HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN
KHOA XUẤT BẢN

TIỂU LUẬN

Thực trạng bảo vệ bản quyền sách điện tử ở Việt Nam

Sinh viên thực hiện: Mỵ Thị Lan
Lớp

: Xuất Bản K30

Hà Nội, 4-2013

1


MỤC LỤC

2


LỜI MỞ ĐẦU
Sự phát triển của công nghệ thông tin đã làm thay đổi diện mạo của các
ngành nghề trong nền kinh tế hiện nay. Hầu hết, tất cả các lĩnh vực trong xã hội
đều đã ứng dụng nó vào quá trình sản xuất. Với hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội
sự kết hợp công nghệ thông tin với truyền thông đa phương tiện khiến cho việc sản
xuất được nhanh chóng hơn, nắm được nhiều thông tin ở nhiều nơi trên thế giới và
từ đó con người hiểu nhau nhiều hơn.
Xuất bản cũng không nằm ngoài xu thế ấy. Từ việc xuất bản sách in truyền
thống, ngành xuất bản đã áp dụng công nghệ thông tin để sản xuất sách điện tử.

Sách điện tử là loại sách xây dựng dưới dạng tệp tập hợp đa dạng các tính
năng giao tiếp ưu việt của văn bản điện tử với người đọc; được sử dụng thông qua
các thiết bị kỹ thuật hiện đại như: máy tính cá nhân, thiết bị đọc điện tử. Đây là
loại hình sách mới của lĩnh vực xuất bản và cũng có xu hướng sẽ trở thành loại
sách chủ đạo của tương lai. Ngoài những ưu điểm của nó đã được công chúng công
nhận như: sản xuất nhanh, giá thành thấp, góp phần bảo vệ môi trường, sử dụng
sách thuận lợi,… sách điện tử còn có một nhược điểm vô cùng đáng chú ý, đó là
vấn đề bảo vệ bản quyền. Đây là vấn đề đang gây nhiều rắc rối cho các đơn vị làm
sách điện tử.
Lịch sử phát triển của sách điện tử
Sách điện tử xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1991 ở Mỹ với cuốn “Alia và xứ
2.

sở thần tiên” , “Công viên kỷ Jura” lưu trữ trên thẻ HyperCard và đọc trên máy
tính xách tay. Sau đó, một số nhà công nghệ và nhà xuất bản đã có những phiên
bản sách điện tử nhưng rải rác, nội dung chưa phong phú nên hoạt động xuất bản
sách điện tử chưa thực sự phát triển. Tới năm 2000, Stephen King cho xuất bản
miễn phí cuốn sách điện tử của ông là “Riding the Bullet” trên mạng, ngày đầu tiên
4


đã có 400.000 ngàn bản được tải về đọc, mở ra triển vọng mới cho ngành xuất bản
sách điện tử. Cùng với đó là sự phát triển của công nghê thông tin đã tạo bàn đạp
cho sách điện tử tiến bước. Năm 2001 sách giáo khoa điện tử làm nhẹ cặp cho các
học sinh, sinh viên.
Ngành công nghiệp xuất bản Mỹ dương như đã sang trang mới khi doanh số
sách điện tử (ebook) chiếm 22.55% doanh thu toàn ngành năm 2012, theo bản đánh
giá của hiệp hội xuất bản Mỹ. Cách đây 10 năm, sách điện tử chỉ chiếm có 0.05%
doanh thu toàn ngành. Năm 2011, con số này đã lên đến 16.98%. Mảng sách điện
tử tăng trưởng mạnh nhất về doanh số là tiểu thuyết doành cho người lớn, sách

màu tư liệu 300 ngôi chùa nổi tiếng tọa lạc ở 45 tỉnh, thành phố Việt Nam, do
Nhiếp ảnh gia - giảng viên trường Nghệ thuật TP.HCM Võ Văn Tường chụp suốt
15 năm. Xuất bản và phát hành tháng 3/1996, CD-ROM này được xem là sách điện
tử đầu tiên tại Việt Nam với tiêu chuẩn Multimedia, do Công ty Tin học Tin Việt
(TP. HCM) hợp tác với NXB Văn hóa - Thông tin và tác giả Võ Văn Tường biên
soạn. Sự ra đời CD-ROM “Những ngôi chùa nổi tiếng Việt Nam” được xem là
một dấu mốc quan trọng trong ngành xuất bản Việt Nam. CD-ROM giới thiệu cho
người xem toàn cảnh các ngôi chùa, điện Phật, tượng các vị Phật, Bồ-tát, Thập bát
La Hán, Bát bộ Kim Cang, Thập điện Minh Vương; đồng thời minh họa nét kiến
trúc, điêu khắc, các lễ hội tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam…
Năm 2012 là một năm của thị trường sách trên mạng (online), từ sự bùng nổ
của các nhà sách trực tuyến đến sách điện tử (ebook) với chiến lược vào cuộc của
các nhà xuất bản lớn. Dịp cuối năm, nhà sách trực tuyến Tiki.vn còn đứng ra tổ
chức “Hội sách online” đầu tiên trong cả nước, quy tụ 26 đơn vị kinh doanh, xuất
bản sách trong cả nước. Sau 11 ngày hội sách, đã có hơn 500.000 người truy cập
vào hội sách và có trên 100.000 cuốn sách được bán ra, trung bình cứ 5 người vào
thì có 1 người mua sách. Cũng trong năm 2012 ghi nhận nhiều sự kiện trong lĩnh
6


vực ebook mà trong đó có những sự kiện có thể xem là “lịch sử” của ngành xuất
bản như việc NXB Tổng hợp TPHCM trở thành NXB đầu tiên chính thức xuất bản
ebook. Việc NXB trên làm ebook đã gây chú ý lớn nơi bạn đọc vì NXB này có kho
sách lớn và đa dạng, trong đó mảng sách tài liệu lịch sử, danh nhân được đánh giá
rất cao. Công ty Văn hóa Phương Nam mở nhà sách thật dành cho ebook, cho đến
nay đây vẫn là nhà sách thật duy nhất dành cho ebook ở Việt Nam. Ngoài ra, Cty
Lạc Việt cũng đã số hóa gần 5.000 đầu sách, đồng thời tự phát triển định dạng
sách điện tử riêng và bộ đọc LacViet-reader nhằm tránh sao chép.
Thống kê của Thư viện Quốc gia Việt Nam cho biết, nhu cầu về sách điện tử
đang rất lớn: mỗi ngày có khoảng 2.000 lượt đọc sách truyền thống nhưng lại có

giá

khá

đắt.

Không đầy 24 sau khi phát hành, các bản điện tử phạm pháp của quyển sách đã
được tìm thấy trên các trang chia sẻ dữ liệu như Rapidshare và BitTorrent. Và cũng
trong ngày hôm đó, số lần tải về miễn phí lên đến hơn 100.000 lần.

7


Trong ngày đầu tiên xuất bản cuốn "Mật mã bị đánh cắp" của Dan Brown đã có 100.00 lượt tải
về miễn phí

Vi phạm bản quyền kỹ thuật số từ lâu tấn công nghành công nghiệp âm nhạc và
phim ảnh, bây giờ đang lan nhanh đến lĩnh vực xuất bản. Theo các chuyên gia vấn
đề này sẽ ảnh hưởng nặng hơn đối với các công cụ đọc sách điện tử như Kindle
của Amazon, Sony Reader, Nook của Barnes & Noble, điện thoại thông minh.
Albert Greco, một chuyên gia công nghiệp và giáo sư tiếp thị tại ĐH Fordham cho
rằng: “Nói một cách chính xác, sao chép lậu sách điện tử là một sự bùng nổ”. Theo
Hiệp hội các nhà xuất bản Mỹ (AAP) số lượng sách kỹ thuật số bán ra trong quý II
năm 2009 đạt gần 37 triệu USD, cao gấp ba lần so với tổng số quý II năm 2008 .
Hatchette Book Group - công ty xuất bản cuốn sách về ma cà rồng Chạng vạng của
Stephenie Meyer phát biểu trong một tuyên bố: “Sao chép lậu đang là một vấn đề
nghiêm trọng cho các nhà xuất bản. Việc xem xét để bảo vệ bản quyền là rất quan
trọng”.
Cũng tương tự như thị trường sách thế giới, sách điện tử ở Việt Nam đang
đương đầu với vấn nạn sách lậu, ngày càng khó kiểm soát. Với nền văn hóa mã

xuất ebook còn đơn giản hơn việc in ấn, sao chép sách in “lậu”. Các website chia
sẻ sách điện tử luôn có cả một đội ngũ tình nguyện viên chuyên ngồi gõ lại những
cuốn sách hay và đang ăn khách trong nước để đưa lên mạng.

9


Theo ước tính, một cuốn sách thuộc diện “best seller” tiền mua bản quyền
khoảng từ 2.000 - 3.000USD, có khi còn lên tới 5.000USD, còn sách nước ngoài
loại rẻ nhất cũng khoảng 1.000USD. Không như trước kia, việc dịch sách là hợp
đồng với một dịch giả có uy tín, giờ thường chia nhỏ các chương, phần và thuê
sinh viên dịch, rồi thuê người tổng hợp, hiệu đính lại. Tùy theo số trang dịch, loại
sách, nhưng nói chung, tổng cộng chi phí sản xuất một đầu sách trọn gói hiện nay
thuộc diện sách bán chạy từ 70 - 80 triệu đồng (tiền mua bản quyền, tiền dịch, tiền
xin giấy phép, biên tập, in ấn, quảng cáo truyền thông...). Và công đoạn sản xuất
một cuốn sách mất từ 4 - 6 tháng (từ tìm kiếm sách, mua bản quyền, dịch, hiệu
đính biên tập, thiết kế, xin giấy phép, in ấn, quảng bá sách)... thì sách lậu chỉ cần
mất vài ngày đã hoàn thành.
3.

Bảo vệ bản quyền sách điện tử - sự hi vọng của doanh nghiệp làm sách
với quản lý xuất bản

Hiện nay, có hai vấn đề liên quan đến cách nhìn nhận về quản lý sách điện tử.
Đó là sách điện tử theo nghĩa xuất bản lần đầu qua ấn bản điện tử. Điều này đòi hỏi
luật quy định rõ hơn về NXB nào có quyền xuất bản sách điện tử và xuất bản như
thế nào (nếu có đối tác liên kết). Hai là những cuốn sách in được tiếp tục quảng bá,
giới thiệu, hoặc phục vụ bạn đọc qua internet, các phương tiện kỹ thuật số (những
cuốn sách khi tái bản có thể sẽ được thay đổi về mặt nội dung hoặc hình thức).
Như vậy, đòi hỏi cơ quan quản lý phải kiểm tra hết sức chặt chẽ về mảng này tránh

Nếu như sách in truyền thống còn có được những cuộc “càn quét” bắt in lậu
(như công ty Trí Việt đã làm) và có những biện pháp răn đe nhất định thì việc quản
lý bản quyền sách trên mạng hiện thời - theo ý kiến của nhiều người trong ngành
11


xuất bản - vẫn còn là điều bất khả kháng. Mặc cho các nhà làm sách lên tiếng “kêu
cứu”, mọi phương pháp “tác chiến” phát hiện vi phạm cũng như biện pháp xử lý vi
phạm ở lĩnh vực sách điện tử trong nhiều năm qua của các cơ quan chức năng gần
như bỏ ngỏ.
Trước đây, các NXB lo phải thêm một mối lo về sách lậu nếu phát triển kho
ebook trên mạng, thì giờ đây có lo cũng phải bắt tay vào làm, vì đó là nhu cầu, trào
lưu trên thế giới và ở Việt Nam. Theo ông Nguyễn Minh Nhựt - Giám đốc NXB
Trẻ: “Phát triển ebook là tất yếu, là xu thế không thể cưỡng. Vấn đề là các đơn vị
làm sách cần phải làm thế nào và bảo vệ bản quyền ra sao”. Nét đặc biệt của
ebook có bản quyền của NXB Trẻ là nội dung chính xác, trình bày đẹp, rõ nét,
thêm nhiều tiện ích như tìm kiếm, ghi chú, đánh dấu, bổ sung thêm video, âm
thanh cho người đọc tương tác trực tiếp trên sách như bấm vào để xem slide ảnh...
Ông cũng cho biết đơn vị này sẽ “chống sách lậu bằng giá cạnh tranh, sẽ bán mỗi
bản ebook với giá cực rẻ, chỉ 5.000 - 10.000 đồng/bản, thậm chí có thể sẽ bán chỉ
1.000 đồng/bản. Với mức giá đó, sẽ chẳng có ai quan tâm đến ebook lậu nữa”. Tuy
nhiên, thực tế cho thấy, cách giải quyết này cơ bản là không khả quan.
Nghị định số 47/2009/NĐ-CP ban hành ngày 13/5/2009 của Chính phủ cũng
đã có quy định xử phạt hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan với mức phạt
nặng nhất đã được nâng lên đến 500 triệu đồng so với 70 triệu đồng trước đây.
Nhưng thực tế, nghị định này vẫn không có sức răn đe đối với thị trường ebook
trên mạng. Bởi lẽ, lợi nhuận của sản xuất sách lậu rất lớn. Nếu chỉ với 500 triệu
đồng tiền phạt thì họ sẽ vẫn sẵn sàng bỏ tiền ra và tiếp tục công việc nhân bản lậu.
Xử lý thị trường “ảo” rộng lớn này cũng không phải là việc dễ dàng, do đó hành vi
vi phạm bản quyền trên mạng ngày càng trở nên công khai và trắng trợn.

cũng như việc đọc thẩm định tác phẩm. Đào tạo cán bộ biên tập, cán bộ quản lý,
những người trực tiếp làm công tác đọc thẩm định hậu kiểm.

13


Nên thành lập một nhà xuất bản điện tử, để nó trở thành nơi xuất bản điện tử
một cách chuyên nghiệp, với trang thiết bị sản xuất và bảo vệ tiên tiến. Nhiều nhà
xuất bản mong muốn làm sách điện tử nhưng vì thiếu trang thiết bị và lo sợ vấn đề
không đảm bảo được quyền tác giả hay quyền xuất bản nên vẫn còn e dè. Nếu thực
hiện được việc này sẽ là giảm áp lực cho các nhà xuất bản.
Bên cạnh đó, phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các bộ ban ngành, các cơ quan
chức năng, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát đối với các cơ sở in, phát hành,
cấp phép. Một trong những yếu tố dẫn đến tình trạng sách lậu tồn tại và phát triển
như hiện nay là giá thành của phần lớn các loại sách đặc biệt là sách nhập khẩu
tương đối còn cao so với khả năng kinh tế của người đọc, vì vậy không chỉ trông
chờ vào các cơ quan chức năng mà các nhà xuất bản phải chủ động phối hợp với
nhau hạ giá thành sản phẩm, hợp tác, liên kết cung ứng sách cho các nhà trường,
các đơn vị đầu mối tiêu thụ nhiều sản phẩm.
Các nhà xuất bản thực hiện tốt các điều lệ trong Luật, nhất là quy định liên
kết với các đối tác. Cần phải giám sát quy trình sản xuất sách điện tử, nhân bản
sách điện tử dưới cả ba hình thức (CD-ROM, mạng và đọc dưới thiết bị đọc).
Trách nhiệm trực tiếp là các biên tập viên, họ phải là những người nắm được quy
trình xuất bản sách điện tử, hiểu biết về công nghệ thông tin để cùng hỗ trợ với các
kĩ thuật viên trong xiệc số hóa xuất bản phẩm.
Dù vậy, thì trách nhiệm của đơn vị quản lý với thị trường ebook vẫn phải
được đặt lên hàng đầu, sao cho vừa hạn chế được việc vi phạm bản quyền, phát tán
nhiều loại ebook có nội dung bạo lực, khiêu dâm, độc hại; vừa tạo thông thoáng
cho độc giả tiếp cận nhiều loại sách giá rẻ, có nội dung lành mạnh, bổ ích.