, phán ánh tinh thần và tư tưởng Phật Giáo,… văn ông mang dấu ấn
truyền thống văn hóa và triết học cổ xưa” [171; 17].
Jonathan Stalling với Mo Yan and the Technicians of Culture (Mạc Ngôn và
các kỹ thuật của văn hóa), từ việc tìm hiểu tiểu thuyết Sống đọa thác đày tác giả đã
chỉ ra các yếu tố văn hóa hiện diện trong tiểu thuyết nhà văn vô cùng độc đáo. Từ
đó người viết đi đến khẳng định, văn hóa chính là một trong những yếu tố tạo nên
một Mạc Ngôn nổi tiếng thế giới.
Thế giới văn học của Mạc Ngôn (The Literary World of Mo Yan) của David
Der-Wei lại quan tâm nghiên cứu bối cảnh lịch sử quê hương và yếu tố chủ quan
trong tác phẩm Mạc Ngôn từ đó phát triển thành một không gian lịch sử. Đồng thời
tác giả cũng khẳng định vai trò của quê hương đối với sáng tác của nhà văn.


tác giả cũng như đặc trưng thẩm mỹ của tiểu thuyết Báu vật của đời, Giáp Thị Liễu
trong Luận văn Cái đẹp và cái xấu trong tiểu thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn